mở đầu cho cuộc tranh luận về tăng trưởng kinh tế và các hậu quả do tăng trưởng mang lại thông qua lý thuyết về bẫy dân số Malthus 3. Cùng quan điểm với Thomas Malthus, vào thập niên 1980, nhóm các nhà khoa học mang tên “Câu lạc bộ Rome”4 3 Bẫy Malthus đề cập đến quan hệ giữa dân số và suy kiệt tài nguyên thiên nhiên. Tác giả đã đưa ra quan điểm dân số tăng trưởng theo cấp số nhân trong khi tài nguyên thiên nhiên tăng trưởng theo cấp số cộng hoặc không tăng vì vậy trong tiến trình phát triển của nhân loại, tài nguyên thiên nhiên suy kiệt và con người diệt vong (Sterner, 2002). 4 Câu lạc bộ Rome (Club of Rome) là một tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 1968.
Thành viên câu lạc bộ này là những người hoạt động trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, khoa học và nhiều lĩnh vực khác. Nội dung hoạt động của câu lạc bộ chủ yếu xoay quanh vấn đề xây dựng các kịch bản và cảnh báo về những nguy cơ đe dọa toàn cầu. Hai ấn phẩm tiêu biểu gây được nhiều sự chú ý của thế giới là giới hạn của sự phát triển (The Limits to Growth) xuất bản năm 1972 và bước ngoặc của nhân loại (Mankind at the Turning) xuất bản năm 1974. Tác phẩm này đã cảnh báo 5 yếu tố gồm dân số thế giới, sản xuất công nghiệp, ô nhiễm môi trường, sản xuất lương thực và cạn kiệt tài TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 đã đưa ra khuyến cáo về sự gia tăng dân số, gia tăng nhu cầu lương thực, hoạt động sản xuất công nghiệp làm tài nguyên thiên nhiên suy kiệt và ô nhiễm môi trường, nếu sự tăng trưởng này vượt quá sức mang của trái đất, con người sẽ diệt vong.
Một số tác giả theo trường phái này như Eduard Pestel (1914 – 1988), Dennis Meadows (1942) đã đưa ra quan điểm “tăng trưởng bằng 0”5 nhằm hạn chế suy thoái của môi trường. Các quan điểm mang màu sắc duy ý chí và phi thực tế này dù không được thừa nhận rộng rãi song chúng cũng có tác dụng gợi mở ra hướng quan tâm mới đó là tổn hại môi trường trong quá trình tăng trưởng kinh tế. Trái với những quan điểm tiêu cực trên, giả thuyết về “Đường thu nhập và chất lượng môi trường EKC” do Grossman và Krueger (1991) xây dựng được đánh giá là quá lạc quan khi cho rằng trong dài hạn tăng trưởng kinh tế tác động tích cực đến chất lượng môi trường. Theo giả thuyết này, quy mô, cơ cấu và trình độ kỹ thuật là ba yếu tố quan trọng quyết định sự thay đổi chất lượng môi trường.
Đồng thời, tác giả cũng đưa ra nhận định quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và lượng phát thải ô nhiễm tuân theo hình chữ u ngược, mối quan hệ này được giải thích theo hai giai đoạn gồm: giai đoạn đầu của tăng trưởng kinh tế chất lượng môi trường sẽ suy giảm nhưng khi thu nhập tăng lên phát thải ô nhiễm bắt đầu gia tăng chậm lại và đạt đến ngưỡng, thu nhập tiếp tục tăng thì phát thải ô nhiễm môi trường sẽ giảm dần. Đường cong chất lượng hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên diễn biến ngược lại, nghĩa là giai đoạn đầu của tăng trưởng, đa dạng sinh thái và trữ lượng tài nguyên thiên nhiên giảm xuống nhưng giai đoạn sau chất lượng của hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên tăng lên (hình 2.1 minh hoại cụ thể cho mối quan hệ này). Giả thuyết “Đường cong EKC” được sử dụng trong nhiều nghiên cứu, song nó cũng bị một lượng ý kiến trái chiều lớn không kém. Phê phán phổ biến nhất đối với giả nguyên đe dọa sự phát triển nhân loại.
Đến nay, câu lạc bộ vẫn còn hoạt động với diễn đàn chính thức tại trang Web http://www.org/?p=324 5 Theo Sterner (2002) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 thuyết này là đã bỏ qua tác động của quy định chính sách đối với ô nhiễm môi trường.1 Đường thu nhập và chất lượng môi trường (EKC) Chất lượng môi trường Phát thải ô nhiễm Chất lượng tài nguyên Thu nhập Nguồn: Sterner (2002) Quan điểm của Todaro và Smith (2012) công nhận quy mô, cấu trúc nền kinh tế và khả năng xử lý ô nhiễm là yếu tố tác động đến ô nhiễm nhưng quy định của chính phủ mới là chìa khoá then chốt quyết định chất lượng môi trường. Theo tác giả, mặc dù khi phân tích dữ liệu chéo về thu nhập giữa các quốc gia cho thấy chất lượng môi trường có tương quan với thu nhập nhưng không có nghĩa là kết quả này được duy trì theo thời gian. Tác giả đưa ra giải thích cho quan điểm này như sau: quá trình công nghiệp hóa tác động trực tiếp lẩn gián tiếp đến ô nhiễm môi trường thông qua sự thay đổi trong mô hình sản xuất lẩn trong tiêu thụ hàng hóa. Dưới tác động của quy luật cung cầu, các nhà sản xuất luôn muốn tối thiểu hóa chi phí sản xuất và cách rẻ nhất để xử lý các sản phẩm phụ không mong muốn này là thải thẳng ra môi trường nên các tiến bộ về kỹ thuật sẽ không phát huy tác dụng giảm thiểu ô nhiễm nếu thiếu các quy định ràng buộc của chính phủ trong vấn đề xử lý ô nhiễm.
Tác giả cũng cho rằng, nếu giả thuyết “Đường cong EKC” có xảy ra, thì việc xử lý hậu ô nhiễm sau khi trình độ kinh tế đã phát triển vượt qua điểm giới hạn cũng khó TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 thực hiện và tốn kém bởi tính không thể đảo ngược và không thể phục hồi của môi trường. Quan điểm của Sterner (2002) cho rằng “tăng trưởng kinh tế không phải xuất phát từ định luật vật lý mà là hành vi xã hội và chịu ảnh hưởng đáng kể từ những chính sách thích hợp” (Sterner, 2002, trang 17) chính vì vậy mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường khá phúc tạp và không theo bất kỳ hình dạng nào. Theo tác giả, các hành vì ứng xử xã hội (như thị hiếu tiêu dùng, quan điểm xã hội) và lợi thế tương đối trong sản xuất đã tác động làm thay đổi cơ cấu và quy mô nền kinh tế - những yếu tố tác động trực tiếp đến mức độ ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, hành vi ứng xử và thị hiếu là yếu tố phức tạp nên kết quả tác động của nó đến cơ cấu và quy mô nền kinh tế cũng phức tạp không kém.
Song song đó, tác giả cũng cho rằng quy định pháp luật cũng là một yếu tố quan trọng quyết định chất lượng môi trường. Như vậy, dù các giả thuyết nêu trên có kết luận khác nhau về quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường, song các quan điểm này gặp nhau ở một điểm chung là lý giải cho mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm dựa trên ba yếu tố gồm quy mô, cấu trúc nền kinh tế và hoạt động xử lý ô nhiễm. Tuy nhiên theo quan điểm “Đường cong EKC” xử lý ô nhiễm phụ thuộc vào kỹ thuật và trong dài hạn tăng trưởng làm giảm ô nhiễm. Trái lại theo quan điểm của Sterner (2002), Todaro và Smith (2012) xử lý ô nhiễm phụ thuộc vào quy định chính sách và hành vi ứng xử của xã hội.2 Các yếu tố tác động lên lượng phát thải ô nhiễm Như phân tích ở trên, quy mô, cấu trúc nền kinh tế và khả năng xử lý ô nhiễm là ba nhóm yếu tố giải thích tác động của hoạt động kinh tế đến ô nhiễm môi trường.1 Quy mô nền kinh tế Theo Panayotou (2003), quy mô nền kinh tế được đại hiện bởi sản lượng đầu ra của nền kinh tế, yếu tố này đồng biến với ô nhiễm môi trường.
Đồng thời, trong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 nền kinh tế cạnh tranh hoàn hảo, sản lượng đầu ra cũng là thu nhập quốc gia vì vậy gia tăng thu nhập dẫn đến gia tăng phát thải ô nhiễm. Và theo giải thích của Copeland và Taylor (2004), sản lượng đầu ra xây dựng dựa trên hàm sản xuất Cobb – Douglas với lượng phát thải ô nhiễm được giả định là yếu tố ngoại sinh. Như vậy, hàm sản lượng đầu ra của nền kinh tế (X) là tích của hàm ô nhiễm phát sinh Zα và hàm sản xuất F1-α (hàm sản lượng là X = ZαF1-α). Do đó, khi sản lượng đầu ra tăng làm gia tăng mức ô nhiễm.
Tuy nhiên sản lượng đầu ra bị khống chế bởi quy luật cung cầu và quy luật tối đa hóa lợi nhuận sản xuất6 vì vậy lượng phát thải ô nhiễm cũng bị khống chế bởi các yếu tố này.2 Thành phần hoặc cấu trúc nền kinh tế Theo Panayotou (2003) thành phần hoặc cấu trúc nền kinh tế là tỷ trọng ngành trong nền kinh tế. Trong quá trình tăng trưởng kinh tế, sự gia tăng thu nhập quốc gia luôn kèm theo sự thay đổi trong trình độ sản xuất và sự chuyển dịch trong cơ cấu nền kinh tế từ tiền công nghiệp (nông nghiệp) sang công nghiệp và hậu công nghiệp (dịch vụ). Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế này tác động đến ô nhiễm môi trường theo dạng hình U ngược (lý giải tương tự như ở giả thuyết đường cong EKC) Hình 2.2 Diễn biến suy thoái môi trường trong các giai đoạn kinh tế Mức độ suy thoái môi trường Thu nhập Tiền công Công nghiệp Hậu công nghiệp hóa nghiệp Nguồn: Panayotou (2003) 6 Theo tác giả hàm sản xuất phụ thuộc vào thuế môi trường, giá sản xuất và nguồn lực sản xuất vì vậy nhà sản xuất sẽ sản xuất ở mức sản lượng nhằm tối đa hóa lợi nhuận. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 Khác với Panayotou (2003), Copeland và Taylor (2004) cho rằng cấu trúc nền kinh tế là tỷ lệ hàng hóa bẩn và hàng hóa không bẩn được sản xuất trong nền kinh tế đó7, nếu nền kinh tế sử dụng nhiều nguồn lực hơn cho sản xuất hàng hóa bẩn thì vấn đề ô nhiễm sẽ gia tăng và ngược lại.
Khả năng xử lý ô nhiễm Nghiên cứu của Panayotou (2003), Copeland và Taylor (2004) cho rằng yếu tố này thể hiện qua sự cải thiện và phát triển trình độ học kỹ thuật trong hoạt động sản xuất và trong xử lý môi trường theo hướng hạn chế lượng phát thải ô nhiễm và vì vậy nó nghịch biến với ô nhiễm. Như vậy, trong ba yếu tố quy mô, cấu trúc và khả năng xử lý thì quy mô kinh tế đồng biến và khả năng xử lý nghịch biến với ô nhiễm nhưng tác động cấu trúc nền kinh tế chưa thể xác định vì nó phụ thuộc vào giai đoạn phát triển hoặc tỷ lệ hàng hóa sạch và bẩn trong nền kinh tế.