CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI SẢN CÔNG TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1.1 Khái niệm về quản lý tài sản công Tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập được Nhà nước ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm quản lý, khai thác có hiệu quả và tiết kiệm như: Luật quản lý, sử dụng tài sản công số 15/2017/QH14 ngày 21/6/2017 do Quốc hội ban hành; Nghị định 151/2017/NĐ-CP ngày 26/12/2017 về hướng dẫn Luật quản lý, sử dụng tài sản công do Chính phủ ban hành; Nghị định 167/2017/NĐ-CP ngày 31/12/2017 về quy định việc sắp xếp lại, xử lý tài sản công do Chính phủ ban hành; Thông tư 37/2018/TT-BTC ngày 16/4/2018 hướng dẫn về sắp xếp lại, xử lý nhà, đất theo quy định tại Nghị định 167/2017/NĐ-CP quy định việc sắp xếp lại, xử lý tài sản công do Bộ tài chính ban hành; Thông tư 45/2018/TT-BTC ngày 07/5/2018 về hướng dẫn chế độ quản lý, tính hao mòn, khấu hao tài sản cố định tại cơ quan, tổ chức, đơn vị và tài sản cố định do Nhà nước giao cho doanh nghiệp quản lý không tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp do Bộ Tài chính ban hành; Thông tư số 89/2010/TT-BTC ngày 16/6/2010 hướng dẫn chế độ báo cáo công khai quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước tại cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức được giao quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước. Đây là một khái niệm được pháp luật định nghĩa trong Luật quản lý, sử dụng tài sản công số 15/2017/QH14 ngày 21/6/2017 do Quốc hội ban hành - quy định về quản lý nhà nước đối với tài sản công, chế độ quản lý, sử dụng tài sản công, quyền và nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân trong việc quản lý, sử dụng tài sản công. Trong luật này, có định nghĩa: “Tài sản công là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý, bao gồm: tài sản công phục vụ hoạt động quản lý, cung cấp dịch vụ công, bảo đảm quốc phòng, an ninh tại cơ quan, tổ chức, đơn vị; tài sản kết cấu hạ tầng phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; tài sản được xác lập quyền sở hữu toàn dân; tài sản công tại doanh nghiệp; tiền thuộc ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, dự trữ ngoại hối nhà nước; đất đai và các loại tài nguyên khác” (Theo khoản 1 điều 3 Luật quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017). [4] 5 Như vậy, tài sản công là những tài sản được hình thành từ nguồn ngân sách Nhà nước, tài sản được xác lập quyền sở hữu của Nhà nước theo quy định của pháp luật.
- Khái niệm Đơn vị sự nghiệp công lập: Theo khoản 1 Điều 9 Luật Viên chức năm 2010 thì đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. [3] - Khái niệm Quản lý TSC là sự tác động có tổ chức và bằng pháp quyền của bộ máy quản lý đối với tài sản công nhằm đảm bảo tài sản công được đầu tư xây dựng mới, mua sắm, quản lý, sử dụng, xử lý một cách hiệu quả, tiết kiệm, thực hiện tốt các chức năng, nhiệm vụ Nhà nước giao cho các đơn vị sự nghiệp.2 Đơn vị sự nghiệp công lập 1.1 Đặc điểm đơn vị sự nghiệp công lập Thứ nhất, đơn vị sự nghiệp công lập là đơn vị thuộc cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, trong đó chủ yếu là các cơ quan Nhà nước; Thứ hai, đơn vị sự nghiệp công lập do Nhà nước đầu tư, xây dựng cơ sở vật chất để hoạt động. Tùy từng loại đơn vị sự nghiệp mà Nhà nước có sự hỗ trợ ngân sách ở những mức độ khác nhau; Thứ ba, các đơn vị sự nghiệp công lập được thành lập nhằm cung cấp các dịch vụ sự nghiệp công trong những lĩnh vực mà Nhà nước chịu trách nhiệm cung ứng chủ yếu cho nhân dân hoặc trong những lĩnh vực mà khu vực phi Nhà nước không có khả năng đầu tư hoặc không quan tâm đầu tư; Thứ tư, cơ chế hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập đang ngày càng được đổi mới theo hướng tự chủ, tự chịu trách nhiệm, thực hiện hạch toán độc lập. Căn cứ vào khoản 2 điều 9 Luật viên chức năm 2010, đơn vị sự nghiệp công lập thành gồm đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ hoàn toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự (sau đây gọi là đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ) và đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ hoàn toàn về thực hiện 6 nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự (sau đây gọi là đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ); [3] Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực như: giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, thông tin, thể dục thể thao, nông lâm ngư nghiệp, thủy lợi và các đơn vị sự nghiệp kinh tế khác.2 Phân biệt cơ quan hành chính và đơn vị sự nghiệp công lập Hiện nay, trước yêu cầu đòi hỏi khách quan của công tác quản lý thì các ĐVSN công lập đã được tách ra khỏi CQHCNN vì 2 loại tổ chức này có sự khác nhau cơ bản là: - Về chức năng nhiệm vụ: CQHCNN thực hiện chức năng quản lý nhà nước; còn ĐVSN thực hiện nhiệm vụ cung cấp các dịch vụ công mang lại lợi ích chung có tính bền vững trong các lĩnh vực như: giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, xã hội, thể dục thể thao,… - Về kinh phí hoạt động: CQHCNN được Nhà nước đảm bảo 100% kinh phí hoạt động; còn ĐVSN kinh phí hoạt động do đơn vị tự đảm bảo, NSNN cấp một phần hoặc toàn bộ.3 Khái quát về tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập 1.1 Khái niệm tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập - Căn cứ các quy định của pháp luật, tài sản công được hiểu: là tài sản thuộc sở hữu Nhà nước, bao gồm toàn bộ tài sản được hình thành từ nguồn vốn ngân sách Nhà nước hoặc có nguồn gốc ngân sách Nhà nước; tài sản được các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tài trợ, đóng góp, tặng cho Nhà nước; các tài sản khác được xác lập quyền sở hữu của Nhà nước thông qua quốc hữu hóa hoặc quy định bằng pháp luật; đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác; tài sản kết cấu hạ tầng phục vụ lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia mà pháp luật quy định là của Nhà nước; tài sản do Nhà nước dầu tư vào doanh nghiệp; tài sản kết cấu hạ tầng thuộc các ngành, lĩnh vực thuộc sở hữu Nhà nước, được Nhà nước giao cho tổ chức, cá nhân trực tiếp quản lý, sử dụng theo quy định chung của Nhà nước và chịu sự kiểm tra giám sát của Nhà nước trong quá trình quản lý sử dụng tài sản.
7 - Tài sản công là tài sản được chiếm hữu, sử dụng để đáp ứng các lợi ích công, đảm bảo cho lợi ích công được duy trì rộng rãi trong xã hội với chất lượng ngày một nâng cao. Tài sản công là tài sản được sở hữu bởi tất cả thành viên trong xã hội và mỗi cá nhân thành viên xã hội bất kỳ đều không thể lấy tài sản công để một mình sử dụng. - Tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập là một bộ phận tài sản công mà Nhà nước giao cho các đơn vị sự nghiệp trực tiếp quản lý, sử dụng để thực hiện nhiệm vụ cung ứng hàng hóa, dịch vụ công phục vụ lợi ích của Nhà nước, lợi ích của nhân dân, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.2 Đặc điểm của tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập - Được hình thành từ ngân sách nhà nước hoặc có nguồn gốc ngân sách nhà nước hoặc các nguồn kinh phí hợp pháp khác. Bên cạnh đó là những tài sản được hình thành từ nguồn viện trợ không hoàn lại, tài sản do dân đóng xây dựng và tài sản được xác lập quyền sở hữu Nhà nước.
Đối với tài sản này, NSNN không trực tiếp đầu tư xây dựng và mua sắm mà chỉ giao tài sản cho các cơ quan sử dụng. Nhưng các tài sản trước khi giao cho các đơn vị sự nghiệp, đều phải xác lập quyền sở hữu Nhà nước và nguồn hình thành tài sản này vẫn có nguồn gốc hình thành từ ngân sách Nhà nước; - Các loại tài sản công đều phải tuân thủ theo quy định của Nhà nước về quản lý, sử dụng tài sản công và luôn nhận được sự bảo vệ của pháp luật ; - Quyền sử dụng có sự tách rời khỏi quyền sở hữu. Mọi tài sản công đều phải được Nhà nước giao quyền quản lý, quyền sử dụng và các hình thức trao quyền khác cho cơ quan, tổ chức, đơn vị và đối tượng khác theo quy định của pháp luật; - Đa dạng và phong phú, được phân bổ rộng trên phạm vi cả nước, do nhiều chủ thể quản lý, sử dụng và trình độ quản lý, sử dụng của các chủ thể rất khác nhau; - Tài sản công khi bắt đầu đưa vào sử dụng thì tài sản đó bắt đầu tính giá trị giảm dần, giá trị hao mòn trong quá trình sử dụng; - Quản lý và sử dụng TSC theo tiêu chuẩn định mức để công tác quản lý thống nhất, đồng thời áp dụng tiêu chuẩn định mức cho từng đối tượng sử dụng, sử dụng đúng mục đích, xử lý nghiêm với hành vi xâm phạm trong quản lý và sử dụng TSC; 8 - Tài sản công phải phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, TSC chỉ đơn thuần là điều kiện vật chất, là phương tiện để cơ quan Nhà nước thực hiện chức năng quản lý kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. Là nền tảng vật chất quan trọng cho việc đảm bảo các lợi ích công.3 Phân loại tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập Theo Điều 4 Luật quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017).