Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÁI HÒA NHẬP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƢỜI PHẠM TỘI 1. KHÁI NIỆM TÁI HÒA NHẬP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƢỜI PHẠM TỘI Quan niệm chung của Việt Nam hiện nay, vấn đề tái hòa nhập xã hội chỉ đặt ra với những người vi phạm pháp luật hình sự, hành chính mà bị cách ly khỏi cộng đồng xã hội trong một thời gian. Hệ thống chế tài về hình sự và hành chính của Việt Nam đã đưa ra các đối tượng bị cách ly khỏi xã hội bao gồm những đối tượng sau: thứ nhất là người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân; thứ hai là người bị đưa vào cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh; thứ ba là người bị đưa vào trường giáo dưỡng (áp dụng đối với người chưa thành niên). Tái hòa nhập xã hội đối với người phạm tội là quá trình tính từ khi một người trở thành bị can bị cáo, bị kết án, chấp hành án và mãn hạn tù.
Tuy nhiên đối tượng mà luận văn đi sâu nghiên cứu thuộc đối tượng thứ nhất đó là những người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân và tính từ khi còn là bị can, bị cáo cho đến khi mãn hạn tù hay hay là các đối tượng tù tha và trở về địa phương. Bị can là người đã bị khởi tố về hình sự (Khoản 1, Điều 49 Bộ luật Tố tụng hình sự); bị cáo là người đã bị Tòa án đưa ra xét xử (Khoản 1 Điều 50 Bộ luật Tố tụng hình sự). Bộ luật Hình sự không đưa ra khái niệm về người bị kết án, tuy nhiên lại đề cập khá nhiều về người bị kết án khi quy định về việc chấp hành hình phạt. Như vậy có thể hiểu người bị kết án là người đã có bản án có hiệu lực của Tòa án và đang trong thời gian chấp hành án.
Người chấp hành án là người bị kết tội và phải chịu hình phạt theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân (khoản 1, khoản 2 Điều 3 Luật Thi hành án hình sự năm 2010). Có rất nhiều quan điểm khác nhau về người mãn hạn tù (hay còn gọi là đối tượng tù tha). Đa số các quan điểm đều cho rằng người mãn hạn tù bao gồm tất cả 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các đối tượng hết thời hạn cải tạo ở các trại giam, trại cải tạo, có quyết định được tha về địa phương.
Tuy nhiên quan điểm này chưa phân biệt rõ được đối tượng tù tha với các đối tượng hết thời hạn cải tạo ở các cơ sở tập trung như cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh, cai nghiện được tha về địa phương. Bên cạnh đó cũng có quan điểm cho rằng tù tha là tất cả các đối tượng "hết thời hạn chấp hành hình phạt tù" về địa phương. Đây là những đối tượng đã hết thời hạn chấp hành bản án do Tòa án nhân dân quyết định, được tha về địa phương [26, tr. Rõ ràng, quan điểm này cũng chưa thật đầy đủ, bởi lẽ nếu xác định như vậy đối tượng mãn hạn tù chỉ bao gồm những đối tượng đã chấp hành xong bản án ở các trại giam, trại cải tạo hết thời gian cải tạo theo quyết định của Tòa án được tha về địa phương, như vậy theo cách hiểu này thì số đối tượng tù tha được giảm thời hạn chấp hành án, được đặc xá không nằm trong diện đối tượng tù tha.
Theo Từ điển Nghiệp vụ phổ thông thì tù tha về là những kẻ phạm tội bị phạt án tù giam đã hết hạn được tha hoặc chưa hết hạn nhưng được ân xá, ân giảm tha về. Cần quản lý chặt chẽ đối tượng tù tha về và cần bố trí công ăn việc làm cho họ, tạo điều kiện để cho họ làm ăn lương thiện. Nếu hiểu theo quan điểm này thì đối tượng mãn hạn tù bao gồm số đối tượng bị phạt án tù giam được tha kể cả số đã hết thời hạn nhưng ân xá, ân giảm tha về do có nhiều tiến bộ trong quá trình cải tạo. Khái niệm này đã có cái nhìn toàn diện hơn so với những quan điểm trên về đối tượng mãn hạn tù, tuy nhiên chưa phân định được rõ số tù giam có thời hạn với số tù chung thân được tha về và cũng chưa đề cập tới vấn đề đối tượng tù tha được đặc xá.
Để có được khái niệm đầy đủ về người mãn hạn tù, Điều 2 Quyết định của Chủ tịch nước số 35/QĐ-CTN ngày 23/2/2000 về đặc xá năm 2000 cũng chỉ rõ: "Đối tượng được xét đặc xá tha tù là những phạm nhân đang chấp hành án tại các trại giam do Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quản lý, kể cả những phạm nhân đang được tạm đình chỉ thi hành án phạt tù hoặc hoãn thi hành án phạt tù có những hoàn cảnh đặc biệt theo luật định" [25]. Theo đó thì đối tượng đặc xá bao gồm ba loại: Phạm nhân đang chấp hành án 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạt tù tại các trại giam thuộc Bộ Công an và Bộ Quốc phòng và quản lý có nhiều tiến bộ được tha trước thời hạn; Phạm nhân trong thời gian được tạm đình chỉ thi hành án phạt tù có nhiều tiến bộ được miễn thi hành án phạt tù; Những người bị kết án tù trong thời gian được hoãn thi hành án phạt tù có nhiều tiến bộ được miễn hình phạt tù. Tổng hợp từ những quan điểm trên thì người mãn hạn tù hay còn gọi là đối tượng tù tha: Là những người có hành vi phạm tội đã bị Tòa án nhân dân kết án bằng bản án tù chung thân hoặc có thời hạn, phải chấp hành hình phạt tù tại các trại giam, bị cách ly khỏi đời sống xã hội nay đã chấp hành xong hình phạt tù hoặc vì một lý do nào đó được tha ra khỏi trại, được trở về với đời sống xã hội cộng đồng [26, tr. Quan điểm này đưa ra cái nhìn tương đối phù hợp và toàn diện về người mãn hạn tù, do đó người mãn hạn tù chỉ bao gồm số đối tượng phạm tội đang chấp hành hình phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân ở các trại giam, trại tạm giam, hết thời hạn hay chưa hết thời hạn nhưng tiến bộ được hưởng chính sách khoan hồng và được tha về địa phương.
Số đối tượng đang chấp hành án phạt tù trong các trại giam được xét giảm án, đặc xá cũng là đối tượng mãn hạn tù. Riêng đối tượng được đặc xá cần phân biệt rõ, chỉ những phạm nhân đang chấp hành án trong các trại giam được giảm án tha về địa phương mới được coi là mãn hạn tù. Số đối tượng đang được tạm hoãn thi hành án phạt tù, tạm đình chỉ thi hành án phạt tù không bị giam giữ, quản lý trong trại giam mà ở ngoài xã hội do có nhiều tiến bộ được hưởng chính sách khoan hồng và được xét đặc xá, thì không coi là mãn hạn tù. Các đối tượng bị áp dụng các biện pháp xử lý hành chính khác theo Điều 20 Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính như: Cải tạo ở các cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh được về địa phương không phải là đối tượng mãn hạn tù.
Các đối tượng chấp hành các hình phạt của Tòa án nhưng được cải tạo ở ngoài xã hội như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất đã hết thời hạn cải tạo và số bị áp dụng các hình phạt bổ sung, các biện pháp tư pháp khác như: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cấm cứ trú, quản chế, tước một số quyền công dân và kể cả án treo (trừ trường hợp đối tượng đã chấp hành xong án phạt tù phải áp dụng hình phạt bổ sung) thì không phải đối tượng mãn hạn tù. Qua những phân tích nêu trên có thể hiểu người mãn hạn tù là những đối tượng có hành vi phạm tội, vi phạm pháp luật hình sự, đã có quyết định của Tòa án về việc áp dụng hình phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân. Họ bị xử lý, bị cách ly khỏi xã hội và được quản lý, giam giữ giáo dục trong trại giam hoặc các trại tạm giam trong một thời gian nhất định theo quyết định của Tòa án, nay họ đã hết thời hạn giam giữ, cải tạo hoặc chưa hết thời hạn nhưng có tiến bộ, được hưởng chính sách khoan hồng được tha về địa phương. Đây là những đối tượng đã bị kết án tù giam hoặc tù chung thân đã chấp hành án ở các trại giam và được tha về.
Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về tái hòa nhập xã hội và tái hòa nhập xã hội đối với người phạm tội. Một số quan điểm cho rằng tái hòa nhập xã hội là "tái hoàn lương" trở lại đối với cuộc sống đời thường mà những người vi phạm, những người lầm lỗi đã mất đi. Cũng có ý kiến cho rằng tái hòa nhập xã hội thực chất là các biện pháp quản lý của cộng đồng đối với những người phạm tội. Bên cạnh đó đa phần các quan điểm đều cho rằng tái hòa nhập xã hội là "quay lại lần thứ hai" hòa nhập với cộng đồng xã hội đối với những người có quá khứ tội lỗi sau một thời gian bị cách ly khỏi xã hội, cộng đồng dân cư.
Tuy nhiên có thể hiểu tái hòa nhập xã hội như sau: Tái hòa nhập xã hội là xóa đi những quá khứ tội lỗi và mặc cảm của người phạm tội, tạo cơ hội, bình thường hóa các mối quan hệ để họ hội nhập với cộng đồng nơi cư trú với tư cách là một công dân, một thành viên của gia đình, cộng đồng xã hội [26, tr. Đây là những biện pháp tác động tích cực giúp đỡ những người lầm lỗi, những người có quá khứ phạm tội xóa bỏ đi mọi mặc cảm của bản thân họ đối với cộng đồng, gia đình và xã hội để họ có thể trở về là người dân lương thiện với đúng nghĩa của nó. Có thể hiểu tái hòa nhập xã hội là khái niệm thường đề cập đến các biện pháp hòa nhập xã hội được thiết kế riêng biệt để giúp người phạm tội được tha từ một cơ sở giam giữ và để 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giúp họ đối mặt với những thách thức liên quan đến việc trở về với cộng đồng.