phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về NSNN và quản lý NSNN địa phƣơng. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng công tác quản lý NSNN cấp huyện trên địa bàn huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc. Chƣơng 4: Một số giải pháp tăng cƣờng công tác quản lý NSNN cấp huyện trên địa bàn huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc.
4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC ĐỊA PHƢƠNG 1. Khái quát chung về NSNN và NSNN địa phương 1. Khái niệm về NSNN Cùng với sự phát triển của xã hội loài ngƣời, phân công lao động phát triển làm xuất hiện sản xuất, trao đổi hàng hóa. Sự phát triển này làm xuất hiện chế độ tƣ hữu, xã hội có sự phân hóa giàu, nghèo, hình thành nên các giai cấp đối kháng.
Kết quả của đấu tranh giai cấp làm xuất hiện một tầng lớp cai trị bên trên xã hội, đó là Nhà nƣớc. Để có tiền chi tiêu, Nhà nƣớc đã đặt ra chế độ thuế khóa bắt toàn dân phải cống nạp. Từ các khoản thu từ thuế hình thành nên quỹ tiền tệ của Nhà nƣớc hay còn gọi là quỹ NSNN (NSNN). Đầu tiên Nhà nƣớc sử dụng quỹ tiền tệ này để nuôi dƣỡng viên chức và binh lính của Nhà nƣớc.
Sau đó phạm vi đƣợc mở rộng, và ngày nay, Nhà nƣớc còn dùng tiền quỹ của mình để chi tiêu cho các khoản đầu tƣ phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội. Trƣớc khi chủ nghĩa tƣ bản xuất hiện, Nhà nƣớc không hề có một văn bản tài chính nào bao quát hết tất cả các khoản thu, chi của mình trong từng thời kỳ. Thông thƣờng, mỗi một khoản chi đƣợc bảo đảm bằng một hay một số khoản thu nhất định và đƣợc thể hiện trong một bảng dự toán riêng biệt, thậm chí có những khoản chi không cần dự toán. Lúc bấy giờ quyền hành thu, chi đều thuộc về ngƣời đứng đầu Nhà nƣớc, họ không chịu bất kỳ một sự kiểm soát nào của xã hội.
Khi chủ nghĩa tƣ bản xuất hiện đã tạo ra những tiền đề để hình thành và phát triển một hệ thống tài chính hoàn chỉnh, nhất là NSNN. Giai cấp tƣ sản đã lãnh đạo quần chúng chống lại những luật lệ tài chính vô lý của Nhà nƣớc phong kiến, sửa đổi hệ thống thuế khóa và thiết lập sự kiểm tra của xã hội đối 5 với các khoản thu, chi của Nhà nƣớc. Kết quả của quá trình đấu tranh này là đã xóa bỏ đƣợc sự độc quyền chi tiêu của ngƣời đứng đầu Nhà nƣớc, hình thành một NSNN theo những tiêu chuẩn định mức công khai và đƣợc lập cho từng thời kỳ nhất định, đó là một hệ thống NSNN tƣơng đối hoàn chỉnh nhƣ hiện nay. Khái niệm NSNN theo Luật NSNN đƣợc Quốc Hội nƣớc cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 16/12/2002 thì: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Năm ngân sách hay còn gọi là năm tài chính, là giai đoạn mà trong đó, dự toán thu - chi tài chính đã đƣợc phê chuẩn của Quốc hội có hiệu lực thi hành. Ở tất cả các nƣớc, năm ngân sách đều có thời hạn bằng một năm dƣơng lịch, nhƣng thời điểm bắt đầu và kết thúc ở mỗi nƣớc có khác nhau. Ở đa số các nƣớc, năm ngân sách trùng với năm dƣơng lịch (bắt đầu ngày 1/1 và kết thúc vào ngày 31/12), nhƣ: Pháp, Bỉ, Hà Lan, Trung Quốc, Philipine,. Ở các nƣớc khác, thời điểm bắt đầu và kết thúc năm ngân sách không giống nhau nhƣ: Anh, Nhật, Canada, Singapore,.
có năm ngân sách bắt đầu vào ngày 1/4 năm trƣớc và kết thúc vào ngày 31/3 năm sau; Ý, Na Uy, Đài Loan, Úc. có năm ngân sách bắt đầu vào ngày 1/7 năm trƣớc và kết thúc vào ngày 30/6 năm sau; Mỹ có năm ngân sách bắt đầu vào ngày 1/10 năm trƣớc và kết thúc vào ngày 30/9 năm sau. Từ các quan điểm trên, ta có thể xác định: Bản chất NSNN là các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định. 6 Việc quy định năm ngân sách hoàn toàn là ý định chủ quan của Nhà nƣớc.
Tuy nhiên, ý định này cũng bắt nguồn từ những yếu tố tác động khác nhau, trong đó có hai yếu tố cơ bản là: - Đặc điểm hoạt động của nền kinh tế có liên quan đến nguồn thu của NSNN (chế độ kế toán, thống kê; tính thời vụ của sản xuất nông nghiệp). - Đặc điểm hoạt động của cơ quan lập pháp (các kỳ họp của Quốc Hội để phê chuẩn NSNN). Ở nƣớc ta, năm ngân sách bắt đầu từ ngày 1/1 và kết thúc vào ngày 31/12 hàng năm. Đặc điểm của NSNN - Đặc điểm 1: Việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN gắn với quyền lực của Nhà nƣớc và việc thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc, đƣợc Nhà nƣớc tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định.
- Đặc điểm 2: NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nƣớc, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Lợi ích của Nhà nƣớc (lợi ích chung của quốc gia ) thể hiện trong phân phối thu nhập của các doanh nghiệp, của dân cƣ, phân phối GDP, GNP và cả trong phân bổ các nguồn lực tài chính cho các mục tiêu kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng của quốc gia. - Đặc điểm 3: Quỹ NSNN luôn đƣợc phân chia thành các quỹ tiền tệ nhỏ hơn trƣớc khi đƣa vào sử dụng. Quá trình phân chia quỹ NSNN chính là quá trình cấp phát kinh phí từ NSNN để hình thành các loại quỹ nhằm thoả mãn các nhu cầu chi tiêu của các lĩnh vực, các ngành theo yêu cầu quản lý của Nhà nƣớc.
- Đặc điểm 4: Hoạt động thu, chi NSNN đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Chức năng, vai trò của NSNN trong nền kinh tế thị trường a. Các chức năng cơ bản của NSNN trong nền kinh tế thị trường Một là, chức năng huy động nguồn lực tài chính và bảo đảm các nhu cầu chi tiêu theo dự toán của Nhà nƣớc. Đây là chức năng đầu tiên quan trọng nhất của NSNN.
Nhà nƣớc ra đời, để thực hiện chức năng của mình thì phải 7 huy động các nguồn lực tài chính, hình thành quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc. Nhà nƣớc dùng nguồn lực huy động đƣợc để chi cho các hoạt động của bộ máy quản lý và đầu tƣ cho các ngành kinh tế nhằm nuôi dƣỡng, củng cố và phát triển nguồn thu. Mặt khác bằng chính sách của mình, Nhà nƣớc điều chỉnh hoạt động của các doanh nghiệp và dân cƣ bằng các chính sách thuế, phân phối lợi nhuận, xử lý khấu hao cơ bản và khuyến khích các doanh nghiệp đầu tƣ mở rộng sản xuất, cải tiến công nghệ, thay thế các loại máy móc cũ, lạc hậu, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Chức năng tạo vốn là hết sức quan trọng để nền kinh tế có tiềm lực, phát triển ổn định và vững chắc, tăng dần phúc lợi xã hội, đảm bảo an ninh - quốc phòng.
Hai là, chức năng thực hiện cân đối giữa các khoản thu và các khoản chi (bằng tiền) của Nhà nƣớc. Việc huy động, phân phối vốn đƣợc huy động thực hiện thông qua cân đối các khoản thu - chi của ngân sách, do vậy đảm bảo chức năng cân đối tài chính quốc gia và tài chính của các khu vực. Hiện nay, cân đối ngân sách đƣợc công nhận là tích cực khi có đủ 3 điều kiện: - Nguồn thu từ thuế, phí và lệ phí phải lớn hơn tổng chi thƣờng xuyên và góp phần tích luỹ ngày càng cao cho chi đầu tƣ phát triển. - Mức bội chi dƣới 5% GDP là mức có thể kiểm soát đƣợc.
- Không đƣợc phát hành thêm tiền để bù đắp mức bội chi, mà phải thực hiện chính sách vay (vay trong nƣớc và vay nƣớc ngoài) để bù đắp cho mức bội chi. Ba là, chức năng giám đốc. Hoạt động của NSNN rất đa dạng và phong phú, thông qua nó, Nhà nƣớc kiểm soát đƣợc mọi hoạt động kinh tế xã hội. Tất cả mọi doanh nghiệp và dân cƣ đều có mối quan hệ chặt chẽ với Nhà nƣớc trong quá trình huy động và phân phối vốn.
Để huy động và phân phối vốn, Nhà nƣớc phải đƣa vào pháp luật tiêu chuẩn, định mức và dự toán. Đồng thời trong quá trình đó Nhà nƣớc cũng thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm soát của mình. Qua việc kiểm tra, kiểm soát mà Nhà nƣớc đánh giá đƣợc tình 8 hình sử dụng tài nguyên, tài sản, tài chính và sức lao động của các đối tƣợng tham gia tạo lập và hƣớng theo sự phân phối của NSNN. Từ phân tích đánh giá kết quả kiểm tra, kiểm soát mà đề ra các biện pháp thích hợp, nhằm nâng cao hiệu quả các hoạt động kinh tế - xã hội.
Trong kinh tế hiện đại, ngân sách đƣợc xem nhƣ một trong những công cụ quan trọng trong tay Nhà nƣớc để điều chỉnh nền kinh tế, có tác động trực tiếp đến tổng cầu, thu nhập và cân bằng tổng sản lƣợng, thông qua chi tiêu của Nhà nƣớc và Nhà nƣớc có thể điều chỉnh nền kinh tế theo hƣớng tích cực. Vai trò của NSNN Xuất phát từ bản chất và chức năng của NSNN và trên cơ sở các nhiệm vụ cụ thể của nó trong từng giai đoạn thì vai trò quản lý kinh tế - xã hội của NSNN cũng đƣợc thay đổi theo để NSNN thực sự là công cụ quan trọng của chính sách tài chính tiền tệ của quốc gia. Vai trò này, về mặt chi tiết có thể đề cập ở nhiều nội dung và những biểu hiện khác nhau, song trên giác độ tổng hợp, có thể khái quát trên ba khía cạnh sau đây: - Về mặt kinh tế: NSNN là công cụ chủ yếu phân bổ các nguồn tài chính quốc gia, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền, định hƣớng hình thành cơ cấu kinh tế mới, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế ổn định và bền vững.