Tổng quan về giáo trình

Tài liệu bồi dưỡng đối với lãnh đạo, quản lý cấp phòng và tương đương là giáo trình đào tạo chuẩn hóa do Học viện Hành chính Quốc gia tổ chức biên soạn và ban hành kèm theo Quyết định số 3299/QĐ-HCQG ngày 12 tháng 8 năm 2022 của Giám đốc Học viện Hành chính Quốc gia. Bộ tài liệu được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Ban Chủ biên gồm TS. Đặng Khắc Ánh (Trưởng Khoa Quản lý nhà nước về Xã hội - Chủ biên), PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh (Trưởng Khoa Nhà nước - Pháp luật và Lý luận cơ sở - Đồng chủ biên) và PGS.TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy (Phó Trưởng Khoa Khoa học hành chính và Tổ chức nhân sự - Đồng chủ biên).

Trong chương trình đào tạo và bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức của hệ thống hành chính công, giáo trình giữ vị trí trung tâm trong việc chuẩn hóa năng lực lãnh đạo cấp cơ sở. Cấp phòng là đơn vị hành chính - nghiệp vụ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ chuyên môn và tham mưu trong các cơ quan nhà nước từ cấp Trung ương (bộ, cơ quan ngang bộ, cục, tổng cục) đến địa phương (sở, ban, ngành cấp tỉnh và ủy ban nhân dân cấp huyện), cũng như tại các đơn vị sự nghiệp công lập.

Mục tiêu học tập của tài liệu hướng đến việc trang bị cho học viên hệ thống lý luận khoa học hành chính hiện đại, nhận diện rõ vị trí, chức năng, thẩm quyền của cấp phòng, đồng thời hình thành và chuẩn hóa 6 nhóm kỹ năng tác nghiệp lãnh đạo cốt lõi. Giáo trình tiếp cận theo mô hình kết hợp giữa lý thuyết quản trị tổ chức công với thực tiễn cải cách nền hành chính nhà nước Việt Nam, bảo đảm tính quy phạm pháp lý và tính ứng dụng thực tiễn trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình được kết cấu thành 2 phần lớn với 8 chuyên đề chuyên sâu:

  • Phần thứ nhất: Kiến thức chung (Trang 1 – 69)

    • Chuyên đề 1: Tổng quan về lãnh đạo, quản lý cấp phòng (Trang 1 – 31): Trình bày khái niệm, bản chất của quản lý và lãnh đạo; phân tích 5 chức năng quản lý, 3 nhóm vai trò/nhiệm vụ theo lý thuyết hiện đại; vị trí, phân loại đơn vị cấp phòng (phòng độc lập và phòng phụ thuộc); các tiêu chí đánh giá năng lực và tác động của bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, toàn cầu hóa.
    • Chuyên đề 2: Văn hóa lãnh đạo, quản lý (Trang 32 – 69): Phân tích văn hóa tổ chức công, văn hóa công vụ; nguồn gốc hình thành văn hóa lãnh đạo từ truyền thống dân tộc, Nho giáo và văn hóa phương Tây; chuẩn mực đạo đức công vụ, cơ chế kiểm soát quyền lực, tư tưởng Hồ Chí Minh về "Chính phủ là công bộc của dân" và quy định về văn hóa từ chức theo Quy định số 41-QĐ/TW.

  • Phần thứ hai: Kỹ năng (Trang 70 – 240+)

    • Chuyên đề 1: Kỹ năng tham mưu của lãnh đạo, quản lý cấp phòng (Trang 70 – 92): Quy trình thu thập dữ liệu, phân tích thông tin, xây dựng văn bản tham mưu và đề xuất chính sách lên cấp lãnh đạo trực tiếp.
    • Chuyên đề 2: Kỹ năng lập và tổ chức thực hiện kế hoạch của cấp phòng (Trang 93 – 117): Phương pháp xác định mục tiêu, phân bổ nguồn lực công, lập kế hoạch công tác định kỳ (ngắn hạn, trung hạn) và điều phối tiến độ.
    • Chuyên đề 3: Kỹ năng phân công, kiểm tra, giám sát công việc (Trang 118 – 149): Kỹ thuật phân quyền, ủy quyền; thiết lập quy trình giám sát thực thi, xử lý sai lệch trong quá trình triển khai nhiệm vụ.
    • Chuyên đề 4: Kỹ năng áp dụng pháp luật (Trang 150 – 176): Phương pháp tra cứu, giải thích văn bản quy phạm pháp luật, thẩm định tính hợp hiến, hợp pháp trong các quyết định hành chính của cấp phòng.
    • Chuyên đề 5: Kỹ năng tổ chức, điều hành họp (Trang 177 – 210): Quy trình chuẩn bị nội dung, điều phối thảo luận, quản trị xung đột ý kiến và ra kết luận cuộc họp cơ quan.
    • Chuyên đề 6: Kỹ năng đánh giá thực thi công vụ (Trang 211+): Tiêu chí và công cụ đánh giá hiệu quả hoàn thành nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức dưới quyền theo kết quả đầu ra.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình tổng hợp và đối chiếu các lý thuyết kinh điển về quản trị và hành chính học:

  • Hệ thống chức năng quản lý: Đối chiếu khung lý thuyết 5 chức năng của Henry Fayol (Lập kế hoạch, Tổ chức, Phối hợp, Chỉ huy, Kiểm tra), mô hình POSDCoRB 7 chức năng của Luther Gulick và Lyndall Urwick (Planning, Organizing, Staffing, Directing, Coordinating, Reporting, Budgeting), cùng mô hình POSLC của Harold Koontz và Cyril O’Donnell.
  • Hệ thống 10 vai trò quản lý: Trích dẫn nghiên cứu của Henry Mintzberg chia thành 3 nhóm: nhóm liên cá nhân (đại diện, điều hành, liên hệ), nhóm thông tin (thu thập, phổ biến, phát ngôn) và nhóm ra quyết định (khai thác cơ hội, giải quyết vấn đề, phân bổ nguồn lực, đàm phán).
  • Lý luận chính trị - hành chính Việt Nam: Tích hợp quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII về đổi mới thể chế, tư tưởng Hồ Chí Minh về chống bệnh quan liêu, thực hành "Cần, kiệm, liêm, chính" và các định mức văn hóa công vụ.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu định hình 3 nhóm năng lực cụ thể:

  • Năng lực chuyên môn - nghiệp vụ: Kỹ năng xử lý hồ sơ hành chính, áp dụng văn bản quy phạm pháp luật, kỹ năng thẩm định văn bản chuyên ngành.
  • Năng lực quản lý và điều hành: Khả năng thiết lập cơ cấu tổ chức, phân bổ nhân sự đúng vị trí việc làm, thiết kế chỉ số đánh giá thực thi công vụ.
  • Năng lực quan hệ và giao tiếp hành chính: Kỹ năng điều hành hội họp, đối thoại với công dân, quản trị xung đột nội bộ, kỹ năng làm việc trong môi trường số và giao tiếp hành chính đa văn hóa.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo định hướng sư phạm tương tác, kết hợp chặt chẽ giữa giảng dạy lý thuyết chuẩn mực và giải quyết tình huống thực tế (case-based learning):

  • Phương pháp giảng dạy: Giảng viên sử dụng phương pháp nêu vấn đề, hướng dẫn học viên mổ xẻ các tình huống điển hình nảy sinh trong điều hành cấp phòng (như xử lý đơn thư khiếu nại phức tạp, giải quyết xung đột phân công công việc, hoặc ra quyết định trong điều kiện thiếu dữ liệu).
  • Hệ thống bài tập và câu hỏi thảo luận: Cuối mỗi chuyên đề đều có hệ thống câu hỏi mở đòi hỏi liên hệ thực tiễn cơ quan công tác. Ví dụ, tại Chuyên đề 1, học viên giải quyết 5 câu hỏi trọng tâm về phân biệt lãnh đạo - quản lý, tiêu chí đánh giá năng lực cấp phòng và giải pháp thích ứng với Cách mạng công nghiệp 4.0.
  • Phương pháp đánh giá: Kết quả học tập được đánh giá thông qua mức độ tham gia thảo luận chuyên đề, bài kiểm tra trắc nghiệm/tự luận kiến thức pháp lý và bài thu hoạch/đề án giải quyết tình huống thực tế tại đơn vị công tác của học viên.
  • Hướng dẫn tự học: Giáo trình cung cấp danh mục văn bản quy phạm pháp luật và tài liệu tham khảo chi tiết, định hướng học viên đối chiếu quy định của tài liệu với quy chế hoạt động của cơ quan nơi học viên đang đảm nhiệm công tác.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu ban hành năm 2022 phản ánh các điểm sửa đổi, bổ sung trọng yếu trong hệ thống thể chế hành chính nhà nước Việt Nam:

  • Cập nhật hệ thống văn bản pháp quy mới:
    • Cập nhật quy định về cơ cấu tổ chức các bộ, cơ quan ngang bộ theo Nghị định số 101/2020/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định số 123/2016/NĐ-CP), xác định rõ tiêu chí lập phòng thuộc vụ (chỉ thành lập khi có từ 30 biên chế công chức trở lên).
    • Quy định về cơ quan chuyên môn cấp tỉnh theo Nghị định số 107/2020/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định số 24/2014/NĐ-CP) và cơ quan chuyên môn cấp huyện theo Nghị định số 108/2020/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định số 37/2014/NĐ-CP).
    • Quy định số 41-QĐ/TW ngày 03/11/2021 của Bộ Chính trị về miễn nhiệm, từ chức đối với cán bộ, làm cơ sở xây dựng văn hóa từ chức trong tổ chức công.
  • Tích hợp xu hướng quản trị công hiện đại: Phân tích tác động trực tiếp của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, quá trình chuyển đổi số trong cơ quan nhà nước, yêu cầu bảo mật thông tin trên môi trường mạng và năng lực làm việc trong môi trường đa văn hóa.
  • Trích dẫn nghiên cứu khoa học hành chính chuyên sâu: Tích hợp các công trình của S. Schiavo-Campo (báo cáo ADB về cải cách hành chính công), Giáo sư Phan Ngọc (tiếp cận văn hóa học), cùng các công trình nghiên cứu quản trị của Peter Drucker, Michael Armstrong, Vũ Khoan.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo và quản lý công vụ:

  • Học viên các khóa bồi dưỡng tiêu chuẩn chức danh: Công chức, viên chức hiện đang giữ chức vụ Trưởng phòng, Phó Trưởng phòng hoặc được quy hoạch chức danh lãnh đạo, quản lý cấp phòng và tương đương trong các cơ quan Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, tổ chức chính trị - xã hội và đơn vị sự nghiệp công lập.
  • Sinh viên và học viên cao học: Người học các ngành Quản lý nhà nước, Quản lý công, Luật học, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo về cơ cấu tổ chức bộ máy và kỹ năng hành chính.
  • Giảng viên và báo cáo viên: Đội ngũ giảng viên tại Học viện Hành chính Quốc gia, các trường chính trị tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các cơ sở đào tạo bồi dưỡng cán bộ công chức các bộ, ngành sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính thức.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Học viên cần có kiến thức nền tảng về Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức và đã hoàn thành chương trình bồi dưỡng ngạch chuyên viên hoặc tương đương.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng học viên nào?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho công chức, viên chức giữ vị trí lãnh đạo, quản lý cấp phòng, phó phòng hoặc cán bộ được quy hoạch chức danh cấp phòng tại các cơ quan hành chính nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập.

2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận tài liệu?

Học viên cần nắm vững hệ thống pháp luật hành chính cơ bản, cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam, các nguyên tắc thực thi công vụ và các quy định pháp luật liên quan đến ngạch công chức/viên chức đang đảm nhận.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình quản trị kinh doanh thông thường?

Tài liệu tập trung vào khu vực công (public sector), nhấn mạnh tính pháp lý, nguyên tắc phục vụ nhân dân, quản lý theo quy định của pháp luật và chuẩn mực văn hóa công vụ, thay vì tập trung vào mục tiêu lợi nhuận và thị trường như quản trị kinh doanh.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Học viên cần kết hợp đọc lý thuyết với việc phân tích trực tiếp các văn bản quy phạm pháp luật được trích dẫn (như Nghị định số 101/2020/NĐ-CP, 107/2020/NĐ-CP, Quy định 41-QĐ/TW), sau đó trả lời toàn bộ hệ thống câu hỏi thảo luận cuối mỗi chuyên đề gắn với thực trạng đơn vị mình.

5. Những tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo?

Học viên cần tra cứu thêm Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, Giáo trình Khoa học lãnh đạo (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2021), Giáo trình Khoa học quản lý đại cương (Đại học Quốc gia Hà Nội) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về tổ chức bộ máy.

Kết luận

Tài liệu bồi dưỡng đối với lãnh đạo, quản lý cấp phòng và tương đương (2022) của Học viện Hành chính Quốc gia là tài liệu học thuật - nghiệp vụ chuẩn hóa, cung cấp khung tri thức hoàn chỉnh từ lý luận quản lý công đến các kỹ năng thực thi hành chính cơ bản. Giáo trình vạch ra lộ trình học tập logic từ nhận thức vị trí, chức năng, văn hóa công vụ đến việc rèn luyện 6 kỹ năng lãnh đạo tác nghiệp. Đây là tài liệu phục vụ hiệu quả công tác đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý cấp cơ sở trong hệ thống hành chính nhà nước Việt Nam.