Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI QUỐC DOANH 1. Cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh 1. Một số khái niệm liên quan đến quản lý thu bảo hiểm xã hội đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh 1. Bảo hiểm xã hội * Khái niệm về BHXH Để tồn tại, phát triển và thỏa mãn nhu cầu hàng ngày trong cuộc sống con người phải lao động sản xuất để tạo ra thu nhập.
Tuy nhiên, không phải người lao động nào cũng có đủ sức khỏe, khả năng lao động. Người lao động có thể gặp phải rủi ro, bất hạnh như ốm đau, tai nạn hay mất khả năng lao động. Khi gặp phải những rủi ro đó thu nhập của họ bị giảm hoặc mất đi làm ảnh hưởng đến cuộc sống của bản thân và gia đình. BHXH ra đời là giải pháp hữu hiệu giúp con người vượt qua những khó khăn trên.
BHXH trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia, được thực hiện ở hầu hết các nước trên thế giới và ngày càng phát triển. Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về BHXH cụ thể là: - Theo từ điển Bách khoa: BHXH là sự bảo đảm, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội. - Tổ chức loa động quốc tế (ILO): BHXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, 6 nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội dẫn đến ngừng việc hoặc giảm sút thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con. - Theo Luật Bảo hiểm xã hội (2014): BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng góp vào quỹ Bảo hiểm xã hội.
- Theo BHXH Việt Nam: BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với người lao động thông qua việc huy động các nguồn vốn góp để trợ cấp cho họ, nhằm khắc phục những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn, thất nghiệp, mất khả năng lao động, tuổi già và chết. Đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các thân nhân trong gia đình người lao động, để góp phần ổn định cuộc sống của bản thân người lao động và gia đình họ, góp phần an toàn xã hội. * Bản chất của BHXH - Một là, BHXH mang tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc. Tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn trong các chế độ BHXH quy định bản chất của BHXH, đó là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già.
Đối với các rủi ro như trên, nhiều khi từng cá nhân không đủ khả năng tài chính để chi trả. Với sự hỗ trợ từ quỹ tiền tệ tập trung được hình thành từ các bên (người sử dụng lao động, người lao động, nhà nước) đã bù đắp hoặc thay thế phần nào thu nhập đã mất đó. Như vậy, có thể thấy mục tiêu xuyên suốt của BHXH chính là nhằm thỏa mãn những nhu cầu thiết yếu của người lao động trong trường hợp bị 7 mất hoặc giảm thu nhập hàng tháng do mất việc làm, mất khả năng lao động bằng cách bù đắp cho họ những khoản thu nhập đó. Có BHXH thì điều kiện sống của người lao động mới được đảm bảo và tốt hơn.
BHXH là chính sách xã hội của Đảng và Nhà nước. Đây là một loại hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội, lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. BHXH là sự san sẻ rủi ro, chia nhỏ rủi ro cho nhiều cá nhân trong xã hội. Như vậy, có thể thấy BHXH thể hiện tính nhân văn cao đẹp: mọi người trong xã hội với tư cách là một công dân, họ phải được đảm bảo mọi mặt để phát huy đầy đủ những khả năng của mình, không phân biệt địa vị xã hội, chủng tộc, tôn giáo.
đều bình đẳng về BHXH. - Hai là, BHXH là một công cụ để quản lý xã hội, là sự bảo đảm của Nhà nước để ổn định đời sống cho người tham gia BHXH và an toàn xã hội, thúc đẩy sản xuất phát triển. Đồng thời đây là quá trình phân phối lại thu nhập xã hội. BHXH được coi là một chính sách xã hội quan trọng, song hành cùng với chính sách kinh tế, nhằm đảm bảo đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động, chống lại các tệ nạn xã hội, góp phần tăng thu nhập, thúc đẩy sản xuất phát triển.
Với tư cách là công cụ để quản lý xã hội, Nhà nước quy định quyền và trách nhiệm giữa các bên tham gia BHXH, đặc biệt mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động, yêu cầu người sử dụng lao động phải thực hiện những cam kết, đảm bảo điều kiện làm việc, nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động, trong đó có nhu cầu cơ bản về tiền lương, tiền công, chăm sóc sức khỏe khi bị ốm đau, tai nạn. BHXH dựa trên sự đóng góp của các bên tham gia, gồm người lao động, người sử dụng lao động và nhà nước trong một số trường hợp, thực chất quỹ BHXH là quỹ của người lao động tiết kiệm được. Khi quỹ BHXH được hình thành và phát triển lớn mạnh sẽ có khoản nhàn rỗi để đầu tư trở lại giúp cho sản xuất phát triển. BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập xã hội.
Đây là quá trình phân phối lại theo hướng có lợi cho người tham gia BHXH khi gặp phải rủi ro 8 trong lao động sản xuất và đời sống xã hội, vì chính việc tổ chức thu, chi BHXH là quá trình thực hiện phân phối lại thu nhập: Thu BHXH dựa trên cơ sở mức tiền lương, tiền công do Nhà nước quy định và mỗi người tham gia có một mức đóng BHXH tương ứng với mức tiền lương, tiền công đó; hàng năm nhà nước trích một khoản nhất định từ ngân sách để hỗ trợ quỹ BHXH. Chi BHXH là việc trả tiền cho người có nhu cầu phát sinh về BHXH dựa trên mức đóng và thời gian đóng BHXH trong chế độ dài hạn, nhưng trong chế độ ngắn hạn thì không dựa trên nguyên tắc này mà có sự chia sẻ người khỏe cho người ốm, người trẻ cho người già. * Vai trò của BHXH - BHXH góp phần ổn định đời sống người lao động và gia đình họ khi đã hết tuổi lao động hoặc không đủ sức lao động, gặp rủi ro trong quá trình lao động. Mục đích của BHXH là đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ, người tham gia BHXH sẽ được thay thế một phần thu nhập bị mất hoặc giảm thu nhập, nó làm cho người lao động yên tâm cống hiến và không phải lo lắng khi rủi ro có thể xảy ra.
Đồng thời, BHXH góp phần hạn chế và điều hòa các mâu thuẫn có thể xảy ra giữa người sử dụng lao động và người lao động, tạo môi trường làm việc bình đẳng, ổn định, đảm bảo cho hoạt động sản xuất, công tác đạt hiệu quả cao, từ đó góp phần tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước. Đây là vai trò cơ bản nhất của chính sách BHXH, nó quyết định nhiệm vụ, tính chất, phương thức hoạt động của BHXH. - BHXH giúp gắn bó lợi ích giữa người lao động, người sử dụng lao động đối với Nhà nước. BHXH không những đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ mà còn góp phần bảo vệ lợi ích của người sử dụng lao động khi rủi ro xảy ra đối với người lao động của mình, nó tạo điều kiện cho người sử dụng lao động có thể nhanh chóng ổn định sản xuất.
Đồng thời, thể hiện sự 9 quan tâm của người sử dụng lao động đối với người lao động thông qua việc đóng góp vào quỹ BHXH, do đó người lao động có trách nhiệm hơn trong công việc, tích cực, sáng tạo trong quá trình lao động. Đối với Nhà nước, thông qua việc tổ chức hoạt động BHXH nhằm đảm bảo cho mọi người lao động, mọi tổ chức, đơn vị hoạt động sản xuất, kinh doanh bình đẳng, công bằng trong lao động sản xuất, xã hội phát triển an toàn. - BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội. BHXH dựa trên nguyên tắc người lao động bình đẳng trong nghĩa vụ đóng góp và thụ hưởng.
Thông qua hoạt động của mình, BHXH tham gia vào việc phân phối lại thu nhập xã hội giữa người lao động thế hệ trước với thế hệ sau, giữa những ngành nghề sản xuất, giữa người thu nhập cao và người thu nhập thấp. Mặt khác mức hưởng BHXH phụ thuộc vào mức đóng, thời gian đóng theo nguyên tắc có đóng có hưởng. đối tượng tham gia BHXH không chỉ trong khu vực nhà nước mà ở mọi thành phần kinh tế. Vì vậy, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội, giảm bớt chênh lệch khoảng cách giàu nghèo trong xã hội.
- BHXH góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế của đất nước, góp phần đảm bảo ổn định chính trị, xã hội. Do BHXH tập trung được nguồn tài chính nhàn rỗi tương đối lớn, nguồn tiền này sẽ được đầu tư vào các dự án phát triển kinh tế - xã hội để bảo toàn, phát triển quỹ BHXH và góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế của đất nước, BHXH là một trong những kênh quan trọng để đạt được các mục tiêu trên.