Nghiên cứu tác động của thể chế đến khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích tác động của thể chế đến khu vực kinh tế tư nhân tại việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thanh Trúc
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Công Khải
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Tác Động Của Thể Chế Đến Khu Vực Kinh Tế Tư Nhân Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Câu hỏi chính sách
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Cấu trúc của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TINH THẦN DOANH NHÂN
• 2.1. Khái niệm
• 2.2. Vai trò của tinh thần doanh nhân trong nền kinh tế
• 2.3. Tiêu chí đo lường tinh thần doanh nhân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động của thể chế đến kinh tế tư nhân

Thể chế kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam. Chất lượng của thể chế kinh tế ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng khởi nghiệp và hoạt động của các doanh nghiệp tư nhân. Nghiên cứu cho thấy rằng, các yếu tố như chi phí gia nhập thị trường và quyền tiếp cận đất đai là những yếu tố quyết định đến tinh thần doanh nhân. Cải cách thể chế cần thiết để tạo ra môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân phát triển.

1.1. Chính sách kinh tế và thể chế

Chính sách kinh tế của nhà nước có tác động lớn đến kinh tế tư nhân. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, như giảm thuế và cải cách thủ tục hành chính, giúp giảm chi phí gia nhập thị trường. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều rào cản trong việc tiếp cận đất đai và các nguồn lực khác. Cần có những cải cách mạnh mẽ hơn để nâng cao hiệu quả của chính sách kinh tế và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân phát triển bền vững.

1.2. Môi trường kinh doanh và thể chế

Môi trường kinh doanh tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Các chỉ số về thể chế kinh doanh cho thấy rằng, mặc dù có sự cải thiện, nhưng vẫn chưa đạt yêu cầu so với các nước trong khu vực. Việc cải cách thể chế cần được thực hiện đồng bộ để tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng, từ đó khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia vào nền kinh tế.

1.3. Đầu tư và phát triển kinh tế tư nhân

Đầu tư vào kinh tế tư nhân là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Các chính sách hỗ trợ đầu tư cần được thiết kế để giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư. Cải cách thể chế cũng cần tập trung vào việc tạo ra các cơ hội đầu tư hấp dẫn cho doanh nghiệp tư nhân, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

II. Khuyến nghị chính sách

Để thúc đẩy kinh tế tư nhân, cần có những khuyến nghị chính sách cụ thể. Đầu tiên, cần giảm chi phí gia nhập thị trường thông qua việc đơn giản hóa thủ tục hành chính. Thứ hai, cần cải cách thể chế liên quan đến quyền sở hữu đất đai để tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận các nguồn lực cần thiết. Cuối cùng, cần tăng cường hỗ trợ từ chính phủ cho các doanh nghiệp tư nhân thông qua các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính.

2.1. Cải cách thủ tục hành chính

Cải cách thủ tục hành chính là một trong những biện pháp quan trọng để giảm chi phí gia nhập thị trường. Việc đơn giản hóa các quy trình sẽ giúp doanh nghiệp tư nhân dễ dàng hơn trong việc thành lập và hoạt động. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong các thủ tục hành chính.

2.2. Hỗ trợ tiếp cận đất đai

Quyền sở hữu đất đai là một trong những vấn đề lớn mà doanh nghiệp tư nhân phải đối mặt. Cần có các chính sách rõ ràng và minh bạch về quyền sử dụng đất để tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân phát triển. Việc cải cách thể chế liên quan đến đất đai sẽ giúp giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư và khuyến khích họ tham gia vào thị trường.

2.3. Tăng cường hỗ trợ từ chính phủ

Chính phủ cần có các chương trình hỗ trợ cụ thể cho doanh nghiệp tư nhân, bao gồm đào tạo kỹ năng, hỗ trợ tài chính và kết nối với các nguồn lực khác. Việc này không chỉ giúp doanh nghiệp tư nhân phát triển mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế. Cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia vào các lĩnh vực mới và đổi mới sáng tạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tinh thần doanh nhân được xem là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Trong giai đoạn 2005-2015, khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam đã có sự phát triển mạnh mẽ với số lượng doanh nghiệp ngoài nhà nước tăng nhanh, đóng góp lớn vào việc tạo việc làm và phát triển kinh tế địa phương. Năm 2016, Việt Nam ghi nhận hơn 110.000 doanh nghiệp thành lập mới, đánh dấu một bước tiến vượt bậc trong hoạt động khởi nghiệp. Tuy nhiên, môi trường kinh doanh vẫn còn nhiều thách thức, với 9/12 chỉ số điều kiện kinh doanh đạt điểm dưới trung bình, trong đó chỉ số hỗ trợ của chính phủ xếp hạng thấp nhất.

Nghiên cứu tập trung phân tích tác động của các yếu tố thể chế đến tinh thần doanh nhân tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015, nhằm trả lời hai câu hỏi chính: thể chế ảnh hưởng như thế nào đến tinh thần doanh nhân và những chính sách nào cần thiết để thúc đẩy tinh thần này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ khu vực kinh tế tư nhân trên phạm vi cả nước, với mục tiêu hỗ trợ thực hiện Nghị quyết số 35/NQ-CP về phát triển ít nhất một triệu doanh nghiệp tư nhân đến năm 2020. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá chất lượng thể chế và đề xuất các giải pháp chính sách nhằm cải thiện môi trường kinh doanh, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của khu vực kinh tế tư nhân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết về tinh thần doanh nhân và thể chế kinh tế. Tinh thần doanh nhân được định nghĩa là các hoạt động liên quan đến phát hiện, đánh giá và khai thác cơ hội kinh doanh mới, bao gồm thành lập doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo (Shane và Venkataraman, 2000; Schumpeter, 1934). Đổi mới được xem là yếu tố cốt lõi của tinh thần doanh nhân, thể hiện qua việc giới thiệu sản phẩm, phương thức sản xuất và thị trường mới.

Thể chế được hiểu là các quy tắc chính thức và phi chính thức điều chỉnh các tương tác kinh tế, bao gồm luật pháp, quy định và các cơ chế thực thi (North, 1990). Thể chế kinh tế chính thức, đặc biệt là các quy định về đăng ký kinh doanh, quyền sở hữu đất đai, và thực thi pháp luật, có ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường kinh doanh và tinh thần doanh nhân. Các giả thuyết nghiên cứu tập trung vào tác động của thể chế đến số lượng doanh nghiệp, cơ sở sản xuất cá thể và quy mô lao động trong khu vực kinh tế tư nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu thứ cấp thu thập từ Tổng cục Thống kê, Niên giám thống kê các tỉnh/thành phố và Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) giai đoạn 2005-2015. Tinh thần doanh nhân được đo lường qua bốn biến phụ thuộc: số lượng doanh nghiệp ngoài nhà nước trên 1000 dân, số cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể phi nông nghiệp trên 1000 dân, tổng số lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước trên 1000 dân và tổng số lao động trong cơ sở sản xuất cá thể trên 1000 dân.

Biến thể chế được đại diện bởi 9 chỉ số thành phần PCI, sau đó được rút gọn thành 3 nhóm nhân tố bằng phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA): nhóm Chính sách (tính minh bạch, chi phí thời gian, dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp, đào tạo lao động, thiết chế pháp lý), nhóm Rào cản gia nhập (chi phí gia nhập thị trường, tiếp cận đất đai) và nhóm Chi phí không chính thức và tính năng động của lãnh đạo tỉnh.

Mô hình hồi quy dữ liệu bảng không cân bằng được sử dụng với hiệu ứng cố định (FEM) và hiệu ứng ngẫu nhiên (REM), lựa chọn mô hình phù hợp dựa trên kiểm định Hausman. Các biến kiểm soát bao gồm GDP bình quân đầu người và tốc độ tăng trưởng GDP. Phương pháp xử lý dữ liệu bao gồm chuyển đổi logarit để giảm phân phối lệch và sử dụng sai số chuẩn mạnh để khắc phục các vấn đề về phương sai thay đổi và tự tương quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động của nhóm rào cản gia nhập (PCIF2): Nhóm này gồm chi phí gia nhập thị trường và tiếp cận đất đai có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đến tất cả bốn biến đo lường tinh thần doanh nhân. Cụ thể, cải thiện 1 điểm PCIF2 làm tăng số doanh nghiệp ngoài nhà nước bình quân đầu người 3,6%, số cơ sở sản xuất cá thể 4,3%, số lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước 6,6% và số lao động trong cơ sở sản xuất cá thể 4,2%.

2. Tác động của nhóm chính sách (PCIF1) và nhóm chi phí không chính thức, tính năng động (PCIF3): Hai nhóm này chỉ có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến số lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước, với mức tăng lần lượt 4,1% và 3% khi các nhóm yếu tố này tăng 1 điểm. Tuy nhiên, chúng không ảnh hưởng đáng kể đến số lượng doanh nghiệp hay cơ sở sản xuất cá thể.

3. Ảnh hưởng của GDP bình quân đầu người: Biến này tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến cả bốn biến đo lường tinh thần doanh nhân, cho thấy sự phát triển kinh tế địa phương thúc đẩy tinh thần doanh nhân.

4. Tác động của tốc độ tăng trưởng GDP: Chỉ có ảnh hưởng tích cực đến số lượng cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể, không tác động đáng kể đến số lượng doanh nghiệp ngoài nhà nước.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của thể chế trong việc thúc đẩy tinh thần doanh nhân tại Việt Nam, đặc biệt là các yếu tố liên quan đến chi phí gia nhập thị trường và tiếp cận đất đai. Việc giảm thiểu thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian đăng ký kinh doanh và cải thiện quyền sở hữu đất đai giúp doanh nghiệp mới dễ dàng gia nhập thị trường và mở rộng quy mô sản xuất.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả tương đồng với nghiên cứu của Zhou (2011) tại Trung Quốc và Estrin & Prevezer (2010) tại các quốc gia đang phát triển, cho thấy quyền sở hữu tài sản và chi phí gia nhập thị trường là những rào cản chính đối với tinh thần doanh nhân. Tại Việt Nam, mặc dù thời gian đăng ký doanh nghiệp đã giảm từ 20 ngày năm 2006 xuống còn 7 ngày năm 2016, số lượng thủ tục vẫn còn nhiều và chi phí tiếp cận đất đai vẫn là rào cản lớn do thủ tục phức tạp và chi phí cao.

Nhóm yếu tố chính sách như tính minh bạch, đào tạo lao động và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp có tác động tích cực đến quy mô lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước, cho thấy môi trường thể chế tốt giúp doanh nghiệp mở rộng quy mô và tạo thêm việc làm. Tuy nhiên, nhóm này không ảnh hưởng đến khu vực sản xuất cá thể do đặc thù quy mô nhỏ và ít chịu sự quản lý chặt chẽ.

GDP bình quân đầu người là yếu tố thúc đẩy tinh thần doanh nhân, phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy thu nhập cao hơn tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư và khởi nghiệp. Tốc độ tăng trưởng GDP chỉ ảnh hưởng đến khu vực sản xuất cá thể, phản ánh tính nhạy cảm của khu vực này với biến động kinh tế ngắn hạn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng số lượng doanh nghiệp và cơ sở sản xuất cá thể trên 1000 dân theo thời gian, cũng như bảng hồi quy chi tiết các hệ số tác động của các nhóm nhân tố thể chế đến các biến phụ thuộc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Giảm thiểu chi phí gia nhập thị trường:

   • Hành động: Rút ngắn thời gian và đơn giản hóa thủ tục đăng ký doanh nghiệp, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong thủ tục hành chính.
   • Mục tiêu: Giảm thời gian đăng ký doanh nghiệp xuống dưới 5 ngày, tăng tỷ lệ doanh nghiệp đăng ký trực tuyến lên trên 50%.
   • Thời gian: Triển khai trong 2 năm tới.
   • Chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với các sở kế hoạch và đầu tư địa phương.

2. Nâng cao khả năng tiếp cận đất đai và ổn định sử dụng đất:

   • Hành động: Minh bạch hóa quy hoạch đất đai, đơn giản hóa thủ tục cấp phép sử dụng đất, hỗ trợ giá thuê đất trong các khu công nghiệp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
   • Mục tiêu: Tăng tỷ lệ doanh nghiệp có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lên trên 70%, giảm chi phí thuê đất trung bình 15%.
   • Thời gian: 3 năm.
   • Chủ thể: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với UBND các tỉnh/thành.

3. Phát triển dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp và đào tạo lao động:

   • Hành động: Mở rộng các dịch vụ tư vấn pháp luật, kế toán, tài chính và đào tạo kỹ năng nghề cho lao động.
   • Mục tiêu: Tăng tỷ lệ doanh nghiệp hài lòng với dịch vụ hỗ trợ lên 50%, nâng cao chất lượng lao động đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp.
   • Thời gian: 3 năm.
   • Chủ thể: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, các trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp.

4. Xây dựng hệ thống đăng ký doanh nghiệp trực tuyến 24/7 và mã số định danh duy nhất:

   • Hành động: Phát triển cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp trực tuyến, áp dụng mã số định danh doanh nghiệp để thực hiện các giao dịch với cơ quan nhà nước.
   • Mục tiêu: Tăng tỷ lệ doanh nghiệp sử dụng dịch vụ trực tuyến lên 70%, giảm chi phí hành chính cho doanh nghiệp.
   • Thời gian: 2 năm.
   • Chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Thông tin và Truyền thông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách:

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng và điều chỉnh chính sách phát triển khu vực kinh tế tư nhân, nâng cao hiệu quả cải cách thể chế.
   • Use case: Thiết kế các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, cải thiện môi trường kinh doanh.

2. Các nhà nghiên cứu kinh tế và chính sách công:

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp nghiên cứu định lượng, mô hình phân tích tác động thể chế đến tinh thần doanh nhân trong bối cảnh Việt Nam.
   • Use case: Phát triển các nghiên cứu tiếp theo về tinh thần doanh nhân và thể chế.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư:

   • Lợi ích: Hiểu rõ các rào cản thể chế ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, từ đó có chiến lược thích ứng và phát triển.
   • Use case: Lập kế hoạch đầu tư, mở rộng kinh doanh dựa trên đánh giá môi trường thể chế.

4. Các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp và phát triển kinh tế địa phương:

   • Lợi ích: Xác định các yếu tố thể chế cần cải thiện để hỗ trợ doanh nghiệp hiệu quả hơn.
   • Use case: Thiết kế các chương trình đào tạo, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp phù hợp với thực tiễn địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Thể chế kinh tế ảnh hưởng như thế nào đến tinh thần doanh nhân?
   Thể chế kinh tế tạo ra môi trường pháp lý và hành chính thuận lợi hoặc rào cản cho doanh nghiệp. Chi phí gia nhập thị trường thấp và quyền sở hữu đất đai rõ ràng giúp doanh nghiệp dễ dàng khởi nghiệp và mở rộng quy mô, từ đó thúc đẩy tinh thần doanh nhân.

2. Tại sao chi phí gia nhập thị trường lại quan trọng đối với doanh nghiệp mới?
   Chi phí gia nhập thị trường bao gồm thời gian và thủ tục đăng ký kinh doanh. Nếu chi phí này cao, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc gia nhập thị trường, làm giảm số lượng doanh nghiệp mới và tinh thần khởi nghiệp.

3. Tiếp cận đất đai ảnh hưởng thế nào đến doanh nghiệp tư nhân?
   Quyền sở hữu đất đai và khả năng tiếp cận mặt bằng kinh doanh ổn định giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư, mở rộng sản xuất. Thiếu quyền sở hữu hoặc thủ tục phức tạp làm tăng chi phí và rủi ro, cản trở phát triển doanh nghiệp.

4. Nhóm yếu tố chính sách như đào tạo lao động và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp có tác động gì?
   Những yếu tố này không trực tiếp tăng số lượng doanh nghiệp mới nhưng giúp doanh nghiệp hiện hữu mở rộng quy mô, tăng số lượng lao động và nâng cao năng lực cạnh tranh.

5. GDP bình quân đầu người có liên quan gì đến tinh thần doanh nhân?
   Thu nhập bình quân cao hơn tạo điều kiện tài chính thuận lợi cho cá nhân đầu tư và khởi nghiệp, từ đó thúc đẩy sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân.

Kết luận

• Tinh thần doanh nhân tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015 chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các yếu tố thể chế, đặc biệt là chi phí gia nhập thị trường và khả năng tiếp cận đất đai.
• Nhóm yếu tố chính sách như tính minh bạch, đào tạo lao động và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp chủ yếu tác động đến quy mô lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước.
• GDP bình quân đầu người là biến số kiểm soát quan trọng, có tác động tích cực đến tinh thần doanh nhân.
• Môi trường thể chế chưa được cải thiện đáng kể trong giai đoạn nghiên cứu, cần có các chính sách cụ thể nhằm giảm thiểu rào cản thể chế để thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp cải cách thủ tục hành chính, nâng cao quyền sở hữu đất đai và phát triển dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp, đồng thời tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố nội sinh và tác động đa chiều của thể chế.

Hành động ngay hôm nay để góp phần xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi, thúc đẩy tinh thần doanh nhân và phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho giai đoạn mới trong phát triển doanh nghiệp ở Việt Nam. Nếu giai đoạn 2000 - 2005, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vẫn chiếm ưu thế bởi các tập đoàn, tổng công ty, doanh nghiệp lớn thì đến thời kỳ 2005-2014, cơ cấu doanh nghiệp trong nước thay đổi đáng kể. DNNN có xu hướng giảm dần về số lượng và quy mô trong khi doanh nghiệp ngoài nhà nước (DNNNN) phát triển rất nhanh về số lượng, nhất là sau năm 2010.1 Tỷ trọng doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và doanh nghiệp ngoài nhà nước trong tổng doanh nghiệp trong nước (%) Nguồn: Tổng cục thống kê, 2014 Vai trò của DNNNN đối với sự phát triển của nền kinh tế (i) Đóng góp vào ngân sách và tạo việc làm Từ sau năm 2005, DNNNNN đã tăng trưởng lớn mạnh và đang dần thay thế vai trò của DNNN và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Hiện nay, tỷ trọng đóng góp của khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước vào ngân sách nhà nước là 32,7% (2014) và nhiều chỉ tiêu khác cũng chiếm tỷ trọng lớn như: lao động (58.2 Tốc độ tăng trưởng bình quân từ năm 2005-2014 của khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước (%) (Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2014) DNNNNN tuy vẫn còn chịu nhiều “thiệt thòi” hơn các DNNN về các chính sách ưu đãi, nhưng đã dần được xác định là động lực của nền kinh tế với tăng trưởng bình quân mỗi năm tăng thêm 32155 doanh nghiệp qua đó tạo thêm 481 ngàn việc làm.2 Số lượng doanh nghiệp trong nước giai đoạn 2005-2014 Lao động trong Lao động trong Năm DNNNN DNNN DNNNN DNNN 2005 98,833 2,819,056 4,086 2,037,660 2010 268,831 5,982,990 3,281 1,691,843 2015 388,232 7,148,397 3,048 1,537,560 Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2014 (ii) “Động lực” của nền kinh tế địa phương Không chỉ phát triển nhanh về số lượng, doanh nghiệp ngoài nhà nước cũng có những thay đổi đáng kể về chất lượng tuy còn khiêm tốn.

Tuy nhiên, điều này cho thấy khu vực này hiện đang vẫn có xu hướng vươn lên mạnh mẽ trong tương lai. 123doc 12 Việc phân tán rải đều ở tất cả các ngành nghề và các vùng, miền địa phương giúp các DNNNN tận dụng được lợi thế cạnh tranh của từng địa phương. Đặc biệt, những ngành nghề như xây dựng, thương nghiệp dịch vụ và công nghiệp chế biến thường được ưu tiên lựa chọn do vốn đầu tư không lớn, trình độ công nghệ không quá phức tạp. Điều này có thể giúp tận dụng và giải quyết được việc làm cho lượng công nhân có trình độ tay nghề thấp ở các địa phương.

Ngoài ra, DNNNN cũng đã bắt đầu đầu tư vào một số ngành kỹ thuật cao như: công nghiệp điện tử, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Các DNNNN phát triển nhanh ở Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung; tập trung chủ yếu tại các thành phố như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên,Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa Vũng Tàu, Đà Nẵng… Năm 2016 đánh dấu một năm kỷ lục trong hoạt động thành lập doanh nghiệp mới: 110,100 doanh nghiệp mới với số vốn đăng ký 891,094 tỷ đồng, tăng 16.2% về số lượng và nguồn vốn tăng 48. Đây cũng là lần đầu tiên cả nước có trên 100,000 DN được thành lập trong một năm.2 Cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể phi nông nghiệp (CSSXKDCT) Khu vực sản xuất kinh doanh cá thể phi nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản (SXKDCT) được hình thành và phát triển từ rất lâu, đã trở thành một nét đặc trưng của nền kinh tế Việt Nam. Khu vực này ngày càng đóng góp tích cực vào quá trình phát triển kinh tế và công cuộc xóa đói giảm nghèo của đất nước, thễ hiện qua các vai trò mấu chốt sau: Thứ nhất, song song với khu vực doanh nghiệp, khu vực SXKDCT có đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, góp phần tăng thu nhập cho người dân.

Năm 2014, khu vực này tạo ra tổng doanh thu 2,188 nghìn tỷ đồng, bình quân 468 triệu đồng/cơ sở. Doanh thu bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng do khu vực này thực hiện chiếm hơn 74% tổng mức bán lẻ của toàn bộ nền kinh tế. Ngoài ra, cũng trong năm này, với gần 8 triệu lao động, khu vực SXKDCT đã góp phần giải quyết đáng kể việc làm và cải thiện thu nhập cho những người có thu nhập thấp kể cả ở nông thôn và thành thị (TCTK, 2015). Thứ hai, khu vực SXKDCT là khu vực huy động có hiệu quả nguồn vốn trong dân chúng.

Tổng nguồn vốn của khu vực SXKDCT theo thống kê năm 2014 đạt 655 ngàn tỷ đồng, nguồn vốn bình quân 140,3 triệu đồng/cơ sở. Đa phần nguồn vốn kinh doanh dựa hoàn 123doc 13 toàn vào vốn tự có của người dân. Với 4,6 triệu cơ sở kinh doanh rải đều trên khắp các xã, phường trên cả nước đã góp phần làm giảm sự cách biệt kinh tế giữa các địa phương. Số lượng các CSSXKDCT cũng có xu hướng tăng trưởng theo thời gian.

Thứ ba, cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể là tiền đề cho việc thành lập các DN ở Việt Nam. 77% các DN siêu nhỏ, 69% DN nhỏ và 55% các DN có quy mô vừa đi lên từ mô hình sản xuất hộ gia đình, cá thể nhỏ lẻ (PCI, 2015). Thứ tư, một phần không nhỏ các cơ sở hoạt động trong các ngành nghề truyền thống, điều này góp phần bảo tồn và duy trì nét văn hóa đặc trưng của đất nước.1 Khái niệm Theo North (1990), thể chế là những quy tắc hay luật chơi do con người tạo ra để điều chỉnh và định hình các tương tác của mình. Thể chế bao gồm những luật lệ chính thức hoặc phi chính thức; và cơ chế thực thi từ bên trong và bên ngoài.

Thể chế chính thức được hệ thống hóa trong pháp luật và mang tính cưỡng chế thực thi bao gồm hiến pháp, các bộ luật, điều luật, hiến chương, văn bản dưới luật…Trong khi đó, thể chế phi chính thức dựa trên nền tảng các giá trị xã hội và các cơ chế thực thi khác chẳng hạn như niềm tin. Việc phân định thể chế chính thức và thể chế phi chính thức dựa trên sự xem xét về mức độ thực thi chứ không phải dựa trên hình thức của các loại quy tắc. Thể chế tồn tại trên văn bản hoặc bất thành văn, từ trong một xã hội đơn giản đến phức tạp (North, 1990). Thể chế phi chính thức có thể là cơ sở của các thể chế chính thức, và ngược lại, các quy tắc chính thức có thể bổ sung cho các hạn chế của quy tắc phi chính thức và làm tăng tính hiệu quả của chúng.

Thể chế là một khái niệm rất rộng, có thể bao gồm các thể chế kinh tế và các thể chế chính trị. Trong nghiên cứu này, thể chế được xem xét là các thể chế kinh tế chính thức, có liên quan trực tiếp đến môi trường kinh doanh của doanh nghiệp.2 Tác động của thể chế đến tinh thần doanh nhân Thể chế thúc đẩy kinh doanh thông qua tính cạnh tranh và đổi mới sáng tạo (Acemoglu và Robinson, 2012). Thể chế quan trọng đối với cả doanh nghiệp mới thành lập và doanh nghiệp hiện hữu trên thị trường vì nó làm giảm sự không chắc chắn trong dài hạn và khiến 123doc 14 cho chi phí giao dịch thấp hơn (Coase, 1960; North, 1990; Williamson, 1985). Thể chế hỗ trợ doanh nghiệp bằng cách hợp pháp hóa hoạt động kinh doanh thông qua tiến trình xác định liên minh giữa các bên hữu quan (Aldrich và Fiol, 1994).

Việc tuân thủ các “luật chơi” giúp doanh nghiệp hợp pháp hóa trong việc nhận thưởng, phạt thông qua các quy tắc xác định xem các hoạt động kinh doanh có lợi hay hại cho xã hội. Tỷ lệ của các hoạt động kinh doanh không chỉ phụ thuộc vào khả năng kinh doanh của cá nhân mà nó còn phụ thuộc rất nhiều vào việc liệu các yếu tố thể chế khác nhau có tạo thuận lợi hay rào cản cho tinh thần doanh nhân hay không (Fogel và cộng sự, 2006). Những rào cản về thể chế làm cản trở hoạt động kinh doanh được nhấn mạnh lần đầu tiên bởi Baumol (1990) và được phát triển bởi các nhà kinh tế khác gồm McMillan và Woodruff (1992, 2002), Soto (2000), Sobel (2008) bao gồm: sức mạnh của việc thực thi pháp luật, rào cản hành chính đối với sự gia nhập thị trường, quyền sở hữu, chi trả ngoài vòng pháp luật và thiếu vắng các cơ chế hỗ trợ. Yếu tố thể chế có tác động mạnh nhất đến tinh thần doanh nhân chính là quyền sở hữu (Soto, 2000; McMillan và Woodruff, 2002).

Quyền sở hữu không những chỉ giúp doanh nghiệp bảo tồn tình trạng hiện có của mình mà nó còn góp phần thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới, khám phá và tạo ra các nguồn lực mới (Harper, 2003). Sự yếu kém và thiếu vắng quyền sở hữu là nguyên nhân làm hạn chế đầu tư, và không khuyến khích doanh nghiệp tái đầu tư lợi nhuận giữ lại vào các hoạt động kinh doanh (Johnson và công sự, 2000; Fogel, 2006). Bên cạnh đó, hệ thống tòa án và luật pháp bền vững đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế tư nhân (McMillan và Woodruff 2002; Djankov và cộng sự, 2004). Môi trường thể chế tốt sẽ là điều kiện thuận lợi giúp các cá nhân tự tin gia nhập thị trường và mở rộng hoạt động kinh doanh.

Ngược lại, một môi trường thể chế yếu kém, không tạo dựng được niềm tin đối với người dân trong việc giúp họ bảo vệ quyền tài sản, thiếu vắng dịch vụ hỗ trợ hay tình trạng nhũng nhiễu của chính quyền địa phương gia tăng sẽ khiến cho chi phí giao dịch tăng cao trong khi tiềm năng lợi nhuận ít cũng là những nguyên nhân khiến các doanh nghiệp rời bỏ thị trường. Nghiên cứu của Zhou (2011) cũng chỉ ra rằng việc bãi bỏ các quy định ở Trung Quốc làm tăng tỷ lệ tăng trưởng ròng của khu vực kinh tế tư nhân. Từ những kết quả nghiên cứu mối liên hệ giữa các yếu tố thể chế và tinh thần doanh nhân của các tác giả trước, trong bài viết này, tác giả đưa ra những giả thuyết sau: 123doc 15 Giả thuyết H1: Thể chế càng tốt thì số lượng doanh nghiệp ngoài nhà nước trên 1000 dân càng tăng. Giả thuyết H2: Thể chế càng tốt thì số cơ sở sản xuất cá thể trên 1000 dân càng tăng.

Thể chế ở những quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi không những chỉ tác động làm tăng số lượng doanh nghiệp và cơ sở sản xuất trong khu vực kinh tế tư nhân mà nó còn làm tăng quy mô của khu vực kinh tế tư nhân, thông qua số việc làm trong các công ty tư nhân ở mỗi địa phương (Zhou, 2011).