Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÁI HÒA NHẬP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI MÃN HẠN TÙ 1. Khái niệm tái hòa nhập xã hội đối với người chưa thành niên phạm tội mãn hạn tù Tái hòa nhập xã hội đối với ngƣời phạm tội là một quá trình tính từ khi một ngƣời trở thành bị can bị cáo, bị kết án, chấp hành án và mãn hạn tù trở về nơi sinh sống. Đa số các quan điểm đều cho rằng ngƣời mãn hạn tù bao gồm tất cả các đối tƣợng hết thời hạn cải tạo ở các trại giam, trại cải tạo, có quyết định đƣợc tha về địa phƣơng. Tuy nhiên quan điểm này chƣa phân biệt rõ đƣợc đối tƣợng tù tha với các đối tƣợng hết thời hạn cải tạo ở các cơ sở tập trung nhƣ cơ sở giáo dục, trƣờng giáo dƣỡng, cơ sở chƣa bệnh, cai nghiện đƣợc tha về địa phƣơng.
Bên cạnh đó cũng có quan điểm cho rằng tù tha là tất cả các đối tƣợng “hết thời hạn chấp hành hình phạt tù” về địa phƣơng. Đây là những đối tƣợng đã hết thời hạn chấp hành bản án do Toà án nhân dân quyết định, đƣợc tha về địa phƣơng [35, tr. Rõ ràng, quan điểm này cũng chƣa thật đầy đủ, bởi lẽ nếu xác định nhƣ vậy đối tƣợng mãn hạn tù chỉ bao gồm những đối tƣợng đã chấp hành xong bản án ở các trại giam, trại cải tạo hết thời gian cải tạo theo quyết định của Toà án đƣợc tha về địa phƣơng, nhƣ vậy theo cách hiểu này thì số đối tƣợng tù tha đƣợc giảm thời hạn chấp hành án, đƣợc đặc xá không nằm trong diện đối tƣợng tù tha. Theo từ điển nghiệp vụ phổ thông thì: “tù tha về là những kẻ phạm tội bị phạt án tù giam đã hết hạn được tha hoặc chưa hết hạn nhưng được ân xá, ân giảm tha về.
Cần quản lý chặt chẽ đối tượng tù tha về và cần bố trí công ăn việc làm cho họ, tạo điều kiện để cho họ làm ăn lương thiện”. Nếu hiểu theo quan điểm này thì đối tƣợng mãn hạn tù bao gồm số đối tƣợng bị phạt án tù giam đƣợc tha kể cả số đã hết thời hạn nhƣng ân xá, ân giảm tha về do có nhiều tiến bộ trong quá trình cải tạo. Khái niệm này đã có cái nhìn toàn diện hơn so với những quan điểm trên về đối tƣợng mãn hạn tù, tuy nhiên chƣa phân định đƣợc rõ số tù giam có thời hạn với số tù chung thân đƣợc tha về và cũng chƣa đề cập tới vấn đề đối tƣợng tù tha đƣợc đặc xá. Để có đƣợc khái niệm đầy đủ về ngƣời mãn hạn tù, cần phải hiểu bao gồm cả “Đối tượng được xét đặc xá tha tù là những phạm nhân 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đang chấp hành án tại các trại giam do Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quản lý, kể cả những phạm nhân đang được tạm đình chỉ thi hành án phạt tù hoặc hoãn thi hành án phạt tù có những hoàn cảnh đặc biệt theo luật định” [15, Điều 2].
Theo đó thì đối tƣợng đặc xá bao gồm ba loại: Phạm nhân đang chấp hành án phạt tù tại các trại giam thuộc Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quản lý và có nhiều tiến bộ đƣợc tha trƣớc thời hạn; Phạm nhân trong thời gian đƣợc tạm đình chỉ thi hành án phạt tù có nhiều tiến bộ đƣợc miễn thi hành án phạt tù; Những ngƣời bị kết án tù trong thời gian đƣợc hoãn thi hành án phạt tù có nhiều tiến bộ đƣợc miễn hình phạt tù. Tổng hợp từ những quan điểm trên thì người chưa thành niên mãn hạn tù là những người chưa thành niên phạm tội và đã được kết án bởi Toà án nhân dân bằng bản án tù chung thân hoặc tù có thời hạn, phải chấp hành hình phạt tù tại các trại giam, bị cách ly khỏi đời sống xã hội nay đã chấp hành xong hình phạt tù hoặc vì một lý do nào đó theo quy định của pháp luật được tha ra khỏi cơ sở giam giữ và trở về nơi sinh sống - cộng đồng. Trong khi nhiều ngƣời phạm tội bị kết án tù hoặc ở trong trƣờng giáo dƣỡng là do đã phạm phải những tội ít nghiêm trọng, thì những ngƣời khác có tiểu sử phạm tội khá dầy dặn. Nhƣ vậy sự hội nhập xã hội của những ngƣời phạm tội này cũng phải khác nhau.
Tại thời điểm đƣợc tha từ một cơ sở giáo dục, ngƣời phạm tội thƣờng gặp phải những thách thức mà họ không đƣợc trang bị tốt để có thể tự đối mặt. Những chƣơng trình giáo dục đặc biệt là cần thiết để chuẩn bị cho ngƣời phạm tội đƣợc tha từ một cơ sở giam giữ. Những chƣơng trình hỗ trợ dựa trên cộng đồng cũng cần thiết để giúp những ngƣời phạm tội trẻ tuổi thành công trong việc vƣợt qua đƣợc thời kỳ chuyển tiếp đầy khó khăn này. Các chƣơng trình và các biện pháp phải đƣợc thực hiện để xác định các nhu cầu của những ngƣời phạm tội đang ở trong các nhà tù, trƣờng giáo dƣỡng hoặc các nơi tạm giam, để chuẩn bị cho họ trở về cộng đồng, và để cung cấp cho họ những sự hỗ trợ, giúp đỡ và giám sát cần thiết nhằm giúp họ tái hoà nhập cộng đồng thành công sau khi hết thời hạn giam giữ.
Trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự, "hòa nhập xã hội" dùng để chỉ các chƣơng trình và các biện pháp mà mục tiêu là tạo điều kiện thích ứng xã hội và tâm lý của một ngƣời phạm tội. Khái niệm tổng quát hơn của "hội nhập xã hội" do đó cũng đƣợc sử dụng để làm nổi bật một thực tế là, và với các lý do khác nhau, hầu hết mọi 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời phạm tội đều gặp một số khó khăn riêng trong việc hòa nhập vào gia đình, trƣờng học, nơi làm việc, cộng đồng và xã hội. Khái niệm "tái hòa nhập" thƣờng đề cập đến các biện pháp hòa nhập xã hội đƣợc thiết kế đặc biệt để giúp ngƣời phạm tội đƣợc tha từ một cơ sở giam giữ hình sự (trại giam, trƣờng giáo dƣỡng) và để giúp họ đối mặt với những thách thức liên quan đến việc trở về cộng đồng. Hỗ trợ này bao gồm cả việc giải quyết những nhu cầu của ngƣời chƣa thành niên và kiểm soát rủi ro mà ngƣời phạm tội có thể gây ra cho cộng đồng.
Bốn khái niệm chung đƣợc xem xét một cách ngắn gọn ở đây là vì chúng thƣờng xuyên gây ra một số nhầm lẫn, thậm chí giữa các chuyên gia tƣ pháp, đó là: "hòa nhập xã hội"; "tái hòa nhập xã hội"; "các yếu tố nguy cơ", và "các yếu tố kiềm chế". Hòa nhập xã hội là quá trình hòa nhập về mặt xã hội và tâm lý với môi trƣờng xã hội của một ngƣời. Tuy nhiên, trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự, nó thƣờng đƣợc đề cập cụ thể hơn tới những hình thức hỗ trợ khác nhau cho những ngƣời phạm tội với nỗ lực nhằm ngăn cản họ tham gia vào hành vi phạm tội (phòng ngừa) hoặc làm giảm khả năng tái phạm của họ (phục hồi). Các chƣơng trình hòa nhập xã hội, đặc biệt là những chƣơng trình đƣợc thiết kế cho ngƣời phạm tội chƣa thành niên, thƣờng đƣợc xem nhƣ là một dạng chƣơng trình giáo dục đặc biệt.
Ở hầu hết các quốc gia, những nỗ lực để hòa nhập ngƣời chƣa thành niên liên quan đến một loạt các chính sách và chiến lƣợc, bao gồm cả các chƣơng trình can thiệp sớm, tập trung vào nhóm trẻ em có nguy cơ và gia đình họ [63], [64] những chƣơng trình dựa vào cộng đồng nhằm thay thế cho việc giam giữ, các chƣơng trình trong cơ sở cải tạo nhằm chuẩn bị cho ngƣời chƣa thành niên kỹ năng sống trong xã hội, và các chƣơng trình dựa vào cộng đồng nhằm tạo thuận lợi cho ngƣời chƣa thành niên tái hòa nhập vào cộng đồng sau khi rời khỏi trƣờng giáo dƣỡng hay trại giam [66]. Tái hòa nhập xã hội nói chung đề cập cụ thể hơn đến các chƣơng trình và sáng kiến nhằm giúp ngƣời phạm tội đang trong các cơ sở giam giữ. Mục đích của nó là giúp ngƣời phạm tội tái hoà nhập cộng đồng thành công sau khi chấp hành bản án tại cơ sở cải tạo. Thông thƣờng có hai loại chƣơng trình: (1) các chƣơng trình hỗ trợ ngay trong các cơ sở giam giữ, trƣớc khi phóng thích của ngƣời phạm tội, nhằm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giúp ngƣời phạm tội giải quyết các vấn đề, xử lý các yếu tố nguy cơ liên quan đến hành vi phạm tội của họ, trang bị các kỹ năng cần thiết để thực hiện tốt các chức năng xã hội của mình và chuẩn bị tái tham gia vào cộng đồng; và (2) những chƣơng trình dựa trên cộng đồng, thƣờng đƣợc gọi là chƣơng trình "hậu chăm sóc" nhằm tạo thuận lợi cho hòa nhập xã hội của ngƣời phạm tội sau khi thả họ từ các cơ sở giam giữ.
Các yếu tố nguy cơ Một vấn đề then chốt đối với sự hỗ trợ hiệu quả cho ngƣời phạm tội hòa nhập xã hội là nhận thức đƣợc các yếu tố đƣa họ đối mặt với nguy cơ và gây khó khăn cho họ hoạt động bình thƣờng trong xã hội. Có rất nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến hành vi phản xã hội hoặc hành vi phạm tội. Không có yếu tố đơn lẻ nào có thể dùng để dự đoán chính xác một cá nhân có khả năng tham gia vào hành vi nhƣ vậy hay không. Những yếu tố nguy cơ này có thể nhận thấy đƣợc ngay bên trong (bên trong của cá nhân, chẳng hạn nhƣ khó tính, là nạn nhân từ sớm, bệnh tâm thần, bị hạn chế học tập) hoặc bên ngoài (trong gia đình, trƣờng học, cộng đồng, và trong quan hệ cùng trang lứa).
Trong trƣờng hợp ngƣời phạm tội chƣa thành niên, các yếu tố nguy cơ từ phía gia đình đối với hành vi phạm pháp và chống đối xã hội chính là một gia đình không bình thƣờng, bị cha mẹ bỏ rơi, những nguyên tắc cứng nhắc và kém hiệu quả của cha mẹ, thiếu sự giám sát, hoặc sự tác động một cách cƣỡng bức trong nhà. Ví dụ về các yếu tố nguy cơ trong các trƣờng học là tình trạng quá đông, ngƣợc đãi, phân biệt đối xử hoặc chƣơng trình giáo dục không đầy đủ mà có thể dẫn đến việc nghỉ học tràn lan hoặc bỏ học giữa chừng. Nghèo đói là yếu tố nguy cơ chung trong nhiều hoàn cảnh, bao gồm việc phát triển các hành vi chống đối xã hội và sự hạn chế về xúc cảm hoặc cách xử sự.