MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Thƣơng tích là một vấn đề quan trọng trong y tế công cộng. Trên thế giới, thƣơng tích là nguyên nhân hàng đầu của tử vong và tàn tật. Gánh nặng toàn cầu do bệnh tật đã cho thấy vấn đề này ngày càng trở nên nhức nhối.
Theo thống kê, mỗi ngày ở Việt Nam có khoảng 11,000 thƣơng tích cần đƣợc điều trị y tế (cuộc điều tra liên trƣờng về tai nạn thƣơng tích ở Việt Nam VMIS 2003), 55% thƣơng tích không đƣợc sơ cứu ngay sau khi tai nạn xảy ra (Giám sát Thƣơng tích tại bệnh viện BYT-TCYTTG, 2005-2006). Mạng lƣới y tế của Việt Nam rộng khắp nhƣng hiện đang quá tải và phát triển còn nhiều bất cập. Các nghiên cứu đã cho thấy THƢƠNG TÍCH là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và thƣơng tật, điều này tạo ra áp lực ngày càng tăng đối với ngành y tế vốn đã hoạt động quá tải. Trong khi đó, nhận thức chung của ngƣời dân về phòng chống tai nạn thƣơng tích (PCTNTT) và sơ cấp cứu (SCC) còn hạn chế.
Nhiều trƣờng hợp tai nạn thƣơng tích xảy ra do sự bất cẩn, thiếu ý thức của con ngƣời, trong khi chúng hoàn toàn có thể phòng tránh đƣợc nếu đƣợc nhận thức và quan tâm đầy đủ hơn. Nhiều trƣờng hợp tử vong, biến chứng đáng tiếc do không đƣợc SCC kịp thời, đúng cách, gây tốn kém chi phí (trực tiếp và gián tiếp) cho xã hội. Tuy nhiên, TNTT lại là vấn đề y tế có thể phòng tránh đƣợc nếu ngƣời dân đƣợc hƣớng dẫn đúng cách. Việc nạn nhân đƣợc SCC kịp thời ngay sau khi tai nạn xảy ra sẽ góp phần cứu sống tính mạng hoặc giảm nhẹ mức độ thƣơng tật của nạn nhân.
PCTNTT và SCC tại cộng đồng tuy là hai lĩnh vực nhƣng lại liên quan chặt chẽ với nhau, bổ sung hiệu quả cho nhau. Vấn đề đặt ra là cần thiết phải có những biện pháp thích hợp nhằm nâng cao nhận thức của ngƣời dân, thay 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đổi quan điểm, thái độ và đặc biệt là thay đổi hành vi, vận động sự tham gia tích cực của ngƣời dân trong vấn đề PCTNTT và SCC tại cộng đồng. Khánh Hoà là một tỉnh lớn thuộc miền nam trung bộ Việt Nam, có tốc độ phát triển kinh tế khá mạnh mẽ. Mặc dù vậy, Khánh Hoà đang phải đối mặt với tình hình tử vong và thƣơng tật do thƣơng tích gây ra gia tăng nhanh chóng.
Cuộc Điều tra VMIS năm 2003 cho thấy tỉ lệ thƣơng tích và tỉ lệ tử vong do thƣơng tích tại Khánh Hoà tƣơng đối cao so với các đô thị lớn khác tại Việt Nam nhƣ Hà Nội và Hải Phòng. Khánh Hoà cũng là tỉnh đứng thứ 19/64 tỉnh thành trong cả nƣớc về vấn đề tai nạn giao thông. Tại Khánh Hoà, thành phố Nha Trang là địa bàn có mật độ dân cƣ đông đúc, có tiềm lực phát triển kinh tế và du lịch nhƣng cũng là nơi tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai nạn thƣơng tích trong cộng đồng. Tình hình trên dẫn tới một nhu cầu cần thiết là phải tìm hiểu về nhận thức của ngƣời dân Khánh Hoà về vấn đề PCTNTT và SCC tại cộng đồng, những thay đổi trong nhận thức dƣới tác động của các biện pháp truyền thông.
Từ đó làm định hƣớng cho việc can thiệp, nâng cao nhận thức của ngƣời dân một cách hiệu quả và bền vững. Mục tiêu cuối cùng của tất cả những biện pháp can thiệp nhằm nâng cao nhận thức của ngƣời dân về PCTNTT và SCC là hình thành và duy trì thói quen an toàn, góp phần nâng cao sức khoẻ của ngƣời dân, nâng cao chất lƣợng dân số và chất lƣợng cuộc sống. Vì vậy, việc thực hiện nghiên cứu đề tài “Tác động của truyền thông tới nhận thức và hành vi của ngƣời dân về phòng chống tai nạn thƣơng tích và sơ cấp cứu tại cộng đồng (nghiên cứu trường hợp tại thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà)” là một việc làm cấp thích, đáp ứng yêu cầu thiết thực của cuộc sống xã hội hiện nay. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn: 2. Ý nghĩa khoa học: Đề tài sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu xã hội học vào nghiên cứu vấn đề nâng cao nhận thức của ngƣời dân thông qua các chƣơng trình truyền thông phù hợp và hiệu quả. Kết quả nghiên cứu sẽ bổ sung thêm cho các lý thuyết xã hội học và truyền thông, làm cơ sở dữ liệu và lý luận cho những nghiên cứu tiếp theo về TNTT. Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài tìm hiểu thực trạng nhận thức về PCTNTT và SCC của ngƣời dân thành phố Nha Trang trƣớc và sau khi truyền thông: tìm hiểu mức độ hiểu biết, kiến thức của ngƣời dân, thái độ, quan điểm của họ đối với vấn đề nghiên cứu và hành vi liên quan đến vấn đề nghiên cứu trong thực tế của ngƣời dân.
Từ đó tìm hiểu hiệu quả tác động của các chƣơng trình truyền thông về PCTNTT và SCC tại cộng đồng, xây dựng đƣợc phƣơng thức truyền thông thực sự hiệu quả trong đời sống để nâng cao ý thức và thay đổi hành vi của ngƣời dân. Tìm hiểu những yếu tố kinh tế – văn hoá – xã hội khác có ảnh hƣởng đến việc thay đổi và duy trì hành vi của ngƣời dân và biện pháp ứng dụng phù hợp để hỗ trợ cho các chƣơng trình truyền thông. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 3. Mục đích nghiên cứu: Làm rõ những tác động tích cực và/hoặc tiêu cực của truyền thông đến nhận thức, hành vi PCTNTT và SCC của ngƣời dân.
Tìm ra những phƣơng thức truyền thông hiệu quả nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi về PCTNTT và SCC của ngƣời dân tại cộng đồng. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhiệm vụ nghiên cứu: Nghiên cứu các phƣơng thức truyền thông PCTNTT và SCC đƣợc sử dụng để tác động và thay đổi nhận thức, hành vi của ngƣời dân tại cộng đồng theo định hƣớng đƣa ra. Tìm hiểu những thay đổi trong nhận thức của ngƣời dân về PCTNTT và SCC tại cộng đồng, so sánh nhận thức của ngƣời dân trƣớc và sau truyền thông.
Rút ra những hoạt động truyền thông, phƣơng thức truyền thông tác động hiệu quả đến việc thay đổi nhận thức của ngƣời dân về PCTNTT và SCC tại cộng đồng. Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu: 4. Đối tượng nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu về tác động của truyền thông tới nhận thức và hành vi của ngƣời dân về PCTNTT và SCC tại cộng đồng. Khách thể nghiên cứu: Ngƣời dân trong hộ gia đình: chủ hộ, ngƣời chăm sóc chính trong gia đình.
Cán bộ thực hiện các chƣơng trình truyền thông. Phạm vi nghiên cứu: Đề tài đƣợc thực hiện thông qua khảo sát tại thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà. Thời gian nghiên cứu: từ tháng 09/2009 đến tháng 02/2012. Đề tài cũng dựa vào kết quả nghiên cứu trong khuôn khổ “Chương trình Kiểm soát thương tích” và “Chương trình Tăng cường Chăm sóc Chấn thương 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trước nhập viện” của tổ chức Counterpart International (Hoa Kỳ), thực hiện tại thành phố Nha Trang và toàn tỉnh Khánh Hòa từ 2006 – 2009.
Phƣơng pháp nghiên cứu: Phƣơng pháp chọn mẫu: 200 mẫu nghiên cứu đƣợc lấy ngẫu nhiên từ số lƣợng 500 hộ gia đình tại 5 phƣờng thuộc thành phố Nha Trang, dựa trên tỉ lệ nam (48%) – nữ (52%) của thành phố Nha Trang (theo kết quả thông kê dân số của Tổng cục thống kê tính đến ngày 1/4/2009). Đây là 500 hộ đã từng đƣợc truyền thông về phòng chống tai nạn thƣơng tích trong khuôn khổ “Chương trình Kiểm soát thương tích” tại thành phố Nha Trang. Đề tài này sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu xã hội học thực nghiệm: 200 hộ gia đình đƣợc lựa chọn sẽ đƣợc truyền thông định kì bằng các phƣơng thức truyền thông khác nhau trong 6 tháng. Tác giả đã thực hiện một khảo sát về nhận thức và hành vi về PCTNTT và SCC của nhóm ngƣời dân trƣớc khi đƣợc truyền thông (khảo sát trƣớc truyền thông) và lặp lại một khảo sát tƣơng tự đối với cùng nhóm mẫu nghiên cứu này sau 6 tháng truyền thông (khảo sát sau truyền thông).
Mục đích của khảo sát trƣớc truyền thông và sau truyền thông là tìm ra những thay đổi trong nhận thức và hành vi của ngƣời dân về PCTNTT và SCC để thấy đƣợc đƣợc những tác động tích cực và/hoặc tiêu cực của truyền thông đối với nhận thức, hành vi của ngƣời dân về PCTNTT và SCC. Phƣơng pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi: Thực hiện 200 phỏng vấn bằng bảng hỏi đối với đại diện của hộ gia đình. Phƣơng pháp phỏng vấn sâu: 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thực hiện 10 phỏng vấn sâu với đại diện hộ gia đình, 1 phỏng vấn sâu với cán bộ phụ trách chƣơng trình, 1 phỏng vấn nhóm tập trung với nhóm cán bộ truyền thông. Phƣơng pháp quan sát: Quan sát không tham dự về hộ gia đình, tìm hiểu ý thức và hành vi thực tế của hộ gia đình trƣớc và sau khi tuyên truyền.
Phƣơng pháp phân tích tài liệu: Phân tích những bài báo, những tài liệu nghiên cứu khoa học của các tác giả, các nhà khoa học có liên quan đến công trình nghiên cứu. Phân tích và tổng hợp kết quả điều tra của “Chương trình Kiểm soát thương tích 2004 – 2007” và “Chương trình Tăng cường Chăm sóc Chấn thương trước Nhập viện 2008 – 2010” của tổ chức Counterpart International (Hoa Kỳ) tại tỉnh Khánh Hòa, bao gồm: o Điều tra ban đầu về tình hình tai nạn thƣơng tích tại thành phố Nha Trang T10/2006: 200 mẫu. o Bảng kiểm đánh giá hộ gia đình an toàn hàng tháng tại thành phố Nha Trang: 500 bảng. o Báo cáo đánh giá hàng tháng về công tác tuyên truyền PCTNTT tại cộng đồng, thành phố Nha Trang.
o Điều tra Nhận thức của cộng đồng về Cấp cứu Tai nạn thƣơng tích tại thời điểm T12/2008 và T12/2009 tại thành phố Nha Trang: 1200 mẫu điều tra nhận thức của cộng đồng về cấp cứu tai nạn thƣơng tích và 300 mẫu điều tra nhận thức của cộng đồng về PCTNTT và SCC. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết: 6. Giả thuyết nghiên cứu: Truyền thông về PCTNTT và SCC tại cộng đồng là phƣơng thức hiệu quả nâng cao nhận thức của ngƣời dân về vấn đề PCTNTT và SCC.
Trƣớc khi đƣợc truyền thông, ngƣời dân chỉ có những kiến thức đơn giản và thƣờng hành động theo thói quen và kinh nghiệm.