Tổng quan nghiên cứu

Công tác quản lý thu ngân sách nhà nước là huyết mạch tài chính quyết định khả năng tự chủ kinh tế và phát triển bền vững của các đô thị công nghiệp. Năm 2017, thành phố Cẩm Phả ghi nhận dấu mốc tài chính nổi bật khi tổng số thu ngân sách hai cấp đạt 1.516 tỷ đồng, hoàn thành 111% kế hoạch thành phố giao, trong đó phần thu do tỉnh giao địa phương thực hiện đạt 958,2 tỷ đồng, tương đương 130,37% dự toán tỉnh và tăng 15% so với cùng kỳ năm 2016. Là đô thị loại II trực thuộc tỉnh Quảng Ninh với diện tích 486,45 km², dân số trên 195.800 người và vị thế trung tâm công nghiệp than lớn nhất miền Bắc, Cẩm Phả đứng trước yêu cầu cấp thiết phải nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng nguồn thu của thành phố còn phụ thuộc nặng nề vào ngành than, trong khi thị trường bất động sản biến động mạnh, nợ đọng tiền thuê đất kéo dài và tiến độ đầu tư hạ tầng thương mại còn nhiều vướng mắc. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý thu ngân sách cấp thành phố, phân tích thực trạng thu và quản lý thu giai đoạn 2015 - 2017, làm rõ nguyên nhân của các tồn tại, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính công cho giai đoạn 2018 - 2020. Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn bộ 16 đơn vị hành chính gồm 13 phường và 3 xã của thành phố Cẩm Phả. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp địa phương duy trì tốc độ tăng trưởng thu ngân sách trên 10% mỗi năm, xử lý dứt điểm trên 60 tỷ đồng nợ đọng thuê đất và tối ưu hóa nguồn lực cho đầu tư phát triển hạ tầng đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết tài chính công, lý thuyết phân cấp quản lý ngân sách nhà nước và khung pháp lý của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 cùng Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2017. Nghiên cứu tiếp cận chu trình quản lý thu ngân sách nhà nước khép kín gồm bốn giai đoạn cốt lõi: lập kế hoạch dự toán thu, tổ chức thực hiện thu, quyết toán thu ngân sách và thanh tra, kiểm tra, kiểm toán. Các khái niệm trung tâm được làm rõ gồm:

  • Ngân sách nhà nước: Bản dự toán thu chi tài chính tổng hợp của Nhà nước, phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung nhằm thực hiện chức năng quản lý kinh tế - xã hội.
  • Thu ngân sách nhà nước: Quá trình Nhà nước sử dụng quyền lực chính trị và pháp lý để huy động một bộ phận của cải xã hội hình thành quỹ ngân sách thông qua thuế, phí, lệ phí và các khoản thu ngoài thuế.
  • Quản lý thu ngân sách nhà nước: Quá trình các cơ quan nhà nước có thẩm quyền sử dụng công cụ pháp luật, chính sách và nghiệp vụ chuyên môn để lập dự toán, tổ chức thu đúng, thu đủ, kịp thời và kiểm soát dòng tiền nộp vào Kho bạc Nhà nước.
  • Phân cấp quản lý ngân sách: Sự phân định thẩm quyền, trách nhiệm và quyền hạn giữa các cấp chính quyền địa phương trong việc quản lý và thụ hưởng các nguồn thu theo tỷ lệ điều tiết quy định.

Bên cạnh lý thuyết chuẩn mực, nghiên cứu đối chiếu bài học thực tiễn từ thị xã Chí Linh tỉnh Hải Dương với kết quả thu thuế ngoài quốc doanh đạt 112,6% dự toán năm 2017 và bài học từ huyện Thường Tín thành phố Hà Nội về chuẩn hóa đào tạo 100% cán bộ tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát toàn bộ với cỡ mẫu 18 cán bộ công chức đang công tác tại Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Cẩm Phả. Toàn bộ 18 phiếu khảo sát phát ra đều được thu về hợp lệ, đạt tỷ lệ phản hồi 100%. Lý do lựa chọn phương pháp chọn mẫu toàn thể xuất phát từ đặc thù cơ quan quản lý chuyên môn có quy mô tinh gọn, cho phép thu thập ý kiến chuyên sâu từ toàn bộ đội ngũ trực tiếp tham mưu và điều hành ngân sách tại địa phương.

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm: dữ liệu sơ cấp thu thập qua bảng hỏi đánh giá bốn khâu quản lý thu; dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo quyết toán thu chi của Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả giai đoạn 2015 - 2017, số liệu từ Kho bạc Nhà nước Cẩm Phả, Chỉ thị số 02/CT-UBND tỉnh Quảng Ninh và các nghị quyết chuyên đề của Thành ủy Cẩm Phả năm 2018. Luận văn sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tổ dữ liệu kết hợp so sánh chuỗi thời gian và so sánh tỷ lệ hoàn thành kế hoạch. Việc lựa chọn phương pháp này nhằm phân tích định lượng chính xác cơ cấu biến động của từng sắc thuế, so sánh kết quả thực hiện với dự toán giao và nhận diện rõ nét quy luật vận động tài chính qua ba năm nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Cẩm Phả duy trì đà tăng trưởng liên tục qua ba năm: năm 2015 đạt 1.364.539 triệu đồng, năm 2016 tăng lên 1.507.218 triệu đồng và năm 2017 đạt đỉnh 1.653.065 triệu đồng, vượt 36,37% kế hoạch tỉnh và vượt 15,12% kế hoạch thành phố giao. Trong đó, thu nội địa tăng từ 994.338 triệu đồng năm 2015 lên 1.109.951 triệu đồng năm 2016 và đạt 1.248.482 triệu đồng năm 2017, khẳng định vai trò trụ cột của nguồn lực nội sinh.

Tiền thuê mặt đất, mặt nước ghi nhận mức tăng đột biến từ 97.965 triệu đồng năm 2015 lên 212.719 triệu đồng năm 2016 (tăng 226,1% so với cùng kỳ) và đạt 240.332 triệu đồng năm 2017 (vượt 140,33% dự toán tỉnh). Đột phá này bắt nguồn từ việc điều chỉnh đơn giá thuê đất chu kỳ mới năm 2015, đấu giá bốn ô đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp tại dự án Hòa Lạc năm 2016 và quyết liệt thu hồi trên 60 tỷ đồng tiền nợ đọng thuê đất trong năm 2017. Đồng thời, tiền sử dụng đất năm 2017 đạt 190 tỷ đồng, vượt 52% kế hoạch tỉnh giao.

Thuế thu nhập cá nhân tăng trưởng ổn định từ 97.626 triệu đồng năm 2015 lên 145.000 triệu đồng năm 2016 (tăng 48,53% so với cùng kỳ) và duy trì ở mức 138.093 triệu đồng năm 2017, đạt 106,23% dự toán tỉnh.

Ngược lại, thuế ngoài quốc doanh và lệ phí trước bạ có sự biến động phức tạp. Thuế ngoài quốc doanh năm 2015 chỉ đạt 255.491 triệu đồng (82,72% kế hoạch) và tiếp tục giảm còn 240.800 triệu đồng năm 2016, nhưng đã phục hồi mạnh mẽ trong năm 2017 khi đạt 303.199 triệu đồng, tương đương 137,82% kế hoạch tỉnh và tăng 28,05% so với cùng kỳ. Lệ phí trước bạ sau khi đạt đỉnh 128.000 triệu đồng năm 2016 (tăng 56,67% so với 2015) đã sụt giảm xuống 96.327 triệu đồng năm 2017, chỉ đạt 83,04% kế hoạch và bằng 76,15% so với cùng kỳ năm trước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự biến động của lệ phí trước bạ và thuế ngoài quốc doanh xuất phát từ chu kỳ sản xuất kinh doanh của ngành than. Trong năm 2017, ngành than gặp khó khăn trong khai thác, tiêu thụ và xuất khẩu, kéo theo việc cắt giảm đầu tư máy móc, phương tiện vận tải mỏ chuyên dụng, khiến lệ phí trước bạ giảm 23,85% so với năm 2016. Mặt khác, thu nhập công nhân mỏ bị giảm sút do chế độ làm việc luân phiên, làm suy giảm sức mua trên thị trường bán lẻ địa phương. Tuy nhiên, sự phục hồi của thuế ngoài quốc doanh và tiền thuê đất đã chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp cải cách hành chính và chống thất thu ngân sách do Ủy ban nhân dân thành phố triển khai.

Kết quả nghiên cứu tại Cẩm Phả tương đồng với nhận định từ thực tiễn thị xã Chí Linh và huyện Thường Tín, khẳng định rằng nguồn thu địa phương chỉ thực sự bền vững khi chính quyền nắm chắc cơ sở dữ liệu đối tượng nộp thuế và chủ động đa dạng hóa nguồn thu. Về mặt trình bày, toàn bộ chuỗi dữ liệu ba năm có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường xu hướng thể hiện cơ cấu tổng thu, thu nội địa và tỷ lệ hoàn thành dự toán, đi kèm bảng ma trận đối chiếu giữa số lập dự toán và số thực thu để làm nổi bật tỷ trọng đóng góp của từng sắc thuế qua các năm tài khóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nâng cao chất lượng công tác lập dự toán thu ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với Chi cục Thuế và Ủy ban nhân dân 16 phường, xã tiến hành rà soát toàn diện nguồn thu cơ sở, hoàn thiện mô hình dự báo tài chính trung hạn. Mục tiêu giảm sai số dự toán xuống dưới mức 5% so với thực tế thực hiện hàng năm, hoàn thành quy trình lập dự toán chi tiết cho từng sắc thuế vào quý 4 hàng năm trong giai đoạn 2018 - 2020.

Đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra và thu hồi nợ đọng thuế, tiền thuê đất: Chi cục Thuế thành phố Cẩm Phả phối hợp chặt chẽ với Kho bạc Nhà nước và các ngân hàng thương mại thành lập tổ kiểm tra liên ngành, công khai danh tính các đơn vị chây ỳ nợ thuế và áp dụng biện pháp trích tài khoản bắt buộc. Mục tiêu thu hồi tối thiểu 85% đến 90% số thuế nợ đọng phát sinh, xử lý dứt điểm trên 50 tỷ đồng nợ tiền thuê đất tồn đọng và giữ tỷ lệ nợ thuế dưới 3% tổng thu ngân sách trong suốt giai đoạn 2018 - 2020.

Củng cố tổ chức bộ máy và chuẩn hóa năng lực cán bộ quản lý tài chính: Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả chỉ đạo Phòng Nội vụ và Phòng Tài chính - Kế hoạch xây dựng khung năng lực chuyên môn, tổ chức tối thiểu hai khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và kỹ năng phân tích rủi ro thuế. Mục tiêu đảm bảo 100% cán bộ làm công tác quản lý tài chính - ngân sách cấp thành phố và cấp xã phường đạt chuẩn nghiệp vụ trước năm 2019.

Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa quy trình thu nộp: Kho bạc Nhà nước Cẩm Phả liên thông dữ liệu điện tử đồng bộ với cơ quan Thuế và hệ thống ngân hàng thương mại trên địa bàn. Mục tiêu đạt 100% doanh nghiệp và trên 80% hộ kinh doanh cá thể nộp thuế điện tử không dùng tiền mặt, rút ngắn thời gian xử lý chứng từ thu ngân sách xuống dưới 15 phút, triển khai hoàn chỉnh hệ thống quản lý điện tử trong giai đoạn 2018 - 2019.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Lãnh đạo và cán bộ quản lý chính quyền cấp quận, huyện, thành phố trực thuộc tỉnh: Tiếp cận mô hình quản trị ngân sách địa phương, nắm bắt giải pháp thích ứng khi nguồn thu chịu tác động bởi ngành công nghiệp khai khoáng và thị trường bất động sản. Vận dụng trực tiếp vào việc ban hành các văn bản chỉ đạo điều hành thu chi ngân sách hàng năm.

Cán bộ công chức ngành Tài chính, Thuế và Kho bạc Nhà nước: Nắm vững quy trình nghiệp vụ phối hợp liên ngành từ khâu lập dự toán, quản lý tài khoản tạm thu, đối chiếu chứng từ đến công tác thẩm định quyết toán ngân sách cấp xã, cấp huyện. Ứng dụng các biểu mẫu và quy trình kiểm tra để ngăn ngừa thất thu và đôn đốc nợ thuế.

Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính trong luận văn thạc sĩ ứng dụng. Tiếp cận phương pháp khảo sát toàn thể cán bộ chuyên trách và kỹ thuật phân tích chuỗi số liệu tài chính công.

Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu chính sách tài chính công: Khai thác bức tranh thực chứng về tác động qua lại giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương và cơ cấu nguồn thu ngân sách nhà nước. Sử dụng làm case study thực tế trong các bài giảng về Tài chính địa phương và Quản lý tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề trọng tâm nào trong quản lý thu ngân sách tại Cẩm Phả? Công trình tập trung giải quyết tình trạng thiếu bền vững của nguồn thu do phụ thuộc lớn vào ngành than. Phân tích số liệu tổng thu 1.516 tỷ đồng năm 2017, luận văn chỉ ra cách thức khai thác hiệu quả nguồn thu từ đất đai và khu vực ngoài quốc doanh để bù đắp hụt thu từ các phương tiện vận tải mỏ.

Vì sao lệ phí trước bạ năm 2017 tại Cẩm Phả sụt giảm mạnh so với năm 2016? Lệ phí trước bạ năm 2017 đạt 96.327 triệu đồng, giảm 23,85% so với mức 128.000 triệu đồng của năm 2016. Nguyên nhân do các doanh nghiệp khai thác than gặp khó khăn trong tiêu thụ, buộc phải cắt giảm đầu tư và tạm dừng mua sắm các phương tiện vận tải chuyên dụng hoạt động trên khai trường.

Nguồn thu nào tạo ra sự bứt phá lớn nhất trong cơ cấu thu ngân sách thành phố? Tiền thuê mặt đất, mặt nước ghi nhận mức bứt phá cao nhất khi tăng từ 97.965 triệu đồng năm 2015 lên 212.719 triệu đồng năm 2016 và đạt 240.332 triệu đồng năm 2017. Sự gia tăng vượt bậc này nhờ áp dụng đơn giá thuê mới, bán đấu giá đất tại dự án Hòa Lạc và thu hồi trên 60 tỷ đồng nợ đọng.

Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 đặt ra yêu cầu mới nào cho công tác quản lý thu tại địa phương? Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2017, siết chặt kỷ luật tài chính, yêu cầu quản lý thống nhất, công khai, minh bạch và phân định rõ trách nhiệm giải trình. Các cơ quan tại Cẩm Phả phải chuẩn hóa công tác lập dự toán sát thực tế và kiểm soát chặt chẽ các khoản tạm thu qua Kho bạc.

Phương pháp khảo sát của đề tài có đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy khoa học không? Nghiên cứu tiến hành khảo sát toàn bộ 18/18 cán bộ công chức thuộc Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Cẩm Phả, đạt tỷ lệ phản hồi 100%. Kết hợp cùng chuỗi số liệu thứ cấp ba năm liên tiếp 2015 - 2017, dữ liệu khảo sát phản ánh trung thực toàn diện thực trạng quản lý thu tại địa bàn.

Kết luận

  • Tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Cẩm Phả giai đoạn 2015 - 2017 đạt bước tăng trưởng vượt bậc, ghi nhận 1.653.065 triệu đồng vào năm 2017, vượt 36,37% dự toán tỉnh giao.
  • Cơ cấu thu ngân sách dịch chuyển tích cực sang các nguồn thu ổn định từ tiền thuê đất, tiền sử dụng đất và khu vực kinh tế ngoài quốc doanh, giảm dần sự phụ thuộc đơn nhất vào công nghiệp than.
  • Nhận diện rõ các nút thắt trong công tác lập dự toán thu, tình trạng thất thu nợ đọng tiền đất và sự biến động của lệ phí trước bạ theo chu kỳ đầu tư mỏ.
  • Hoàn thiện hệ thống bốn nhóm giải pháp đồng bộ gắn với lộ trình hành động cụ thể, hướng tới mục tiêu hiện đại hóa quy trình thu thuế điện tử 100% doanh nghiệp và kiểm soát nợ thuế dưới 3%.
  • Cung cấp khung tài liệu tham khảo khoa học và thực tiễn phong phú cho các cơ quan quản lý tài chính công tại các đô thị công nghiệp trên toàn quốc.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xây dựng hệ thống dữ liệu thực nghiệm chân thực và đề xuất các giải pháp khả thi, sát hợp với điều kiện kinh tế - xã hội thành phố Cẩm Phả. Về kế hoạch tiếp theo, chính quyền thành phố cần khẩn trương cụ thể hóa các giải pháp dự toán và thanh tra liên ngành ngay trong năm tài chính 2018, hoàn thiện cơ chế phối hợp điện tử vào năm 2019 và đánh giá toàn diện kết quả trong giai đoạn 2020. Độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý được khuyến khích nghiên cứu toàn văn luận văn để ứng dụng hiệu quả các mô hình phân tích tài chính vào thực tiễn địa phương.