Tổng quan về giáo trình

Tài liệu tham khảo Tài chính phái sinh và quản trị rủi ro là tài liệu học thuật chuyên ngành do Bộ môn Đầu tư Tài chính thuộc Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (BUH) tổ chức nghiên cứu và biên soạn, hoàn thành vào năm 2023. Công trình do TS. Nguyễn Duy Linh và TS. Dương Thị Thùy An đồng chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của các thành viên đề tài gồm TS. Nguyễn Thế Bính, ThS. Ngô Sỹ Nam và TS. Trần Vương Thịnh.

Trong chương trình đào tạo bậc đại học và sau đại học khối ngành Kinh tế - Tài chính, học phần Tài chính phái sinh và Quản trị rủi ro giữ vị trí chuyên ngành cốt lõi, tiếp nối các khối kiến thức cơ sở về thị trường tài chính, tài chính doanh nghiệp và định giá tài sản. Mục tiêu đào tạo của tài liệu nhằm trang bị cho người học hệ thống lý thuyết chuẩn mực về các công cụ tài chính phái sinh, phương pháp định giá tài sản cơ sở và kỹ thuật ứng dụng các công cụ này vào việc phòng ngừa rủi ro tài chính (rủi ro tỷ giá, rủi ro lãi suất, rủi ro giá cổ phiếu và hàng hóa).

Tài liệu được xây dựng theo phương pháp tiếp cận từ lý thuyết tổng quan đến cấu trúc kỹ thuật chuyên sâu của từng nhóm công cụ. Điểm đặc sắc trong cấu trúc của tài liệu là sự kết hợp giữa khung lý thuyết kinh điển của thị trường quốc tế (tham khảo các học giả như Chance & Brooks, Mishkin & Eakins) với việc cập nhật thực tiễn vận hành thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam theo các mốc pháp lý từ năm 2014 đến 2021.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu được tổ chức thành 5 chương với tiến trình phân tích từ các vấn đề nền tảng của thị trường đến kỹ thuật vận hành chi tiết của từng loại hợp đồng:

  • Chương 1: Giới thiệu (TS. Nguyễn Thế Bính và TS. Nguyễn Duy Linh biên soạn): Thiết lập ranh giới giữa rủi ro kinh doanh (business risks) và rủi ro tài chính (financial risks). Trình bày lịch sử phát triển của phái sinh hàng hóa từ Hội đồng Thương mại Chicago (CBOT - 1848), Sở giao dịch hàng hóa Chicago (CME - 1898) đến phái sinh tài chính (Eurodollar, chỉ số chứng khoán S&P 500, mô hình Black - Scholes - Merton năm 1973). Chương này phân tích cấu trúc thị trường tập trung (Exchange) và phi tập trung (OTC); cơ chế thanh toán bù trừ (Clearinghouse); nguyên lý kinh doanh chênh lệch giá (Arbitrage) và quy luật một giá (Law of one price); cơ chế cất trữ (Storage); các hiệp ước Basel (I, II, III) và khung pháp lý thị trường phái sinh Việt Nam (Luật Chứng khoán 2019, Nghị định 158/2020/NĐ-CP).
  • Chương 2: Hợp đồng kỳ hạn (TS. Nguyễn Duy Linh biên soạn): Khảo sát bản chất pháp lý và giao dịch OTC của hợp đồng kỳ hạn. Trình bày chi tiết hai loại hợp đồng chủ đạo: Hợp đồng kỳ hạn tiền tệ (Currency Forward) và Thỏa thuận lãi suất kỳ hạn (Forward Rate Agreement - FRA, với mô hình xác định kỳ hạn như $30 \times 210$ FRA, lãi suất thỏa thuận AR và lãi suất tham chiếu RR/LIBOR). Phân tích công thức thu nhập vị thế mua ($S_T - K$) và vị thế bán ($K - S_T$), mô hình định giá kỳ hạn cho tài sản không sinh lợi tức ($F_0 = S_0 e^{rT}$) và tài sản có sinh lợi tức định kỳ.
  • Chương 3: Hợp đồng tương lai (TS. Dương Thị Thùy An biên soạn): Phân tích quy trình chuẩn hóa hợp đồng, cơ chế ký quỹ (Margin), hạch toán lãi lỗ hàng ngày (Daily Settlement / Mark-to-market), vị thế mua (Long), vị thế bán (Short) và đóng vị thế. Chương này phân loại hợp đồng tương lai tiền tệ, lãi suất, chỉ số chứng khoán; định giá hợp đồng và chiến lược phòng hộ (Short Hedge, Long Hedge). Kèm theo 02 bài đọc thêm: Mô hình định giá hợp đồng tương lai và Hợp đồng tương lai trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
  • Chương 4: Hợp đồng hoán đổi (TS. Trần Vương Thịnh biên soạn): Phân tích các giao dịch hoán đổi lãi suất cơ bản (Plain Vanilla Interest Rate Swap), hoán đổi tiền tệ (Currency Swap) và hoán đổi ngoại hối (Spot-Forward Swap). Làm rõ phương pháp định giá dòng tiền thanh toán định kỳ và ứng dụng kiểm soát thanh khoản, chi phí vốn cho doanh nghiệp và định chế tài chính.
  • Chương 5: Quyền chọn (ThS. Ngô Sỹ Nam biên soạn): Trình bày nguyên lý quyền (right) và nghĩa vụ (obligation) đối với quyền chọn mua (Call) và quyền chọn bán (Put); các trạng thái giá (ITM, ATM, OTM); đồ thị lợi nhuận của người mua và người bán quyền chọn. Phân tích các chiến lược phòng vệ và đầu cơ chênh lệch giá gồm Bull Call Spread, Bull Put Spread, Bear Spreads và các chiến lược kết hợp; kèm bài đọc thêm về hàng hóa cơ sở trong hợp đồng quyền chọn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống lý thuyết dựa trên các nguyên tắc tài chính vi mô và tài chính doanh nghiệp:

  1. Quy luật một giá và Nguyên lý không kinh doanh chênh lệch giá (No-Arbitrage Principle): Các tài sản hoặc danh mục đầu tư tạo ra dòng tiền tương đương ở mọi kịch bản tương lai phải có cùng một mức giá hiện tại.
  2. Lý thuyết chi phí lưu giữ (Cost of Carry Model): Giải thích sự chênh lệch giữa giá giao ngay ($S_0$) và giá kỳ hạn/tương lai ($F_0$) thông qua lãi suất phi rủi ro ($r$) và chi phí cất trữ hoặc lợi tức phát sinh từ tài sản cơ sở.
  3. Cơ chế quản lý rủi ro tín dụng đối tác: Nguyên lý vận hành của Trung tâm thanh toán bù trừ (CCP) thông qua quy chế ký quỹ ban đầu (Initial Margin), ký quỹ duy trì (Maintenance Margin) và điều chỉnh trạng thái tài khoản hàng ngày.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng định lượng và định giá: Tính toán giá lý thuyết của các hợp đồng kỳ hạn, tương lai và hoán đổi có tính đến lãi kép liên tục, dòng thu nhập cổ tức hoặc lãi coupon định kỳ.
  • Kỹ năng phân tích và nhận diện rủi ro: Phân biệt và bóc tách rủi ro tỷ giá, rủi ro biến động lãi suất trong các khoản vay thả nổi và rủi ro giảm giá danh mục đầu tư.
  • Kỹ năng thiết kế chiến lược phòng ngừa: Xây dựng danh mục phòng hộ bằng hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán, thỏa thuận FRA hoặc các cấu trúc quyền chọn hỗn hợp (Spreads).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Tài liệu sử dụng phương pháp diễn dịch kết hợp mô hình hóa dữ liệu thực tế. Mỗi chương đều bắt đầu bằng mục tiêu học tập rõ ràng, tiếp nối bằng hệ thống khái niệm chuẩn hóa, phân tích cơ chế hoạt động, chứng minh công thức định giá thông qua các kịch bản thị trường và kết thúc bằng phần tóm tắt cùng hệ thống câu hỏi ôn tập.

Hệ thống bài tập và ví dụ minh họa chi tiết

Tài liệu xây dựng hệ thống ví dụ tính toán từng bước với các số liệu giả định cụ thể:

  • Ví dụ về hợp đồng kỳ hạn hàng hóa: Phân tích thỏa thuận giao dịch 1 tấn gạo giữa bên mua A và bên bán B với mức giá kỳ hạn $374,4; tính toán lãi lỗ khi giá giao ngay tại thời điểm đáo hạn là $400 (bên mua lãi $25,6; bên bán lỗ $25,6).
  • Ví dụ về Arbitrage tài sản không sinh lợi tức: Cổ phiếu có giá giao ngay $S_0 = $40$, thời hạn 3 tháng, lãi suất $r = 5%$/năm; tính giá trị cân bằng $F_0 = 40 \times e^{0,05 \times 3/12} = $40,50$. Xây dựng bảng hành động kinh doanh chênh lệch giá khi giá thị trường là $43 (bán kỳ hạn, vay tiền mua giao ngay) và khi giá thị trường là $39 (bán khống giao ngay, mua kỳ hạn).
  • Ví dụ về Arbitrage tài sản có trả lợi tức: Trái phiếu có giá giao ngay $900, trả lãi định kỳ $40 sau 4 tháng, kỳ hạn hợp đồng 9 tháng, xác định mức giá kỳ hạn cân bằng là $886,60.
  • Ví dụ về FRA: Doanh nghiệp thực hiện thỏa thuận $30 \times 210$ FRA với tiền gốc danh nghĩa 1.000 USD, lãi suất thỏa thuận 8%, lãi suất tham chiếu LIBOR; xác định dòng tiền thanh toán bù trừ khi LIBOR thực tế đạt 7% hoặc 5%.

Hướng dẫn tự học và đánh giá

Cuối mỗi chương, tài liệu cung cấp danh mục câu hỏi tự luận nhằm kiểm tra mức độ nắm bắt lý thuyết (như phân biệt Broker và Dealer, phân biệt Hedger và Speculator, phân tích vai trò của Clearinghouse, phân biệt ký quỹ ban đầu và ký quỹ duy trì). Tài liệu phù hợp cho việc triển khai đánh giá quá trình thông qua các bài tập định lượng và thi kết thúc học phần theo định dạng tự luận kết hợp bài tập tình huống.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tích hợp thực tiễn thị trường phái sinh Việt Nam

Tài liệu hệ thống hóa toàn diện lộ trình hình thành và phát triển của thị trường phái sinh trong nước:

  • Phái sinh hàng hóa: Ghi nhận các mốc giao dịch phái sinh trên điều thô (2002), thủy sản (2004) và cà phê (2004).
  • Phái sinh chứng khoán: Trình bày quá trình triển khai theo Quyết định số 366/QĐ-TTg ngày 11/3/2014 của Thủ tướng Chính phủ; sự kiện khai trương thị trường ngày 10/8/2017 tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) với sản phẩm Hợp đồng tương lai chỉ số VN30; các mốc bổ sung Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm (4/7/2019) và kỳ hạn 10 năm (28/6/2021).
  • Khung pháp lý hiện hành: Cập nhật các văn bản quản lý trực tiếp gồm Luật Chứng khoán ngày 26/11/2019 và Nghị định số 158/2020/NĐ-CP ngày 31/12/2020.

Tiếp cận chuẩn mực tài chính quốc tế

Tài liệu cập nhật các quy chuẩn điều tiết thị trường toàn cầu thông qua các văn kiện Basel I (1988), Basel II (2004) và Basel III (2019) của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng thuộc Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS); vai trò của Hiệp hội Hoán đổi và Phái sinh Quốc tế (ISDA) trong việc chuẩn hóa tài liệu hợp đồng OTC sau khủng hoảng tài chính 2008.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng Mục đích sử dụng Yêu cầu tiên quyết
Sinh viên đại học năm 3, năm 4 (Ngành Tài chính - Ngân hàng, Đầu tư Tài chính, Kinh doanh Quốc tế) Sử dụng làm tài liệu học tập chính thức cho học phần Tài chính phái sinh, Quản trị rủi ro tài chính hoặc Quản lý danh mục đầu tư. Đã hoàn thành các học phần: Lý thuyết Tài chính - Tiền tệ, Thị trường chứng khoán, Toán tài chính, Tài chính doanh nghiệp.
Học viên cao học & Nghiên cứu sinh Tài liệu tham khảo khung lý thuyết định giá không kinh doanh chênh lệch giá, cấu trúc thị trường và cơ sở pháp lý thị trường phái sinh. Có nền tảng về kinh tế lượng tài chính, mô hình định giá tài sản và giải tích toán học.
Giảng viên các trường đại học Tham khảo xây dựng đề cương bài giảng, thiết kế bài tập định lượng và ngân hàng đề thi học phần chuyên ngành. Nắm vững chương trình đào tạo khung ngành Tài chính - Ngân hàng.
Chuyên viên phân tích, Quản trị rủi ro, Treasury Tài liệu tra cứu phương pháp xác định tỷ giá kỳ hạn, thỏa thuận FRA, định giá hoán đổi và cấu trúc quyền chọn phòng hộ. Đang công tác tại các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán, quỹ đầu tư hoặc doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này được biên soạn phục vụ học phần nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho môn học Tài chính phái sinh và quản trị rủi ro tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, đồng thời làm tài liệu tham khảo cho các môn học liên quan đến Đầu tư tài chính, Quản trị rủi ro và Quản lý danh mục đầu tư.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?

Người học cần nắm vững các nguyên lý tài chính cơ bản, phương pháp tính giá trị thời gian của tiền tệ (bao gồm tính lãi kép liên tục $e^{rT}$), kiến thức về thị trường cổ phiếu, trái phiếu và các khái niệm cơ bản về thanh toán quốc tế.

3. Giáo trình tập trung vào những loại công cụ phái sinh nào?

Nội dung tài liệu tập trung nghiên cứu 4 công cụ phái sinh cốt lõi: Hợp đồng kỳ hạn (Forward), Hợp đồng tương lai (Futures), Hợp đồng hoán đổi (Swap) và Hợp đồng quyền chọn (Option), bao quát cả thị trường tập trung (Sở giao dịch) và thị trường phi tập trung (OTC).

4. Tài liệu có hướng dẫn về thị trường phái sinh Việt Nam không?

Có. Tài liệu có các phần phân tích riêng biệt và các bài đọc thêm chuyên sâu về thực tiễn thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam, bao gồm Hợp đồng tương lai VN30, Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ 5 năm và 10 năm, cùng hệ thống quy định tại Luật Chứng khoán 2019 và Nghị định 158/2020/NĐ-CP.

5. Có tài liệu đọc thêm và cơ sở tham khảo nào đi kèm trong giáo trình không?

Tài liệu tích hợp các bài đọc thêm chuyên đề ở cuối Chương 3 (Mô hình định giá HĐTL, Thị trường phái sinh VN) và Chương 5 (Hàng hóa cơ sở trong hợp đồng quyền chọn), cùng danh mục tài liệu tham khảo học thuật từ các giáo trình và nghiên cứu quốc tế uy tín.

Kết luận

Tài liệu tham khảo Tài chính phái sinh và quản trị rủi ro của Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh cung cấp một cấu trúc học thuật chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý thuyết định giá tài sản tài chính hiện đại và dữ liệu thực tế của thị trường Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là nghiên cứu tuần tự từ tổng quan thị trường và các nguyên lý giao ngay - phái sinh (Chương 1), chuyển sang các công cụ phái sinh tuyến tính gồm kỳ hạn, tương lai, hoán đổi (Chương 2, 3, 4) và hoàn thiện với công cụ phái sinh phi tuyến quyền chọn (Chương 5). Người học có thể liên hệ đóng góp chuyên môn cho nhóm tác giả qua đầu mối Bộ môn Đầu tư Tài chính (email tác giả: linhnd@buh.edu.vn).