Tổng quan về giáo trình

Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Kon Tum Lớp 10 là tài liệu dạy học chính khóa được biên soạn theo định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (kèm Tờ trình số 223/TTr-UBND ngày 06/12/2022 của Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum). Công trình do Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Kon Tum tổ chức biên soạn dưới sự chỉ đạo chuyên môn của TS. Phạm Thị Trung (Tổng Chủ biên) và ThS. Lê Châu Vân (Chủ biên), cùng đội ngũ tác giả gồm: Vũ Tuấn Anh, Y Cảnh, Phan Đức, Phan Anh Khánh, Trần Kim Trọng Nghĩa, Nguyễn Thị Nhung, Trần Thị Phượng, Nguyễn Duy Quốc, Nguyễn Thái Sơn, Phạm Thị Tâm, Đinh Văn Tính và Lê Đắc Tường.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, nội dung giáo dục địa phương cấp trung học phổ thông là thành phần bắt buộc, tích hợp liên môn giữa Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí, Âm nhạc, Mĩ thuật, Giáo dục kinh tế và pháp luật. Mục tiêu học tập cốt lõi là trang bị cho học sinh hệ thống tri thức cơ bản về văn hóa, lịch sử, địa lí, kinh tế, chính trị - xã hội, môi trường và hướng nghiệp tại tỉnh Kon Tum; từ đó bồi dưỡng phẩm chất yêu quê hương, ý thức giữ gìn bản sắc dân tộc và định hình năng lực thực tiễn phù hợp với nhu cầu phát triển nguồn nhân lực địa phương.

Cấu trúc giáo trình phân chia thành 3 nhóm lĩnh vực lớn: Văn hóa - Lịch sử truyền thống; Địa lí - Kinh tế - Hướng nghiệp; Chính trị - Xã hội - Môi trường. Toàn bộ nội dung được triển khai qua 09 chủ đề bài học. Điểm đặc sắc về mặt sư phạm của tài liệu là thiết kế bài học chuẩn hóa theo mô hình 4 hoạt động: (1) Mở đầu, (2) Kiến thức mới, (3) Luyện tập, (4) Vận dụng, giúp người học tiếp cận kiến thức từ trực quan sinh động đến phân tích và giải quyết vấn đề thực tế.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình triển khai hệ thống kiến thức thông qua 09 chủ đề chuyên biệt:

  1. Chủ đề 1: Trích đoạn Sử thi Ba-na
    Cung cấp tri thức về thể loại sử thi (hơ mon) của phân nhóm Ba-na Rơ Ngao – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Giới thiệu văn bản trích đoạn Giông đánh sư tử khổng lồ cứu dân làng (thuộc tác phẩm Bia Rơven làm hại vợ chồng Sét, do nghệ nhân A Lưu kể, A Jar dịch, Nguyễn Tiến Dũng hiệu đính, NXB Hội Nhà văn 2020). Nội dung phân tích hình tượng người anh hùng Giông, không gian, thời gian nghệ thuật và ngôn ngữ nói vần đặc trưng.

  2. Chủ đề 2: Cộng đồng các dân tộc tỉnh Kon Tum
    Thống kê 43 dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 7 dân tộc tại chỗ gồm Xơ-đăng (133.117 người), Ba-na (68.799 người), Gié-Triêng (39.515 người), Gia-rai (25.883 người), Hrê (2.810 người), Rơ-măm (577 người tại Làng Le, Sa Thầy), Brâu (497 người tại Đắk Mế, Ngọc Hồi) cùng người Kinh (243.572 người) theo số liệu năm 2019. Phân tích đời sống vật chất (nông nghiệp nương rẫy, ruộng nước, dệt Inđônêdiêng, đan gùi, ẩm thực cơm lam, rượu cần), đời sống tinh thần (tín ngưỡng vạn vật hữu linh, lễ mừng lúa mới, lễ cúng nhà rông) và truyền thống đấu tranh cách mạng (sự kiện nổi dậy làng Tà Pót năm 1960, chiến thắng Đắk Tô – Tân Cảnh, Măng Đen, Măng Bút).

  3. Chủ đề 3: Hát về Kon Tum
    Giới thiệu hệ thống tác phẩm âm nhạc địa phương: phân tích cấu trúc 2 đoạn và đoạn CODA của bài hát Kon Tum mùa xuân về (nhạc sĩ A Đũh, sáng tác 1995); tiếp cận ca khúc trữ tình Dòng sông yêu thương (Nguyễn Trung Hiếu, 1988) và Ngẫu hứng Măng Đen (Trần Ái Nghĩa, 2008).

  4. Chủ đề 4: Giới thiệu Mĩ thuật tạo hình tạc tượng dân gian truyền thống ở Kon Tum
    Khái quát loại hình tượng gỗ dân gian trong trang trí nhà mồ, nhà rông. Phân tích đặc trưng tạo hình mang tính tượng trưng, ước lệ trên một thân gỗ cố định; giới thiệu dụng cụ (rìu, dao) và quy trình kỹ thuật 4 bước: Phác thảo ý tưởng $\rightarrow$ Tạo dáng tượng (khối kỉ hà) $\rightarrow$ Tạo hình chi tiết $\rightarrow$ Chạm khắc chi tiết và hoàn thiện.

  5. Chủ đề 5: Một số ngành sản xuất kinh doanh thế mạnh của tỉnh Kon Tum
    Cung cấp dữ liệu kinh tế: GRDP năm 2020 đạt 25.851 tỉ đồng; cơ cấu kinh tế chuyển dịch (Nông - lâm nghiệp: 19,98%, Công nghiệp - xây dựng: 26,75%, Dịch vụ: 44,68%); 148 sản phẩm OCOP đạt chuẩn; tình hình phát triển nông nghiệp công nghệ cao (Măng Đen, Đắk Hà); công nghiệp chế biến nông - lâm sản; năng lượng thủy điện trên sông Sê San (Yaly, Sê San 3, Plei Krông, Thượng Kon Tum); du lịch sinh thái và các doanh nghiệp tiêu biểu (Công ty TNHH MTV Cao su Kon Tum, Công ty CP Đường Kon Tum, Vinacafe Đắk Hà, Công ty TNHH MTV Sim Thiên Sơn, Công ty CP Sâm Ngọc Linh Kon Tum).

  6. Chủ đề 6: Điều kiện cần thiết khi tham gia lực lượng lao động ở tỉnh Kon Tum
    Phổ biến khung pháp lý theo Bộ luật Lao động 2019 và Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015. Phân tích cơ cấu dân số hoạt động kinh tế (năm 2019 đạt 312.673 người từ 15 tuổi trở lên); Đề án phát triển nguồn nhân lực đến năm 2030, tầm nhìn đến 2050; đánh giá rủi ro an toàn lao động trong nông nghiệp (thiên tai, sạt lở) và lâm nghiệp (khai thác gỗ, chế biến hóa chất).

  7. Chủ đề 7: Học sinh Kon Tum thực hiện quy tắc ứng xử văn hoá, an toàn trên môi trường mạng
    Định hướng hành vi theo Luật An ninh mạng và Bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội; phân tích các case study xử lý vi phạm đưa tin sai sự thật trên địa bàn tỉnh.

  8. Chủ đề 8 & 9: Phòng, chống tội phạm, tệ nạn xã hội và Ứng phó với biến đổi khí hậu ở tỉnh Kon Tum
    Trang bị kiến thức pháp luật phòng ngừa tệ nạn và các giải pháp giảm thiểu tác động của thời tiết cực đoan, xói mòn đất vùng cao.

Mạch nội dung giáo trình (9 Chủ đề)

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập nền tảng khoa học xã hội và nhân văn địa phương thông qua:

  • Lý thuyết văn học dân gian: Khái niệm sử thi sống, cấu trúc chuỗi truyện liên hoàn, thủ pháp phóng đại, ngôn ngữ nói vần trong diễn xướng sử thi Tây Nguyên.
  • Nhân học và Dân tộc học: Bảng phân bố dân cư, mô hình cư trú làng truyền thống, thiết chế nhà rông, cấu trúc gia đình và văn hóa thích ứng môi trường rừng núi.
  • Nguyên lý tạo hình điêu khắc: 5 yếu tố cơ bản gồm hình khối (khối tròn, chóp, lập phương), đường nét, hình dạng 2D, chất liệu gỗ tự nhiên và tương quan không gian thực tế.
  • Kinh tế học địa phương và Pháp lý: Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu ngành, chuỗi giá trị OCOP, nguyên tắc an toàn vệ sinh lao động và nghĩa vụ pháp lý trong giao kết lao động.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích văn bản và dữ liệu: Đọc hiểu văn bản sử thi; phân tích biểu đồ tăng trưởng GRDP, bảng cơ cấu kinh tế và bảng biến động dân số.
  • Kỹ năng thực hành văn hóa nghệ thuật: Thể hiện tiết tấu, hát bè ca khúc địa phương; mô phỏng quy trình tạo dáng điêu khắc tượng gỗ.
  • Kỹ năng nghề nghiệp và pháp lý: Xây dựng đề cương báo cáo nghiên cứu doanh nghiệp; nhận diện nguy cơ mất an toàn trong sản xuất nông - lâm nghiệp; kỹ năng tương tác an toàn trên không gian số.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn phục vụ phương pháp dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm. Cấu trúc mỗi chủ đề quy định tiến trình dạy học gồm 4 bước khép kín:

(Khai thác trải nghiệm)   (Hình thành tri thức)   (Củng cố, thực hành)   (Giải quyết vấn đề thực tế)
  1. Khởi động / Mở đầu: Đưa ra các tình huống thực tiễn, hình ảnh trực quan (hình ảnh nghệ nhân, lược đồ hành chính, sự việc pháp lý cụ thể) nhằm gợi mở trải nghiệm cá nhân của học sinh trước khi tiếp cận lý thuyết.
  2. Hình thành kiến thức mới: Sử dụng các đoạn văn bản trích dẫn khoa học, bảng số liệu thống kê chuẩn (từ Cục Thống kê tỉnh Kon Tum), lược đồ địa lý và hộp tư liệu "Em có biết" để cung cấp dữ liệu gốc.
  3. Luyện tập và Thực hành: Hệ thống câu hỏi định hướng phân tích so sánh (ví dụ: so sánh sử thi Ba-na và sử thi Ê-đê; phân tích yếu tố tạo hình tượng mộc mạc); bài tập ứng dụng nhạc cụ gõ đệm cho ca khúc; bài tập lập bảng thống kê đời sống văn hóa.
  4. Vận dụng thực tiễn: Yêu cầu học sinh thực hiện các dự án nhỏ như: chuyển thể trích đoạn sử thi thành kịch bản sân khấu ngoại khóa; viết báo cáo nghiên cứu về một doanh nghiệp (Vinacafe Đắk Hà, Công ty Cổ phần Sâm Ngọc Linh); lập quy định bảo đảm an toàn lao động trong buổi vệ sinh trường học.

Về phương pháp đánh giá, tài liệu hỗ trợ giáo viên thực hiện đánh giá năng lực thông qua sản phẩm học tập: bài thuyết trình, mô hình tượng mĩ thuật, báo cáo số liệu kinh tế và bài viết chia sẻ giải pháp bảo tồn văn hóa.


Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính cập nhật về dữ liệu thống kê: Giáo trình sử dụng hệ thống số liệu cập nhật từ Niên giám thống kê tỉnh Kon Tum (giai đoạn 2019, 2020, 2021) và Báo cáo thị trường lao động năm 2021 của Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Kon Tum. Các số liệu về GRDP, cơ cấu 148 sản phẩm OCOP, diện tích cây công nghiệp (75.412 ha cao su, 25.211 ha cà phê, 907 ha sâm Ngọc Linh) phản ánh chính xác hiện trạng kinh tế tỉnh nhà.
  • Tính chuẩn xác về tư liệu văn hóa - lịch sử: Trích đoạn sử thi được dẫn nguồn chính thống từ công trình sưu tầm năm 2017 tại làng Kon Klor 2 (thành phố Kon Tum) do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2020. Các sự kiện lịch sử (phong trào Đồng khởi Tà Pót ngày 07/09/1960) và nghệ thuật tạc tượng dân gian được ghi nhận trực tiếp từ các nghệ nhân bản địa.
  • Gắn liền thực tiễn kinh tế - xã hội: Tài liệu gắn lý thuyết hướng nghiệp với các mô hình doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn (như chế biến mủ cao su SVR10 tại Ngọc Hồi, nhà máy cồn và tinh bột sắn Đắk Tô, điện mặt trời, khu du lịch Măng Đen). Khung pháp lý cập nhật chuẩn xác theo Bộ luật Lao động 2019 và Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  1. Học sinh lớp 10 các trường THPT trên địa bàn tỉnh Kon Tum: Là tài liệu học tập bắt buộc nhằm hoàn thành các yêu cầu cần đạt của môn Giáo dục địa phương trong Chương trình GDPT 2018.
  2. Giáo viên giảng dạy cấp THPT: Làm tài liệu chuẩn để thiết kế kế hoạch bài dạy (giáo án), xây dựng các chủ đề dạy học tích hợp liên môn (Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí, Âm nhạc, Mĩ thuật, GD Kinh tế & Pháp luật).
  3. Sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm tài liệu tham khảo bổ trợ cho các học phần Địa phương học, Văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Nguyên, Kinh tế vùng miền tại các trường cao đẳng, đại học sư phạm và khoa học xã hội.
  4. Cán bộ quản lý văn hóa - xã hội địa phương: Nguồn dữ liệu tra cứu về phân bố dân cư, nghề thủ công truyền thống và quy hoạch nhân lực của tỉnh Kon Tum.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế cho cấp học và chương trình nào?

Tài liệu được biên soạn chính thức cho học sinh lớp 10 cấp trung học phổ thông thuộc tỉnh Kon Tum, tuân thủ đúng mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận?

Học sinh cần nắm vững các tri thức đọc hiểu văn học dân gian (thể loại sử thi trong SGK Ngữ văn 10 bộ Kết nối tri thức hoặc Cánh Diều), kiến thức Địa lí tự nhiên - kinh tế xã hội cấp THCS, cùng các hiểu biết phổ thông về đời sống sinh hoạt của các dân tộc trên địa bàn cư trú.

3. Giáo trình có sự khác biệt gì so với các tài liệu giáo dục địa phương trước đây?

Tài liệu chuyển dịch mạnh mẽ từ lối truyền thụ kiến thức một chiều sang thiết kế hoạt động học tập tương tác. Cấu trúc bài học chuẩn hóa 4 bước, tích hợp bảng số liệu thống kê kinh tế mới nhất (đến năm 2020 - 2021) và bổ sung các chủ đề mang tính thời sự như an toàn mạng xã hội, phát triển sâm Ngọc Linh và bảo hộ lao động.

4. Làm thế nào để tự học và nghiên cứu hiệu quả tài liệu này?

Người học nên bám sát mục "Yêu cầu cần đạt" ở đầu mỗi chủ đề, nghiên cứu kỹ các bảng số liệu, khai thác kênh hình ảnh tư liệu, hoàn thành các câu hỏi trong phần "Suy ngẫm và phản hồi" và chủ động thực hiện phần "Vận dụng" gắn với địa bàn cư trú thực tế.

5. Tài liệu có các tư liệu bổ trợ nào đi kèm?

Giáo trình tích hợp các trích đoạn văn bản sử thi nguyên tác (Bia Rơven làm hại vợ chồng Sét), bản phổ âm nhạc (Kon Tum mùa xuân về, Dòng sông yêu thương, Ngẫu hứng Măng Đen), lược đồ hành chính tỉnh Kon Tum, hệ thống ảnh tư liệu điêu khắc và bảng danh mục doanh nghiệp địa phương.


Kết luận

Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Kon Tum Lớp 10 là công trình tài liệu dạy học chuẩn mực, cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về văn hóa sử thi Ba-na, nhân học 43 dân tộc, nghệ thuật tạc tượng gỗ, hiện trạng kinh tế và quy định pháp luật lao động của tỉnh Kon Tum. Với phương pháp thiết kế 4 hoạt động sư phạm khoa học, tài liệu là công cụ học tập và nghiên cứu chuẩn xác, tạo tiền đề vững chắc cho việc định hướng nghề nghiệp và giáo dục ý thức bảo tồn di sản địa phương cho thế hệ trẻ.