Phân tích tác động của cấu trúc sở hữu tới hiệu quả hoạt động kinh doanh của các công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Phân tích tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động kinh doanh các công ty cổ phần ngành thực phẩm niêm yết tại Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Trang
• Trường học: Đại học Thăng Long
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Phân Tích Tác Động Của Cấu Trúc Sở Hữu Tới Hiệu Quả Hoạt Động Kinh Doanh Của Các Công Ty Cổ Phần Ngành Sản Xuất Thực Phẩm Niêm Yết Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CẤU TRÚC SỞ HỮU ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC CTCP NIÊM YẾT
• 1.1. Cơ sở lý luận về hoạt động kinh doanh của các CTCP niêm yết
• 1.1.1. Khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 1.1.2. Thước đo hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 1.1.3. Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA)
• 1.1.4. Hiệu suất sử dụng tài sản dài hạn
• 1.1.5. Hiệu suất sử dụng tài sản ngắn hạn
• 1.1.6. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE)
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC CTCP NGÀNH SẢN XUẤT THỰC PHẨM NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT
• 4. CHƯƠNG 4
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Cấu Trúc Sở Hữu Đến Hiệu Quả Kinh Doanh

Ngành thực phẩm tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, với nhiều công ty cổ phần (CTCP) niêm yết trên thị trường chứng khoán. Cấu trúc sở hữu của các công ty này có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả kinh doanh. Việc hiểu rõ mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả kinh doanh là rất cần thiết để tối ưu hóa hoạt động của các CTCP trong ngành thực phẩm.

1.1. Khái Niệm Cấu Trúc Sở Hữu Trong Ngành Thực Phẩm

Cấu trúc sở hữu đề cập đến cách thức mà các cổ đông sở hữu cổ phần trong công ty. Trong ngành thực phẩm, cấu trúc này có thể bao gồm sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân và sở hữu nước ngoài, mỗi loại đều có những ảnh hưởng khác nhau đến quyết định kinh doanh.

1.2. Hiệu Quả Kinh Doanh Là Gì

Hiệu quả kinh doanh được đo lường qua các chỉ số như ROA và ROE. Đây là những chỉ số quan trọng giúp đánh giá khả năng sinh lời của công ty, từ đó phản ánh hiệu quả sử dụng nguồn lực trong hoạt động sản xuất và kinh doanh.

II. Vấn Đề Cấu Trúc Sở Hữu Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Kinh Doanh

Mặc dù ngành thực phẩm có nhiều tiềm năng, nhưng cấu trúc sở hữu phức tạp có thể tạo ra những thách thức cho các CTCP. Các cổ đông lớn có thể có những mục tiêu khác nhau, dẫn đến xung đột lợi ích và ảnh hưởng đến quyết định quản lý.

2.1. Thách Thức Từ Cấu Trúc Sở Hữu Đa Dạng

Cấu trúc sở hữu đa dạng có thể dẫn đến sự không đồng nhất trong quyết định quản lý. Điều này có thể gây khó khăn trong việc thực hiện các chiến lược kinh doanh hiệu quả.

2.2. Tác Động Của Cổ Đông Lớn Đến Quyết Định Kinh Doanh

Cổ đông lớn thường có quyền lực lớn trong việc quyết định các chiến lược kinh doanh. Tuy nhiên, nếu lợi ích của họ không đồng nhất với lợi ích chung của công ty, điều này có thể dẫn đến những quyết định không tối ưu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Cấu Trúc Sở Hữu

Để phân tích tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả kinh doanh, nghiên cứu sử dụng các phương pháp định lượng. Các chỉ số tài chính như ROA và ROE sẽ được sử dụng để đánh giá hiệu quả hoạt động của các CTCP trong ngành thực phẩm.

3.1. Mô Hình Nghiên Cứu Được Sử Dụng

Mô hình hồi quy sẽ được áp dụng để phân tích mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả kinh doanh. Các biến độc lập sẽ bao gồm tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn, tỷ lệ sở hữu nhà nước và tỷ lệ sở hữu nước ngoài.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Tài Chính

Dữ liệu tài chính từ các báo cáo tài chính của các CTCP sẽ được thu thập và phân tích. Việc này giúp xác định mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả kinh doanh một cách chính xác.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Cấu Trúc Sở Hữu

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ rõ ràng giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả kinh doanh của các CTCP ngành thực phẩm. Các công ty có cấu trúc sở hữu hợp lý thường đạt được hiệu quả kinh doanh cao hơn.

4.1. Phân Tích Kết Quả Hồi Quy

Kết quả hồi quy cho thấy tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh. Điều này cho thấy sự tham gia của cổ đông lớn có thể thúc đẩy hiệu quả hoạt động của công ty.

4.2. So Sánh Giữa Các Công Ty

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các công ty có tỷ lệ sở hữu nước ngoài cao thường có hiệu quả kinh doanh tốt hơn. Điều này có thể do sự hỗ trợ về công nghệ và quản lý từ các nhà đầu tư nước ngoài.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Cho Tương Lai

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng cấu trúc sở hữu có tác động đáng kể đến hiệu quả kinh doanh của các CTCP ngành thực phẩm. Để nâng cao hiệu quả hoạt động, các công ty cần xem xét lại cấu trúc sở hữu của mình.

5.1. Đề Xuất Cải Thiện Cấu Trúc Sở Hữu

Các công ty nên cân nhắc việc điều chỉnh tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn để đảm bảo sự đồng nhất trong mục tiêu kinh doanh. Điều này có thể giúp cải thiện hiệu quả hoạt động.

5.2. Hướng Tới Tương Lai Bền Vững

Để phát triển bền vững, các CTCP cần xây dựng chiến lược hợp tác với các nhà đầu tư nước ngoài. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh doanh mà còn tạo ra giá trị lâu dài cho công ty.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành sản xuất và chế biến thực phẩm là một trong những ngành công nghiệp mũi nhọn của Việt Nam, giữ vai trò trọng yếu trong việc bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và gia tăng kim ngạch xuất khẩu. Theo số liệu công bố từ Bộ Công Thương được trích dẫn trong khóa luận, giá trị sản xuất của ngành sản xuất chế biến thực phẩm chiếm tỷ trọng 19,1% trong toàn bộ nhóm ngành công nghiệp chế biến, chế tạo của Việt Nam – mức tỷ trọng cao nhất trong nhóm ngành này. Lợi thế cạnh tranh của ngành được củng cố nhờ thị trường tiêu thụ ổn định, nguồn nguyên liệu nội địa dồi dào và sự hiện diện của nhiều thương hiệu lớn.

Giai đoạn 2018 – 2022 ghi nhận những biến động sâu rộng trên thị trường chứng khoán Việt Nam dưới tác động đan xen của các cú sốc vĩ mô toàn cầu, đặc biệt là đại dịch COVID-19 và sự đứt gãy chuỗi cung ứng. Bên cạnh các yếu tố môi trường bên ngoài, năng lực nội tại và hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp là nhân tố then chốt quyết định sự ổn định giá trị thị trường. Đồng thời, quá trình tái cơ cấu và cổ phần hóa đã làm chuyển dịch sâu sắc cấu trúc sở hữu của các công ty niêm yết: cấu trúc sở hữu không còn thuần túy là vốn nhà nước hay tư nhân mà có sự gia tăng mạnh mẽ của cổ đông nước ngoài, cổ đông tổ chức và các khối cổ đông lớn nắm quyền chi phối. Sự đa dạng này tạo nên các xung đột lợi ích đại diện, định hình lại quy trình ra quyết định tài chính và quản trị doanh nghiệp.

Xuất phát từ thực tiễn trên, khóa luận xác định mục tiêu nghiên cứu tổng quát là nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh thông qua việc đánh giá tác động của cấu trúc sở hữu tới hiệu quả hoạt động kinh doanh của các công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tác giả triển khai ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Thu thập dữ liệu thực tế nhằm phân tích thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh và cấu trúc sở hữu của 33 công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết giai đoạn 2018 – 2022.
2. Xây dựng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng, thực hiện các kiểm định chẩn đoán khuyết tật và ước lượng mức độ tác động của các thành phần sở hữu tới hiệu quả kinh doanh.
3. Đề xuất các khuyến nghị thực tiễn cho cơ quan quản lý nhà nước, ban lãnh đạo doanh nghiệp niêm yết và các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

Khóa luận giải quyết câu hỏi nghiên cứu trung tâm: "Liệu cấu trúc sở hữu vốn có tác động đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam và tác động như thế nào?". Câu hỏi này được chi tiết hóa qua hệ thống 5 câu hỏi cụ thể về khái niệm, thước đo hiệu quả, tác động của sở hữu nhà nước, sở hữu nước ngoài, sở hữu cổ đông lớn và thực trạng mối quan hệ giữa các biến số này tại các doanh nghiệp trong mẫu nghiên cứu.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc sở hữu và tác động của cấu trúc sở hữu vốn tới hiệu quả hoạt động kinh doanh.
• Phạm vi không gian: 33 công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết trên hai sàn giao dịch chứng khoán HOSE và HNX.
• Phạm vi thời gian: Chuỗi dữ liệu 5 năm liên tục, từ năm 2018 đến hết năm 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng lý luận dựa trên bốn lý thuyết tài chính và quản trị kinh điển:

• Lý thuyết thị trường hiệu quả (EMH): Tiếp cận theo ba dạng (yếu, bán mạnh và mạnh) để giải thích cơ chế phản ánh thông tin vào thị trường chứng khoán, khẳng định mức độ tác động của các nhóm cổ đông có vị thế thông tin và quy mô vốn khác nhau sẽ không đồng nhất.
• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Dựa trên mô hình của Jensen và Meckling (1976), Harris và Raviv (1991), luận văn phân tích mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông và nhà điều hành, cũng như giữa cổ đông đa số và cổ đông thiểu số. Chi phí đại diện phát sinh từ sự tách rời giữa quyền sở hữu và quyền kiểm soát, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phân bổ nguồn lực.
• Lý thuyết tâm lý hành vi (Behavioral Finance): Dẫn chiếu các công trình của Shleifer (2000), Shefrin và Statman (1985), DeBondt và Thaler (1985), chỉ ra các thiên lệch hành vi (như tâm lý e ngại thua lỗ, hiệu ứng phân bổ tài khoản) chi phối quyết định của nhà đầu tư và nhà quản trị.
• Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory): Khởi xướng bởi Donaldson (1961), hoàn thiện bởi Myers và Majluf (1984), lý giải thứ tự ưu tiên huy động vốn (tài trợ nội bộ trước, tiếp đến vay nợ và cuối cùng mới phát hành cổ phần mới) và cách thức cấu trúc vốn tác động lên chi phí đại diện và năng lực sinh lời.

Bên cạnh đó, tác giả tổng thuật các mô hình cấu trúc sở hữu tối ưu của McConnell và Servaes (1990, 1995) với mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược tại ngưỡng sở hữu 40% – 50%, nghiên cứu của Morck (1988) và Kole (1995).

Về mặt đo lường, hiệu quả hoạt động kinh doanh được đánh giá qua hai chỉ tiêu kế toán tổng hợp: Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Khóa luận đối chiếu quy định pháp lý tại Điều 109 Nghị định 155/2020/NĐ-CP, theo đó doanh nghiệp đăng ký niêm yết phải đạt ROE năm liền trước tối thiểu 5% và kinh doanh hai năm liền trước có lãi.

Mô hình hồi quy đa biến dữ liệu bảng tổng quát được thiết lập:

$$\text{Hiệu quả hoạt động}{it} = \beta_0 + \beta \times \text{SH}{it} + \beta' \times \text{Control}{it} + u{it}$$

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm vận dụng các kỹ thuật kinh tế lượng trên dữ liệu bảng (panel data) thông qua phần mềm Stata 14:

• Kiểm định Hausman được sử dụng để lựa chọn giữa mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
• Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF), hệ số dung sai (Tolerance) và ma trận hệ số tương quan cặp (ngưỡng tương quan lớn hơn 0,6).
• Kiểm định phương sai sai số thay đổi bằng kiểm định White hoặc Breusch-Pagan (BP).
• Kiểm định hiện tượng tự tương quan chuỗi bằng kiểm định Wooldridge dành cho dữ liệu bảng.
• Khắc phục các khuyết tật mô hình (phương sai thay đổi, tự tương quan) bằng phương pháp bình phương bé nhất tổng quát khả thi (Feasible Generalized Least Squares - FGLS).

Nguồn dữ liệu nghiên cứu là dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo thường niên của 33 công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm giai đoạn 2018 – 2022 thông qua các cơ sở dữ liệu Vietstock Finance và CafeF.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động kinh doanh và tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các CTCP niêm yết

Chương này hệ thống hóa các định nghĩa về hiệu quả kinh doanh từ các góc độ tuyệt đối và tương đối (quan điểm Adam Smith, Manfred Kuhn), phân tích ưu và nhược điểm của các thước đo tài chính bao gồm ROA, ROE, ROS (tỷ suất sinh lời trên doanh thu) và EPS (thu nhập trên mỗi cổ phiếu). Tác giả làm rõ bản chất của cấu trúc sở hữu theo mức độ tập trung (sở hữu tập trung và sở hữu phân tán) và theo đối tượng nắm giữ cổ phần. Khung pháp lý được trích xuất từ Luật Chứng khoán 2020: khoản 18 Điều 4 (cổ đông lớn, sở hữu từ 5% vốn có quyền biểu quyết trở lên), khoản 17 Điều 4 (cổ đông chiến lược), khoản 45 Điều 4 (người nội bộ) và khoản 46 Điều 4 (người liên quan).

Chương 1 tổng hợp 8 công trình thực nghiệm tiêu biểu trong và ngoài nước (Trí và Hùng, 2011; Hồng Thái, 2013; Vinh, 2014; Lê Đức Hoàng, 2015; Cường, 2016; Lin và Zhang, 2009; Douma và cộng sự, 2006; Aydin và cộng sự, 2007). Từ các phát hiện trái chiều về tác động của sở hữu nhà nước và sở hữu nước ngoài, tác giả khẳng định sự cần thiết phải kiểm định mô hình cho nhóm ngành thực phẩm trong giai đoạn biến động 2018 – 2022.

Chương 2. Thiết kế nghiên cứu

Chương 2 mô tả quy trình nghiên cứu 4 bước: (1) Thiết lập mô hình kinh tế lượng từ lý thuyết; (2) Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu bảng của 33 công ty qua 5 năm; (3) Ước lượng tham số và kiểm định giả thuyết thống kê; (4) Phân tích hồi quy và thảo luận kết quả. Tác giả phát biểu 3 cặp giả thuyết thống kê ($H_0$ và $H_1$) cho ba biến độc lập: sở hữu nhà nước (STATE), sở hữu cổ đông lớn (BLOCK), và sở hữu nước ngoài (FOREIGN).

Tên biến	Mã biến	Loại biến	Cách đo lường / Công thức xác định
Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản	ROA	Phụ thuộc	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân
Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu	ROE	Phụ thuộc	Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân
Tỷ lệ sở hữu nhà nước	STATE	Độc lập	Số cổ phần nhà nước sở hữu / Tổng số cổ phần đang lưu hành
Tỷ lệ sở hữu nước ngoài	FOREIGN	Độc lập	Số cổ phần nhà đầu tư nước ngoài sở hữu / Tổng số cổ phần đang lưu hành
Tỷ lệ sở hữu cổ đông lớn	BLOCK	Độc lập	Số cổ phần các cổ đông lớn (từ 5% trở lên) sở hữu / Tổng số cổ phần lưu hành
Quy mô công ty	SIZE	Kiểm soát	Logarit tự nhiên của Giá trị vốn hóa thị trường
Tăng trưởng doanh thu	Growth	Kiểm soát	$(Doanh\ thu\ thuần_n - Doanh\ thu\ thuần_{n-1}) / Doanh\ thu\ thuần_n \times 100%$
Hệ số nợ	DA1	Kiểm soát	Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản

Chương này cũng thiết kế quy trình kiểm định kinh tế lượng: thực hiện kiểm định Hausman để chọn FEM/REM, kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến bằng VIF, phát hiện phương sai sai số thay đổi qua kiểm định White/BP, phát hiện tự tương quan qua kiểm định Wooldridge, và áp dụng FGLS để điều chỉnh các khuyết tật nhằm thu được ước lượng không chệch và hiệu quả.

Chương 3. Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh và tác động đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các CTCP ngành sản xuất thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Tác giả phân tích bức tranh kinh doanh toàn ngành qua số liệu doanh thu thuần, chỉ tiêu ROA và ROE giai đoạn 2018 – 2022 của 33 doanh nghiệp:

• Doanh thu thuần: Doanh thu trung bình toàn ngành tăng đều qua các năm: năm 2020 đạt 6.992 triệu đồng, năm 2021 tăng 3,42% (với 79% doanh nghiệp đạt doanh thu trên 500.000 triệu đồng), và năm 2022 đạt 7.528 triệu đồng (tăng 2,52% so với 2021). Quy mô phân bổ doanh thu có sự phân hóa sâu sắc: Công ty Cổ phần Tập đoàn Masan (MSN) và Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (VNM) áp đảo thị phần toàn ngành. Năm 2021, MSN vươn lên dẫn đầu với doanh thu 88.000 tỷ đồng (mảng thịt thương hiệu tăng 89%, đạt trên 196 triệu USD), trong khi VNM duy trì doanh thu trên 52.000 – 56.000 tỷ đồng. Ở nhóm quy mô nhỏ, Công ty Cổ phần Thủy sản MeKong (AAM), Công ty Cổ phần Dược liệu và Thực phẩm Việt Nam (VHE), và Công ty Cổ phần Đường Kon Tum (KTS) ghi nhận doanh thu thấp do vướng mắc tái cơ cấu và rào cản xuất khẩu sau dịch.
• Thực trạng chỉ số ROA: Mức ROA bình quân 5 năm của 33 doanh nghiệp đạt 6,99%. Năm 2018, ROA dao động từ -18,99% (LAF) đến 28,40% (VNM). Năm 2019, 100% doanh nghiệp có ROA không âm, thấp nhất là KDC (0,48%) do chủ động tái cơ cấu danh mục và cắt giảm hàng tồn kho, cao nhất là VNM (25,79%). Giai đoạn 2020 – 2022, Công ty Cổ phần Thực phẩm Bích Chi (BCF) vươn lên dẫn đầu ngành với ROA đạt 26,17% (2020) và 25,19% (2022) nhờ duy trì xuất khẩu bánh phồng tôm sang thị trường châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc, trong khi các công ty như TFC (-4,77% năm 2021) và AGM (-8,01% năm 2022) chịu thua lỗ.
• Thực trạng chỉ số ROE: Mức ROE bình quân 5 năm toàn ngành đạt 13,08%. Chỉ số ROE bình quân chạm đáy vào năm 2020 ở mức 11,30% dưới ảnh hưởng của dịch bệnh. Biên độ phân hóa ROE rất rộng: năm 2018, CMX đạt ROE kỷ lục 81,48% (tỷ lệ sở hữu cổ đông lớn hơn 54%), trong khi LAF âm 48,88% (tỷ lệ sở hữu cổ đông lớn hơn 80%). Năm 2019, VNM đạt ROE 37,79%. Năm 2020, DBC dẫn đầu ngành với ROE 38,72% (sở hữu cổ đông lớn hơn 18%), trong khi AAM âm 5,90%.

Chỉ tiêu / Năm	Phân nhóm chỉ tiêu	2018	2019	2020	2021	2022
ROA (%)	$ROA < 0$	2 công ty (6,06%)	0 công ty (0,00%)	1 công ty (3,03%)	2 công ty (6,06%)	2 công ty (6,06%)
	$0 \le ROA \le 6,99$	16 công ty (48,48%)	23 công ty (69,70%)	23 công ty (69,70%)	19 công ty (57,58%)	16 công ty (48,48%)
	$ROA > 6,99$	15 công ty (45,45%)	10 công ty (30,30%)	9 công ty (27,27%)	12 công ty (36,36%)	15 công ty (45,45%)
ROE (%)	$ROE < 0$	2 công ty (6,06%)	0 công ty (0,00%)	1 công ty (3,03%)	2 công ty (6,06%)	2 công ty (6,06%)
	$0 \le ROE \le 13,08$	15 công ty (45,45%)	22 công ty (66,67%)	21 công ty (63,64%)	17 công ty (51,52%)	15 công ty (45,45%)
	$ROE > 13,08$	16 công ty (48,48%)	11 công ty (33,33%)	11 công ty (33,33%)	14 công ty (42,42%)	16 công ty (48,48%)

Tại phần thực nghiệm hồi quy, tác giả xử lý dữ liệu qua các bài kiểm định khuyết tật mô hình (kiểm định Hausman, kiểm định đa cộng tuyến, kiểm định tự tương quan Wooldridge và kiểm định phương sai thay đổi), từ đó áp dụng phương pháp hồi quy phù hợp trên phần mềm Stata 14 để lượng hóa chiều hướng và mức độ tác động của STATE, FOREIGN, BLOCK cùng các biến kiểm soát tới hai biến phụ thuộc ROA và ROE.

Chương 4. Kết luận và một số đề xuất

Chương cuối đúc kết các kết quả nghiên cứu định lượng và đề xuất ba nhóm giải pháp thực thi:

• Khuyến nghị với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các Sở Giao dịch Chứng khoán: Hoàn thiện hành lang pháp lý minh bạch hóa cấu trúc sở hữu; tăng cường giám sát công bố thông tin giao dịch của cổ đông lớn, người nội bộ và người có liên quan; bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số trước hiện tượng thao túng quyền lực của các nhóm cổ đông chi phối.
• Khuyến nghị với doanh nghiệp niêm yết: Thiết lập cơ cấu sở hữu hài hòa giữa cổ đông nhà nước, cổ đông chiến lược nước ngoài và cổ đông lớn tư nhân; tận dụng năng lực quản trị, chuyển giao công nghệ từ khối ngoại; kiểm soát đòn bẩy tài chính để hạn chế rủi ro thanh khoản và áp lực chi phí lãi vay trong các chu kỳ kinh tế khó khăn.
• Khuyến nghị với các nhà đầu tư: Cần phân tích kỹ lưỡng tỷ lệ tập trung sở hữu, động thái thoái vốn hoặc gia tăng tỷ lệ nắm giữ của cổ đông lớn và cổ đông ngoại trước khi đưa ra quyết định giải ngân; tránh phụ thuộc vào một chỉ số đơn lẻ mà cần kết hợp đồng thời ROA, ROE và hệ số nợ.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp các phát hiện định lượng cụ thể về thực trạng ngành sản xuất thực phẩm niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2018 – 2022:

• Xác lập mức sinh lời chuẩn mực của ngành: ROA bình quân 5 năm đạt 6,99% (nghĩa là 100 đồng tài sản tạo ra 6,99 đồng lợi nhuận sau thuế) và ROE bình quân đạt 13,08% (100 đồng vốn chủ sở hữu tạo ra 13,08 đồng lợi nhuận sau thuế).
• Nhận diện sự phân hóa sâu sắc về tỷ suất sinh lời gắn liền với đặc điểm sở hữu: các doanh nghiệp sở hữu cổ đông nhà nước chi phối hoặc cổ đông lớn tập trung hợp lý (như VNM, BCF, DBC) duy trì được ROA trên 20% – 28% và ROE trên 25% – 38%. Ngược lại, các công ty có biến động cổ đông lớn bất ổn hoặc phụ thuộc quá lớn vào dòng vốn ngoại trong bối cảnh thị trường quốc tế đóng cửa (như LAF năm 2018, TFC năm 2021) ghi nhận ROA và ROE âm kéo dài.
• Về mặt học thuật, công trình đóng góp một phân tích thực nghiệm chuyên sâu cho phân ngành sản xuất thực phẩm – một phân ngành có tỷ trọng cao nhất trong công nghiệp chế biến, chế tạo (19,1%) nhưng ít khi được tách riêng khỏi mẫu nghiên cứu liên ngành tổng hợp.
• Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đóng góp một khung khuyến nghị 3 bên (cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nhà đầu tư) gắn liền với các điều khoản của Luật Chứng khoán 2020 và Nghị định 155/2020/NĐ-CP.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự xác định các hạn chế xuất phát từ phạm vi nghiên cứu:

• Kích thước mẫu nghiên cứu dừng lại ở 33 công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết. Dù đã bao phủ các doanh nghiệp đại diện trên sàn niêm yết chính thức, mẫu này chưa phản ánh toàn bộ các doanh nghiệp thực phẩm quy mô vừa và nhỏ chưa niêm yết hoặc đang giao dịch trên UPCoM.
• Khung thời gian 5 năm (2018 – 2022) trùng khớp với giai đoạn bùng phát đại dịch COVID-19 toàn cầu, tạo ra các biến động ngoại cảnh bất thường làm méo mó các chỉ tiêu kế toán ngắn hạn.
• Thước đo hiệu quả hoạt động kinh doanh mới chỉ khai thác các tỷ số dựa trên số liệu kế toán lịch sử (ROA, ROE) mà chưa kết hợp các thước đo dựa trên giá trị thị trường như Tobin’s Q.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở bao gồm: mở rộng quy mô mẫu nghiên cứu sang các doanh nghiệp thực phẩm trên sàn UPCoM; kéo dài chuỗi thời gian sang giai đoạn phục hồi hậu COVID-19 (sau năm 2022); và tích hợp thêm biến giá trị thị trường (Tobin's Q) cùng các biến trễ kinh tế lượng để kiểm soát hiện tượng nội sinh tiềm ẩn trong cấu trúc sở hữu.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên cao học ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản trị Kinh doanh: Có thể tham khảo phương pháp thiết kế nghiên cứu dữ liệu bảng (panel data), quy trình kiểm định khuyết tật mô hình (VIF, Hausman, White/BP, Wooldridge) và kỹ thuật xử lý dữ liệu BCTC trên phần mềm Stata 14 được trình bày chi tiết tại Chương 2.
• Các nhà nghiên cứu kinh tế doanh nghiệp: Có thể khai thác chuỗi số liệu tài chính tổng hợp về doanh thu, tỷ suất ROA, ROE của 33 doanh nghiệp ngành thực phẩm giai đoạn 2018 – 2022 tại Chương 3.
• Nhà quản trị doanh nghiệp và các chuyên viên phân tích đầu tư chứng khoán: Tham khảo các hàm ý quản trị về tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn, vai trò của vốn ngoại và mức độ an toàn đòn bẩy tài chính tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

Mức sinh lời ROA và ROE trung bình 5 năm của các công ty thực phẩm niêm yết đạt bao nhiêu?

Theo kết quả thống kê của khóa luận trên 33 công ty giai đoạn 2018 – 2022, tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) bình quân toàn ngành là 6,99% và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) bình quân là 13,08%.

Quy định pháp lý nào tại Việt Nam ràng buộc mức ROE tối thiểu khi doanh nghiệp đăng ký niêm yết?

Khóa luận dẫn chiếu Điều 109 Nghị định 155/2020/NĐ-CP, quy định tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE) năm liền trước năm đăng ký niêm yết của công ty cổ phần tối thiểu phải đạt 5%, đồng thời hoạt động kinh doanh của 2 năm liền trước phải có lãi và không có lỗ lũy kế.

Mô hình kinh tế lượng trong đề tài sử dụng những biến cấu trúc sở hữu nào?

Tác giả đưa vào mô hình 3 biến cấu trúc sở hữu độc lập: tỷ lệ sở hữu nhà nước (STATE), tỷ lệ sở hữu nước ngoài (FOREIGN), và tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn nắm giữ từ 5% vốn có quyền biểu quyết trở lên (BLOCK).

Những biến kiểm soát nào được đưa vào phương trình hồi quy?

Ba biến kiểm soát được đưa vào mô hình bao gồm: Quy mô công ty (SIZE, đo bằng logarit tự nhiên của giá trị vốn hóa thị trường), Tốc độ tăng trưởng doanh thu thuần (Growth), và Đòn bẩy tài chính (DA1, đo bằng hệ số tổng nợ trên tổng tài sản).

Doanh nghiệp nào có tỷ suất sinh lời cao nhất và thấp nhất trong các năm khảo sát?

• Về ROA: Năm 2018, cao nhất là VNM (28,40%) và thấp nhất là LAF (-18,99%). Năm 2020 và 2022, BCF vươn lên dẫn đầu ngành với ROA lần lượt là 26,17% và 25,19%; trong khi AAM thấp nhất năm 2020 (-5,46%), TFC thấp nhất năm 2021 (-4,77%), và AGM thấp nhất năm 2022 (-8,01%).
• Về ROE: Năm 2018 ghi nhận CMX đạt đỉnh với 81,48% còn LAF chạm đáy ở mức -48,88%. Năm 2019 VNM dẫn đầu với 37,79%, và năm 2020 DBC đạt cao nhất toàn ngành với 38,72%.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Ngọc Quỳnh đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết tài chính và lượng hóa thực trạng hiệu quả kinh doanh của 33 công ty cổ phần ngành sản xuất thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2018 – 2022. Thông qua các dữ liệu thực nghiệm về ROA, ROE và quy mô doanh thu, đề tài đã chỉ rõ vai trò chi phối của các nhóm cổ đông lớn, cổ đông nhà nước và cổ đông nước ngoài đối với sự phân hóa năng lực tài chính doanh nghiệp. Các giải pháp và khuyến nghị được xây dựng có tính đồng bộ, cung cấp cơ sở tham khảo cho cơ quan quản lý, ban lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà đầu tư trong quản trị vốn và ra quyết định đầu tư.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CẤU TRÚC SỞ HỮU ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC CTCP NIÊM YẾT 1. Cơ sở lý luận về hoạt động kinh doanh của các CTCP niêm yết 1. Khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh Hiệu quả: Hiệu quả là kết quả mong muốn, cái sinh ra kết quả mà con người chờ đợi và hướng tới, nó có nội dụng khác nhau ở những lĩnh vực khác nhau.

Trong sản xuất, hiệu quả có nghĩa là hiệu suất, là năng suất đạt được. Trong kinh doanh, hiệu quả là lợi suất, lợi nhuận. Trong lao động nói chung, hiệu quả là năng suất lao động, được đánh giá bằng số lượng sản phẩm được sản xuất ra trong một đơn vị thời gian. Hiệu quả đo lường theo tính tương đối: Kết quả đầu ra Hiệu quả = Yếu tố đầu vào Hiệu quả đo lường theo tính tuyệt đối: Hiệu quả = Kết quả đầu ra – Yếu tố đầu vào Theo quan điểm của nhà kinh tế học người Anh, Adam Smith: “Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, là doanh thu tiệu thụ hàng hóa”.

Ở quan điểm này, nhà kinh tế học người Anh đang hiểu hiệu quả và kết quả là một, hay có thể hiểu Adam Smith chỉ đang quan tâm đến kết quả đầu ra mà chưa quan tâm đến các yếu tố đầu vào. Một số quan điểm khác lại cho rằng hiệu quả hoạt động kinh doanh được xác định giữa kết quả đạt được và chi phí bỏ ra để có được kết quả đó. Điển hình cho quan điểm này, tác giả Manfred Kuhn có nói rằng: “Tính hiệu quả được xác định bằng cách lấy kết quả tính theo đơn vị giá trị chia cho chi phí kinh doanh. Kết quả kinh doanh đạt được Hiệu quả hoạt động kinh doanh = Chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó Từ các quan điểm về hiệu quả thì có thể đưa ra được khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh như sau: Hiệu quả hoạt động kinh doanh: Hiệu quả hoạt động kinh doanh là một phạm trù có khả năng phản ảnh được cách mà công ty sử dụng nguồn nhân lực.

Để từ đó đạt được hiệu quả cao nhất các mục tiêu và kế hoạnh kinh doanh được xác định. Công thức này phản ánh mỗi đơn vị đầu vào có khả năng tạo ra bao nhiêu đơn vị đầu ra và được dùng để xác định được quy mô tiết kiệm hay lãng phí nguồn lực. 5 Kết quả đầu ra Hiệu quả hoạt động kinh doanh = Yếu tố đầu vào Công thức trên phản ánh cứ 1 đồng chi phí đầu vào (vốn, nhân công, nguyên vật liệu, máy móc thiết bị,…) thì tạo ra được bao nhiêu đồng kết quả đầu ra như doanh thu, lợi nhuận,… Trong một kỳ kinh doanh, chỉ tiêu này càng cao chứng tỏ hiệu quả hoạt động kinh doanh của công ty càng tốt. Tóm lại, hiệu quả hoạt động kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực để đạt được mục tiêu đã đặt ra, nó biểu hiện mối tương quan giữa kết quả thu được và những chi phí bỏ ra để có được kết quả đó, độ chênh lệch giữa hai đại lượng này càng lớn thì hiệu quả càng cao.

Trên góc độ này thì hiệu quả đồng nhất với lợi nhuận của công ty và khả năng đáp ứng về mặt chất lượng của sản phẩm đối với nhu cầu của thị trường. Thước đo hiệu quả hoạt động kinh doanh Đánh giá và đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh của công ty là một trong những vấn đề gây tranh cãi và được thảo luận nhiều nhất trong quản lý công ty trong một vài thập kỉ qua. Việc sử dụng các công cụ nào để đánh giá về hiệu quả hoạt động kinh doanh của công ty có vai trò rất quan trọng. Dưới đây là một số nghiên cứu về thước đo hiệu quả hoạt động kinh doanh.

Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) hay còn gọi là chỉ số thể hiện tỷ suất sinh lời của công ty trên tài sản, chỉ tiêu hoàn vốn của tổng tài sản. Lợi nhuận sau thuế Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) = Tổng tài sản bình quân Chỉ tiêu này phản ánh một đồng đầu tư cho tài sản mang lại bao nhiêu đồng lợi nhuận sau thuế. Nhìn chung thì chỉ tiêu này càng cao và càng tăng lên theo thời gian thì càng tích cực với công ty. Tuy nhiên, cần đặt chỉ tiêu này trong mối tương quan so sánh với trung bình ngành hoặc với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp để rút ra nhận xét hơn về tình hình của công ty.

Tổng tài sản gồm tài sản ngắn hạn và tài sản dài hạn của một công ty. Hiệu suất sử dụng tài sản dài hạn: Lợi nhuận sau thuế Tỷ suất sinh lời trên TSDH = Tổng tài sản dài hạn 6 Thư viện ĐH Thăng Long Chỉ tiêu này phản ánh một đồng đầu tư vào tài sản dài hạn tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận. Đối với các công ty sản xuất sử dụng tài sản dài hạn nhiều thì chỉ tiêu này rất quan trọng, bởi nếu các công ty muốn đầu tư cũng như phát triển ở lĩnh vực này thì cần phải bỏ ra một khối lượng tài sản dài hạn rất lớn vì nhà xưởng, máy móc, trang thiết bị các loại đều đòi hỏi công nghệ cao và phải hiện đại. Vì vậy chỉ số ROA sẽ có tác dụng lớn trong việc đánh giá xem các công ty trong ngành đã sử dụng tài sản một cách hiệu quả hay chưa.

Hiệu suất sử dụng tài sản ngắn hạn: Lợi nhuận sau thuế Tỷ suất sinh lời trên TSNH = Tổng tài sản ngắn hạn Chỉ tiêu này phản ánh một đồng đầu tư vào tài sản ngắn hạn tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận. Tóm lại, chỉ số ROA đo lường lợi nhuận trên tổng tài sản. Nhưng việc sử dụng chỉ tiêu này nên áp dụng trong việc so sánh, đánh giá các công ty trong cùng một ngành nghề kinh doanh. Chính vì vậy, ROA được dùng để đánh giá việc sử dụng toàn bộ số tiền được đưa vào quá trình sản xuất kinh doanh mà không cần quan tâm đến nguồn gốc từ vốn vay hay vốn chủ sở hữu.

Nhờ đó mà ROA được xem là một trong những chỉ tiêu được nhiều tác giả sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh của công ty. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) Khả năng tạo ra lợi nhuận từ vốn chủ sở hữu mà công ty sử dụng trong lĩnh vực hoạt động kinh doanh là mục tiêu của mọi nhà quản trị, chỉ tiêu này được xác định như sau: Lợi nhuận sau thuế Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) = Vốn sở hữu bình quân Chỉ tiêu này cho biết trong một kì phân tích, công ty đầu tư 1 đồng vào vốn chủ sở hữu thì thu được bao nhiêu đồng lợi nhuận sau thuế. Chỉ tiêu này càng cao chứng tỏ hiệu quả sử dụng vốn chủ sở hữu và hiệu quả hoạt động kinh doanh của công ty càng tốt, góp phần nâng cao khả năng đầu tư của chủ công ty và ngược lại. Đây cũng là nhân tố giúp nhà các nhà lãnh đạo có thể nắm bắt tình hình hoạt động kinh doanh của công ty, để từ đó đưa ra các giải pháp sử dụng vốn chủ sở hữu một cách có hiệu quả nhất.

7 Để tăng chi tiêu này các nhà quản trị có thể gia tăng khả năng cạnh tranh nhằm nâng cao doanh thu đồng thời giảm chi phí để làm gia tăng lợi nhuận thuần. Hoặc sử dụng tài sản hiệu quả hơn bằng cách nâng cao vòng quay tài sản hay nói cách khác công ty tăng tỷ số này bằng cách tạo ta nhiều doanh thu hơn từ những tài sản sẵn có của công ty. Ngoài ra, chỉ số ROE còn là một trong những điều kiện để một công ty cổ phần được niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán. Theo điều 109 Nghị định 155/2020/NĐ-CP quy định rằng tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE) năm liền trước đăng ký tối thiểu là 5% và hoạt động kinh doanh của 2 năm liền trước năm đăng ký niêm yết phải có lãi, không có lỗ lũy kế căn cứ trên báo cáo tài chính năm gần nhất được kiểm toán hoặc báo cáo tài chính bán niên được soát xét trong trường hợp đăng ký niêm yết sau ngày kết thúc của kỳ lập báo cáo tài chính bán niên.

ROE là một chỉ số được sử dụng để dễ so sánh giữa các công ty trong ngành nghề với quy mô khác nhau, giữa các công ty trong nhiều ngành nghề khác nhau, hoặc giữa nhiều hoạt động đầu tư khác nhau. Mặt khác, chỉ tiêu này càng cao thì hiệu quả sử dụng vốn sở hữu tốt, hiệu quả hoạt động kinh doanh cao. Điều này góp phần nâng cao khả năng đầu tư của công ty. Chỉ tiêu này càng cao khả năng huy động vốn chủ sở hữu để đầu tư càng lớn, uy tín tài chính cao và cũng dễ dàng hơn trong việc huy động nguồn lực tài chính từ bên ngoài.

Chính vì vậy ROE được xem là một trong những chỉ tiêu quan trọng dùng để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh. Tỷ suất sinh lời trên doanh thu (ROS) Doanh thu nói chung và lợi nhuận nói riêng là 2 yếu tố mà bất kì một nhà quản trị nào cũng muốn tối đa hóa. Tuy nhiên mục tiêu cuối cùng của các nhà quản trị lại không phải là tối đa hóa doanh thu mà là tối đa hóa lợi nhuận. Để tăng lợi nhuận sau thuế thì phải duy trì tốc độ tăng của doanh thu nhanh hơn tốc độ tăng của chi phí, khi đó mới có sự tăng trưởng bền vững.

Mặt khác chỉ tiêu ROS cũng thể hiện trình độ kiểm soát chi phí của các nhà quản trị nhằm tăng sự cạnh tranh trên thị trường, chỉ tiêu ROS được xác định như sau: Lợi nhuận sau thuế Tỷ suất sinh lời trên doanh thu (ROS) = Doanh thu thuần Tỷ số này phản ánh lợi nhuận chiếm bao nhiêu phần trăm trong doanh thu từ hoạt động kinh doanh của công ty hay nói cách khác tỷ số này cho biết 1 đồng doanh thu tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận. Tỷ số này mang giá trị dương cho thấy doanh thu hoạt động có lãi, tỷ số này càng lớn càng thể hiện công ty lãi càng nhiều. Ngược lại, tỷ 8 Thư viện ĐH Thăng Long số này âm đồng nghĩa với việc hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty đang trong tình trạng thua lỗ. Bên cạnh ROA, ROE thì ROS là một trong 3 chỉ tiêu tài chính, được sử dụng phổ biến.