CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu của Waweruvà cộng sự (2008) khảo sát các nhân tố hành vi tác động đến Nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Nairobi, Kenya. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhân tố tự nghiệm, triển vọng nhân tố thị trường và hiệu ứng đám đông ảnh hưởng đến việc ra quyết định đầu tư ở nơi đây.
DeBondt và Thaler (1995) đã nghiên cứu về hành vi dựa trên phản ứng thái quá của Nhà đầu tư đối với thông tin trên thị trường. Choi, Laibson va Metrick (2002) cũng phát hiện ra rằng giao dịch chịu ảnh hưởng lớn bởi những lệch lạc tâm lý và sai lầm nhận thức. Nghiên cứu của Kyle vàWang (1997) cho rằng các nhà đầu tư tự tin thái quá có thể kiếm được lợi nhuận kỳ vọng cao hơn khi mà sự tự tin quá mức đóng vai trò như một yếu tố định hướng cho việc giao dịch mạnh mẽ. Theo Gervais, Heaton và Odean (2002) sự lạc quan quá mức thường gây ra tác động tích cực bởi vì nó khuyến khích các nhà quản trị tiến hành đầu tư.
Tác động này là tích cực bởi vì tâm lý e ngại rủi ro thường gây tác động tiêu cực đến giá trị công ty. Tuy nhiên, lạc quan quá mức lại gây ra tác động tiêu cực bởi vì nó có thể dẫn các công ty hay nhà đầu tư đến việc chấp nhận đầu tư vào các cơ hội có NPV âm hay các tài sản có rủi ro qua cao. Ngược lai với tam lý lạc quan quá mức là tâm ly bi quan quá mức. Nhà đầu tư trong trạng thái này cho rằng các sự kiện xảy ra trong tương lai sẽ xấu hơn, tiêu cực hơn tình trạng hiện tại.
Hiệu ứng đám đông hay tâm lý bầy đàn là hành vi của một nhà đầu tư bắt chước hành động của các nhà đầu tư khác hoặc tuân theo các chuyển động của thị trường thay vì dựa trên nguồn thông tin chiến lược của chính nhà đầu tư (Bikhchandani và Sharma, 2001). Tâm lý neo quyết định có một số kết nối với tính đại diện ở điểm là phản ánh con người thường tập trung vào những kinh nghiệm gần đây, có xu hướng lạc quan hơn khi thị trường gia tăng va bi quan hơn khi thị trường giảm. Các nhà đầu tư luôn tham khảo giá mua ban đầu khi bán hoặc phân tích. Do đó, giá cả ngày thường được xác định bằng những giá cả trong quá khứ.
Neo quyết định làm cho các nhà đầu tư xác định một phạm vi cho một giá cổ phiếu hoặc thu nhập của công ty dựa vào xu hướng quá khứ, kết quả tạo ra các phản ứng chậm với những thay đổi bất ngờ. Tính đại diện thể hiện ở các nhà đầu tư thường không quan tâm đến yếu tố dài hạn, họ quan tâm nhiều đến các dữ liệu điển hình gần đây và áp đặt vào các dự đoán trong tương lai. Tính đại diện xảy ra khi các nhà đầu tư quá quan tâm đến các cổ phiếu thịnh hành trên thị trường và lãng quên phần còn lại. Hoặc khi các nhà đầu tư dựa vào mẫu nhỏ để đưa ra kết Khoá Luận Tốt Nghiệp Sinh Viên: Vũ Tuệ Anh 10 Anh hưởng của các yếu tô tâm lý đến quyết định dau tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong và sau dịch Covid - 19 luận cho tất cả được gọi là “luận số nhỏ” và lấy đó làm cơ sở để quyết định dẫn đến ảo tưởng của con bạc.
Nhóm tác giả, Gunay, S.(2011) với bài nghiên ctru:“/nteraction between Demographic and Financial Behavior Factors in Terms of Investment Decision Making”. Mục đích của nghiên cứu là để điều tra các yếu tố anh hưởng đến quyết định dau tư của các nhà đầu tư cá nhân và tổ chức.Trong nghiên cứu của mình nhóm tác giả đã đưa ra các hành vi tài chính ảnh hưởng đến quyết định của các nhà đầu tư cá nhân: tính toán trí óc (mental accounting bias), optimism bias (lạc quan thái quá), tự tin thái quá (overconfidence bias), cognitive dissonance bias(sai lệch trong nhận thức), sai lệch trong tình huống điển hình (representative bias), sai lệch neo tham chiếu và hiệu chỉnh (anchoring bias), sai lệch do ác cảm với sự hối tiếc (regret aversion bias). Trong nghiên cứu này nhóm tác giả có được kết quả sự thiên vị về hành vi của cá nhân nhà đầu tư với tỷ lệ cao xuất hiện trong các nghiên cứu cụ thể như thiên vị do mâu thuẫn về nhận thức chiếm khoảng 67%, lạc quan thái quá là 39%, tính đại diện là 33%, sự hối tiếc là 32%, tự tin thái quá là 26%. Tình hình nghiên cứu trong nước Tại thị trường Việt Nam, các nghiên cứu chung về thị trường chứng khoán và các nhà đầu tư, trong đó có nhà đầu tư cá nhân là khá nhiều.
Các nghiên cứu của Trần Nam Trung (2009); Trần Thị Hải Lý và Hoàng Thị Phương Thảo (2010), Nguyễn Đức Hiển (2012); Võ Tuấn Vũ (2015) đã giải thích được các hành vi của thị trường chứng khoán về sự tồn tại của các yếu tố tâm lý đó. Tuy nhiên những nghiên cứu trên cho thấy thị trường chứng khoán Việt Nam trong các thời điểm khác nhau có sự thay đổi về các yếu tốtâm lý của nhà đầu tư, có những giai đoạn phục hồi tăng điểm khá cao nhưng dường như niềm tin của nha đầu tư ít nhiều đã có sự suy giảm, các nhà đầu tư hầu như thận trọng hơn trong các quyết định giao dịch của mình, do vậy, những nghiên cứu trước đây không còn phù hợp với giai đoạn hiện nay, cần thiết có những nghiên cứu mới hơn và những giải pháp tốt hơn để giúp cho các nhà đầu tư đầu tư có hiệu quả hơn. Phan Nam Giang (2020) nghiên cứu xác định các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Kết quả nghiên cứu khám phá cho thấy, những nhân tố hành vi ảnh hưởng đến tiến trình ra quyết định đầu tư của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Việt Nam là hành vi tự tin và tiếc nuối, hành vi ghét lỗ, hành vi đám đông và hành vi hồi tưởng kinh nghiệm quá khứ.
Ảnh hưởng của nhân tố hành vi tự tin và tiếc nuối đối với tiến trình ra quyết định của nhà đầu tư cá nhân Khoá Luận Tốt Nghiệp Sinh Viên: Vũ Tuệ Anh 11 Anh hưởng của các yếu tô tâm lý đến quyết định dau tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong và sau dịch Covid - 19 là dễ dàng nhận thấy nên có ảnh hưởng mạnh nhất, sau đó là hành vi ghét lỗ, hành vi bầy đàn và sau cùng là hành vi hồi tưởng kinh nghiệm quá khứ. Tác giả Phạm Ngọc Toàn, Nguyễn Thành Long(2019) đã thu thập phiếu khảo sát trên quy mô mẫu 192 nhà đầu tư cá nhân. Các tác giả đã nhận định rằng các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh gồm các nhân tố: Chất lượng thông tin trên báo cáo tài chính, hình ảnh công ty, ý kiến của các nhà tư vấn, tâm lý đám đông, sự tự tin thái quá. Tác giả Võ Thị Hiếu và cộng sự (2012) nghiên cứu khám phá các nhân tố hành vi ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và hiệu quả đầu tư của nhà đầu tư cá nhân.
Khảo sát đã thu thập từ 411 nhà đầu tư cá nhân tại thị trường chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh. Các tác giả nhận định rằng các nhân tố: Neo quyết định, Sự quá tự tin, Khuynh hướng sẵn có, Hiệu ứng đám đông, Tình huống điển hình đã liên kết tích cực với quyết định đầu tư. Tuy nhiên, quyết định đầu tư được thúc đẩy bởi các nhân tố này ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả đầu tư. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng những nhà đầu tư nam có kinh nghiệm đầu tư có khuynh hướng thu được hiệu quả đầu tư cao hơn những nhà đầu tư nữ ít kinh nghiệm và những nhà đầu tư càng lớn tuổi có khuynh hướng đầu tư ít hiệu quả hơn các nhà đầu tư trẻ tuổi.
Khoảng trống nghiên cứu Hiện nay phần lớn các nghiên cứu về tài chính hành vi trên thị trường chứng khoán Việt Nam tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng tới quyết định đầu tư của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Một số nghiên cứu mang tính chất hệ thống hóa cơ sở lý thuyết hoặc phân tích định tính về các yếu tố tâm lý nói chung bao gồm tâm lý tự tin, sự đánh giá thiên lệch, tâm lý bầy đàn và tâm lý sợ thất bại. Tuy nhiên, các nghiên cứu này khá khiên cưỡng khi gắn một yếu tố tâm lý cụ thể (như bầy đàn hay sai lệch) với sự khác biệt về lợi suất đầu tư của nhà đầu tư so với quá khứ hoặc lợi suất thị trường. Như vậy, tính đến thời điểm hiện tại chưa có nghiên cứu nào mang tính hệ thống về yếu tố tâm lý của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
Mặc dù nghiên cứu đã bổ sung thêm kiến thức hiện tại, đặc biệt là trong bối cảnh đại dịch COVID-19, nhưng vẫn có một số hạn chế nhất định. Thứ nhất, nghiên cứu mới chỉ tập trung nghiên cứu nhóm đối tượng là những cá nhân có quan tâm và ý định đầu tư mà chưa nghiên cứu đến những cá nhân đã đầu tư chứng khoán trong thời gian đại dịch COVID-19 diễn ra. Do đó, các nghiên cứu tiếp theo có thể nghiên cứu sâu hơn về ý định đầu tư của nhóm đối tượng này. Khoá Luận Tốt Nghiệp Sinh Viên: Vũ Tuệ Anh 12 Anh hưởng của các yếu tô tâm lý đến quyết định dau tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong và sau dịch Covid - 19 Thứ hai, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở ý định đầu tư mà chưa nghiên cứu đến hành vi đầu tư thực tế của các nhà đầu tư cá nhân.
Do đó, các nghiên cứu tiếp theo có thể nghiên cứu sâu hơn về hành vi đầu tư thực tế của họ. Thứ ba, nghiên cứu mới chỉ được tiến hành tại thị trường Việt Nam - với đặc điểm khác biệt của nền kinh tế chuyển đổi, các nghiên cứu tiếp theo có thể được tiến hành ở những bối cảnh khác. Khoá Luận Tốt Nghiệp Sinh Viên: Vũ Tuệ Anh 13 Anh hưởng của các yếu tô tâm lý đến quyết định dau tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong và sau dịch Covid - 19 CHƯƠNG 2.