Tác Động Của Quan Hệ Việt-Mỹ Đến Phát Triển Kinh Tế Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp quốc tế học quan hệ kinh tế việt nam hoa kỳ từ 1975 đến 2009, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp cụ thể cho vấn đề kinh

• Tác giả: Doan Trọng Hợp
• Người hướng dẫn: TS. Lê Phụng Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Tác Động Của Quan Hệ Việt-Mỹ Đến Phát Triển Kinh Tế Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 3. CHƯƠNG 3: PHẠM VI - GIỚI HẠN - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: NỘI DUNG
• 4.1. Cam kết và yên phát của Hoa Kỳ chống Việt Nam (1875-...)
• 4.2. Tình hình chiến lược - tác động của cam kết và trừng phạt đối với các nước
• 4.3. Hậu quả đối với Hoa Kỳ và các đồng minh của Hoa Kỳ
• 4.4. Nhìn từ góc độ lịch sử - tác động đối với Việt Nam
• 4.5. Từ khi Hoa Kỳ dỡ bỏ chính sách cấm vận đến khi hai nước ký hiệp định thương mại song phương (1994-2001)
• 4.6. Quan hệ kinh tế giữa Mỹ và Việt Nam
• 4.7. Quan hệ hợp tác về hàng không và các lĩnh vực khác
• 4.8. Từ sau khi hiệp định thương mại được ký kết
• 4.9. Hiệp định thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ
• 4.10. Vai trò và tác động của hiệp định thương mại đối với sự phát triển thương mại của Việt Nam
• 4.11. Cơ hội mới cho phát triển xuất khẩu của Việt Nam
• 4.12. Cơ hội thu hút đầu tư của Hoa Kỳ cho phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam
• 4.13. Những thách thức mới đối với phát triển thương mại và thu hút FDI của Hoa Kỳ vào Việt Nam
• 4.14. Quan hệ thương mại và đầu tư
• 4.15. Các giải pháp về kinh tế và thương mại nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác kinh tế giữa hai nước
• 4.16. Thực hiện cam kết trong BTA - xúc tiến thương mại và đầu tư
• 4.17. Về vận động hành lang - Lobby tại Mỹ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Quan Hệ Việt Mỹ Đến Kinh Tế

Quan hệ Việt-Mỹ đã trải qua nhiều giai đoạn, từ thời kỳ chiến tranh đến bình thường hóa. Sự chuyển mình này đã tạo ra những tác động mạnh mẽ đến sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Từ năm 1995, khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc thu hút đầu tư và phát triển thương mại. Sự hợp tác này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn thúc đẩy sự phát triển xã hội và văn hóa.

1.1. Lịch Sử Quan Hệ Việt Mỹ Từ Chiến Tranh Đến Hợp Tác

Lịch sử quan hệ Việt-Mỹ bắt đầu từ những năm 1950, khi hai nước có những mâu thuẫn sâu sắc. Tuy nhiên, từ năm 1995, quan hệ đã chuyển sang một giai đoạn mới, mở ra cơ hội hợp tác kinh tế và thương mại.

1.2. Những Bước Tiến Trong Hợp Tác Kinh Tế

Sau khi bình thường hóa quan hệ, Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại với Mỹ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xuất khẩu hàng hóa và thu hút đầu tư nước ngoài.

II. Thách Thức Trong Quan Hệ Kinh Tế Việt Mỹ Hiện Nay

Mặc dù quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Mỹ đã có nhiều tiến triển, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vấn đề như chính sách thương mại, rào cản kỹ thuật và cạnh tranh toàn cầu đang đặt ra nhiều khó khăn cho Việt Nam trong việc duy trì và phát triển quan hệ này.

2.1. Rào Cản Thương Mại Và Chính Sách Kinh Tế

Chính sách thương mại của Mỹ có thể ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu của Việt Nam. Các rào cản kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng cũng là những thách thức lớn.

2.2. Cạnh Tranh Toàn Cầu Và Ảnh Hưởng Đến Việt Nam

Cạnh tranh từ các nước khác trong khu vực có thể làm giảm khả năng thu hút đầu tư và xuất khẩu của Việt Nam, đòi hỏi cần có những chiến lược phù hợp để nâng cao sức cạnh tranh.

III. Phương Pháp Tăng Cường Hợp Tác Kinh Tế Việt Mỹ

Để phát triển quan hệ kinh tế, Việt Nam cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc cải cách chính sách kinh tế, nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực như công nghệ và giáo dục là rất cần thiết.

3.1. Cải Cách Chính Sách Kinh Tế Để Hấp Dẫn Đầu Tư

Việc cải cách chính sách kinh tế nhằm tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi sẽ giúp thu hút nhiều nhà đầu tư Mỹ hơn, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Trong Lĩnh Vực Công Nghệ

Hợp tác trong lĩnh vực công nghệ sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện chất lượng sản phẩm, từ đó gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Quan Hệ Việt Mỹ Trong Kinh Tế

Sự hợp tác giữa Việt Nam và Mỹ đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn trong lĩnh vực kinh tế. Các doanh nghiệp Việt Nam đã có cơ hội tiếp cận thị trường Mỹ, đồng thời học hỏi được nhiều kinh nghiệm trong quản lý và sản xuất.

4.1. Cơ Hội Xuất Khẩu Hàng Hóa Việt Nam Sang Mỹ

Việc xuất khẩu hàng hóa sang Mỹ đã giúp nhiều doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường và gia tăng doanh thu, đồng thời tạo ra nhiều việc làm cho người lao động.

4.2. Học Hỏi Kinh Nghiệm Từ Doanh Nghiệp Mỹ

Các doanh nghiệp Việt Nam có thể học hỏi được nhiều kinh nghiệm quý báu từ các doanh nghiệp Mỹ trong việc quản lý, sản xuất và tiếp thị sản phẩm.

V. Kết Luận Về Tương Lai Quan Hệ Việt Mỹ

Tương lai của quan hệ Việt-Mỹ trong lĩnh vực kinh tế có nhiều triển vọng. Với những chính sách hợp tác phù hợp, hai nước có thể cùng nhau phát triển bền vững và tạo ra nhiều cơ hội mới cho cả hai bên.

5.1. Triển Vọng Hợp Tác Kinh Tế Trong Tương Lai

Triển vọng hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Mỹ sẽ tiếp tục được mở rộng, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, thương mại và đầu tư.

5.2. Những Cơ Hội Mới Đến Từ Quan Hệ Việt Mỹ

Những cơ hội mới sẽ xuất hiện từ việc tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực như giáo dục, khoa học và công nghệ, giúp Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sau hơn 20 năm thực hiện đường lối Đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng và bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đưa đất nước cơ bản trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2020. Trong tiến trình đó, lĩnh vực kinh tế đối ngoại chứng kiến sự chuyển biến mạnh mẽ sang giai đoạn chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực. Hàng loạt dấu mốc hội nhập nổi bật đã được xác lập: bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ (tháng 7/1995), gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á - ASEAN với tư cách thành viên thứ 7 (ngày 28/7/1995), tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN - AFTA (ngày 1/1/1996), gia nhập Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương - APEC (tháng 11/1998) và chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới - WTO (tháng 11/2006).

Trong mạng lưới quan hệ quốc tế của Việt Nam, mối quan hệ với Hợp chúng quốc Hoa Kỳ giữ vị trí đặc biệt với lịch sử hơn 200 năm, kể từ cuộc gặp gỡ năm 1787 tại Paris giữa Nguyễn Phúc Cảnh và Thomas Jefferson. Trải qua hơn 20 năm chiến tranh đối đầu khốc liệt và gần hai thập kỷ bị bao vây cấm vận, quan hệ hai nước đã chuyển biến sang giai đoạn mới theo phương châm "khép lại quá khứ, hướng tới tương lai" sau khi Hoa Kỳ tuyên bố dỡ bỏ lệnh cấm vận vào năm 1994. Trong tổng thể các lĩnh vực hợp tác, kinh tế - thương mại được xác định là điểm sáng nổi trội nhất, đáp ứng lợi ích thiết thực của cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân hai nước.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Doãn Trọng Hợp (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, niên khóa 2007-2011, do TS. Lê Phụng Hoàng hướng dẫn) tập trung giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Phân tích bối cảnh lịch sử, cơ sở pháp lý và tác động đa chiều của chính sách cấm vận, trừng phạt kinh tế do Hoa Kỳ áp đặt đối với Việt Nam cũng như đối với kinh tế toàn cầu và chính bản thân Hoa Kỳ trong giai đoạn 1975 - 1994.
2. Làm rõ quá trình từng bước dỡ bỏ cấm vận, những bước đi ban đầu trong việc hoạch định chính sách kinh tế của Hoa Kỳ đối với Việt Nam và thực trạng hợp tác thương mại, đầu tư, viện trợ, các ngành kinh tế chuyên biệt từ năm 1994 đến khi chuẩn bị ký kết Hiệp định Thương mại Song phương (2001).
3. Khảo sát thực trạng quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ sau khi Hiệp định Thương mại Song phương (BTA) có hiệu lực cho đến năm 2009; phân tích những cơ hội, thách thức và đề xuất các giải pháp kinh tế - thương mại nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác song phương.

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, trọng tâm là các hoạt động thương mại, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), viện trợ nhân đạo và hợp tác trong các ngành hàng không, dầu khí, bưu chính viễn thông.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Quan hệ song phương giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong mối tương quan với bối cảnh khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và thế giới.
  • Thời gian: Giai đoạn từ năm 1975 (thời điểm Việt Nam thống nhất đất nước) đến năm 2009.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được triển khai trên nền tảng phương pháp luận sử học mác-xít kết hợp với đường lối, chủ trương kinh tế đối ngoại của Đảng và Nhà nước Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới. Tác giả vận dụng hệ thống văn bản pháp lý quốc tế và pháp luật của hai quốc gia để làm cơ sở phân tích, bao gồm:

• Luật Mở rộng các Hiệp định Thương mại của Hoa Kỳ (TEAE 1951).
• Luật Buôn bán với Kẻ thù năm 1917 và Quy chế Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (FACR).
• Tu chính án Jackson - Vanik (1974) thuộc Luật Thương mại Hoa Kỳ.
• Hiệp định Thương mại Song phương Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA được ký kết năm 2000, có hiệu lực cuối năm 2001).
• Luật Đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam (ban hành tháng 12/1987 và các lần sửa đổi).

Khóa luận sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chuyên ngành chủ yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp logic, kết hợp đồng bộ với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp tổng hợp: Thu thập, đối chiếu tư liệu từ các công trình nghiên cứu chuyên khảo trong và ngoài nước, tài liệu từ Thông tấn xã Việt Nam, các bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và thông tin thống kê chính thống.
• Phương pháp phân loại: Sắp xếp nguồn dữ liệu theo từng giai đoạn lịch sử và từng mảng hoạt động kinh tế (thương mại, đầu tư, viện trợ, dịch vụ kỹ thuật) nhằm đảm bảo tính xác thực, không đồng nhất hay phụ thuộc vào một nguồn duy nhất.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đối chiếu các chỉ số kinh tế, kim ngạch xuất nhập khẩu, cơ cấu dòng vốn đầu tư giữa các thời kỳ trước và sau bình thường hóa, cũng như so sánh tương quan giữa Việt Nam với các nước trong khối ASEAN.
• Phương pháp phân tích tư liệu: Chắt lọc các luận điểm, sự kiện chính trị - ngoại giao để làm sáng tỏ bản chất các quyết sách kinh tế của cả hai phía.

Nguồn dữ liệu được trích xuất từ các công trình tiêu biểu của Đỗ Đức Thịnh (2000), Nguyễn Mại (2008), Phạm Xanh (2009), Nguyễn Anh Tuấn (2000), Nguyễn Mạnh Hùng (1998), Trần Nam Tiến (2010); các ấn phẩm quốc tế của Richard Haass, H. Preeg, Nick J. Freeman; cùng số liệu công bố từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI), Bộ Thương mại, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hà Nội và Niên giám Thống kê.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cấm vận và trừng phạt của Hoa Kỳ chống Việt Nam (1975 - 1994)

Chương I phân tích toàn diện việc chính phủ Hoa Kỳ sử dụng trừng phạt và cấm vận kinh tế như một công cụ ngoại giao chủ chốt từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến cuối thập niên 1990. Theo số liệu thống kê trong văn bản, từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến năm 1998, Hoa Kỳ đã áp đặt 115 lệnh trừng phạt (trong đó hơn một nửa được ban hành trong 4 năm cuối) và khiến 2/3 dân số thế giới chịu một hình thức trừng phạt nào đó; riêng cuối năm 1998, Hoa Kỳ dùng 61 loại hàng hóa buôn bán để trừng phạt, cô lập 35 quốc gia. Giai đoạn 1993 - 1996, Hoa Kỳ thực hiện 22 vụ trừng phạt vì lý do nhân quyền/dân chủ và 14 vụ chống khủng bố nhằm vào 13 nước.

Đối với Việt Nam, chính sách cấm vận được duy trì và điều chỉnh qua các đạo luật nghiêm ngặt: Luật Mở rộng các Hiệp định Thương mại (TEAE 1951) không cấp Quy chế Tối huệ quốc (MFN); Quy chế FACR dựa trên Luật Buôn bán với Kẻ thù 1917; và Tu chính án Jackson - Vanik 1974. Nội dung cấm vận bao gồm: cấm đi lại, cấm buôn bán và đầu tư, trừng phạt công ty nước thứ ba làm ăn với Việt Nam nếu sản phẩm chứa trên 10% nội dung xuất xứ từ Hoa Kỳ; phong tỏa các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB); phong tỏa 325 triệu USD tài sản của Việt Nam tại các ngân hàng Hoa Kỳ (trong khi các công ty dầu lửa Mỹ đòi khoản nợ 208 triệu USD). Mức phạt tối đa đối với hành vi vi phạm lên tới 12 năm tù, phạt tiền 500.000 USD với công ty và 250.000 USD với cá nhân.

Tác động của lệnh cấm vận đối với Việt Nam được chia thành các thời kỳ:

• Giai đoạn 1976 - 1985: Cấm vận khoét sâu khó khăn sau chiến tranh, lạm phát duy trì mức kỷ lục 700 - 800%/năm, tình trạng thiếu hụt lương thực, hàng tiêu dùng nghiêm trọng; 2 triệu viên chức và binh lính chính quyền cũ mất việc làm, mỗi năm thêm 1 triệu thanh niên đến tuổi lao động không có việc làm.
• Giai đoạn 1986 - 1992: Công cuộc Đổi mới, mở cửa và ban hành Luật Đầu tư nước ngoài (tháng 12/1987) đã từng bước vô hiệu hóa thế bao vây. Việt Nam từ nước nhập khẩu 1 triệu tấn lương thực đã xuất khẩu hơn 1 triệu tấn gạo vào năm 1989 (sau đó đạt 2 - 3 triệu tấn/năm), lạm phát giảm xuống dưới 10%. Tháng 11/1991, Singapore bãi bỏ lệnh cấm đầu tư vào Việt Nam; năm 1992, Nhật Bản và các tổ chức quốc tế nối lại viện trợ ODA.
• Giai đoạn 1992 - 1995: Tăng trưởng kinh tế đạt bình quân khoảng 8%/năm. Hội nghị các nhà tài trợ tại Paris cam kết viện trợ và cho vay ưu đãi 1,860 tỷ USD. Tuy nhiên, việc thiếu MFN năm 1997 khiến hàng Việt Nam vào Hoa Kỳ chỉ chiếm dưới 5% tổng kim ngạch xuất khẩu (so với mức bình quân 19% của các nước ASEAN), gây thiệt hại ước tính trên 1 tỷ USD.

Về phía Hoa Kỳ, theo Hiệp hội Công nghiệp Chế biến Hoa Kỳ (NAM), tính đến năm 1998, các lệnh cấm vận đã gây thiệt hại xuất khẩu cho doanh nghiệp Mỹ khoảng 790 tỷ USD; riêng năm 1995 thiệt hại từ 15 - 19 tỷ USD và ảnh hưởng tới 200.000 việc làm. Tại thị trường Việt Nam, năm 1994 thị phần xuất khẩu của Hoa Kỳ chỉ đạt dưới 1% trong tổng số 6 tỷ USD nhập khẩu của Việt Nam (thiệt hại từ 700 triệu đến 1 tỷ USD so với tỷ trọng 12 - 20% tại ASEAN). Năm 1996, thị phần vẫn dưới 5% trên quy mô 14 tỷ USD nhập khẩu của Việt Nam, khiến Hoa Kỳ thiệt hại từ 1 - 2 tỷ USD (nếu tính cả dịch vụ là từ 1,3 - 2,6 tỷ USD).

Chương II: Từ khi Hoa Kỳ dỡ bỏ chính sách cấm vận đến khi hai nước ký hiệp định thương mại song phương (1994 - 2001)

Chương II tái hiện các bước đi mang tính bước ngoặt trong quá trình bình thường hóa quan hệ:

• Tháng 4/1991, chính quyền Tổng thống George H.W. Bush đưa ra "Lộ trình 4 giai đoạn".
• Ngày 2/7/1993, Tổng thống Bill Clinton tuyên bố không phản đối việc quốc tế hỗ trợ Việt Nam thanh toán nợ quá hạn tại IMF.
• Ngày 3/2/1994, Hoa Kỳ chính thức tuyên bố bãi bỏ lệnh cấm vận thương mại đối với Việt Nam.
• Ngày 28/1/1995, hai bên ký thỏa thuận giải quyết tài sản ngoại giao; tháng 1/1995 mở văn phòng liên lạc.
• Ngày 11/7/1995, Tổng thống Bill Clinton tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao (Đại sứ quán Hoa Kỳ do D. Anderson đứng đầu, Đại sứ quán Việt Nam do Lê Văn Bàng đứng đầu).
• Ngày 10/3/1998, Tổng thống Clinton tuyên bố bãi miễn áp dụng Tu chính án Jackson - Vanik đối với Việt Nam, chuyển Việt Nam từ nhóm nước Y sang nhóm nước V, cho phép các cơ quan tài chính OPIC, EXIMBANK, USAID hoạt động.
• Ngày 19/3 và 26/3/1998, hai bên ký kết thỏa thuận về hoạt động của Công ty Đầu tư Tư nhân Hải ngoại (OPIC). Ngày 9/2/1999, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và EXIMBANK ký hiệp định tài trợ xuất khẩu.

Về thương mại, kim ngạch hai chiều tăng trưởng nhanh chóng: năm 1993 đạt 62 triệu USD; năm 1994 đạt 180 triệu USD (Việt Nam xuất khẩu 50 triệu USD); năm 1995 đạt 500 triệu USD; năm 1996 đạt gần 1 tỷ USD. Năm 1997, kim ngạch đạt 569 triệu USD (Việt Nam nhập khẩu 319 triệu USD, xuất khẩu 250 triệu USD). Năm 1998, Hoa Kỳ nhập khẩu từ Việt Nam 502 triệu USD (chiếm 0,05% tổng nhập khẩu của Hoa Kỳ), xuất khẩu sang Việt Nam 425 triệu USD. Năm 1999, tổng kim ngạch hai chiều đạt 900 triệu USD (Hoa Kỳ xuất khẩu sang Việt Nam 291 triệu USD).

Năm	Kim ngạch XK sang Hoa Kỳ (Triệu USD)	Kim ngạch NK từ Hoa Kỳ (Triệu USD)	Tổng kim ngạch hai chiều (Triệu USD)
1993	n.a	n.a	62,0
1994	50,0	130,0	180,0
1995	n.a	n.a	500,0
1996	n.a	n.a	~1.000,0
1997	250,0	319,0	569,0
1998	502,0	425,0	927,0
1999	609,0	291,0	900,0

Về đầu tư trực tiếp (FDI): Từ năm 1988 đến 1993, các công ty Hoa Kỳ chỉ có 6 dự án thăm dò với số vốn 3,3 triệu USD. Chỉ trong 10 tháng đầu năm 1994, con số đã tăng lên 22 dự án với số vốn 267 triệu USD (gấp 80 lần vốn đăng ký 6 năm trước cộng lại). Tính đến ngày 28/8/1995, Hoa Kỳ có 42 dự án với tổng vốn 701.008.340 USD, vươn lên đứng thứ 7 trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, hợp tác được mở rộng sang lĩnh vực hàng không, bưu chính viễn thông và dầu khí với sự hiện diện của các tập đoàn như Mobil, Esso, Pepsi, IBM.

Chương III: Từ sau khi hiệp định thương mại Việt - Mỹ được ký kết (2001) đến năm 2009

Chương III nghiên cứu giai đoạn quan hệ song phương phát triển vượt bậc sau khi ký kết Hiệp định Thương mại Song phương (BTA):

• Bối cảnh đầu thế kỷ XXI: Cục diện quốc tế có nhiều chuyển biến, Hoa Kỳ điều chỉnh chiến lược toàn cầu và khu vực Châu Á - Thái Bình Dương; Việt Nam chủ động hội nhập kinh tế sâu rộng, chuẩn bị gia nhập WTO.
• Nội dung và vai trò của BTA: Hiệp định tạo khung pháp lý toàn diện điều chỉnh quan hệ thương mại hàng hóa, dịch vụ, quyền sở hữu trí tuệ và quan hệ đầu tư. BTA mở ra cơ hội lớn cho hàng xuất khẩu Việt Nam tiếp cận thị trường Hoa Kỳ với mức thuế quan ưu đãi MFN; tạo điều kiện nhập khẩu công nghệ nguồn và nguyên vật liệu chất lượng cao phục vụ CNH-HĐH; thúc đẩy dòng vốn FDI từ Hoa Kỳ và tạo sức ép tích cực để Việt Nam hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường.
• Thực trạng quan hệ kinh tế đến năm 2009: Kim ngạch thương mại và vốn đầu tư song phương tiếp tục tăng trưởng mạnh; các lĩnh vực hợp tác hàng không trực tiếp, dịch vụ bưu chính viễn thông, tài chính - ngân hàng và viện trợ phát triển được đẩy mạnh.
• Các giải pháp nâng cao hiệu quả hợp tác kinh tế:
  1. Thực hiện nghiêm túc và đầy đủ các cam kết trong BTA: Tiếp tục điều chỉnh luật pháp, chính sách thương mại và đầu tư tương thích với các chuẩn mực quốc tế.
  2. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và đầu tư: Hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao chất lượng sản phẩm, nắm bắt rào cản kỹ thuật và mở rộng thị phần tại Hoa Kỳ.
  3. Tăng cường công tác vận động hành lang (Lobbying) tại Hoa Kỳ: Xây dựng chiến lược vận động chuyên nghiệp nhằm bảo vệ lợi ích của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam trước các vụ kiện phòng vệ thương mại.

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa toàn diện tiến trình lịch sử kinh tế: Khóa luận đã phân tích mạch lạc ba giai đoạn phát triển của quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ trong suốt 35 năm (1975 - 2009), từ đối đầu cấm vận, chuyển tiếp bình thường hóa, đến giai đoạn hội nhập sâu rộng thông qua BTA.
• Đưa ra hệ thống số liệu cụ thể: Cung cấp các số liệu định lượng về tổn thất kinh tế do cấm vận đối với cả hai phía; chỉ ra bước nhảy vọt về kim ngạch thương mại (từ 62 triệu USD năm 1993 lên gần 1 tỷ USD cuối thập niên 1990) và vốn FDI (từ 3,3 triệu USD giai đoạn 1988-1993 lên hơn 701 triệu USD vào tháng 8/1995).
• Hệ thống giải pháp thực tiễn: Đề xuất ba nhóm giải pháp có giá trị ứng dụng cao cho giai đoạn sau BTA: thực thi cam kết thể chế, xúc tiến thương mại - đầu tư, và áp dụng công cụ vận động hành lang (Lobby) tại Hoa Kỳ.
• Đóng góp học thuật: Khắc phục được hạn chế của các công trình đi trước (thường chỉ nghiên cứu từng giai đoạn ngắn hạn trước năm 2000), cung cấp cái nhìn bao quát, liền mạch từ năm 1975 đến năm 2009 với nguồn số liệu cập nhật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi thời gian dài (35 năm) và bao quát nhiều mảng kinh tế đối ngoại phức tạp, công trình chưa thể đi sâu chi tiết vào từng phân ngành kỹ thuật hẹp hoặc phân tích vi mô từng nhóm mặt hàng xuất nhập khẩu cụ thể.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu tác động của việc Việt Nam gia nhập WTO (từ năm 2006) đối với cán cân thương mại Việt - Mỹ trong giai đoạn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 - 2009, cũng như khảo sát sâu hơn về các vụ kiện chống bán phá giá và rào cản kỹ thuật thương mại.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học, giảng viên và các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành:

• Lịch sử (Lịch sử thế giới, Lịch sử quan hệ quốc tế, Lịch sử ngoại giao Việt Nam).
• Quan hệ quốc tế và Quốc tế học.
• Kinh tế đối ngoại và Kinh tế quốc tế.

Các phần có giá trị tham khảo cao gồm: hệ thống cơ sở pháp lý về chính sách cấm vận của Hoa Kỳ trong Chương I; diễn trình đàm phán, dỡ bỏ các rào cản tài chính (Tu chính án Jackson - Vanik, thỏa thuận OPIC, EXIMBANK) trong Chương II; và các luận điểm về kỹ năng vận động hành lang, thực thi hiệp định thương mại song phương trong Chương III.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính phủ Hoa Kỳ đã căn cứ vào các đạo luật và quy chế nào để áp đặt lệnh cấm vận chống Việt Nam giai đoạn 1975 - 1994?
Hoa Kỳ dựa trên ba cơ sở pháp lý chính: Luật Mở rộng các Hiệp định Thương mại (TEAE 1951) quy định không cấp MFN cho các nước cộng sản; Quy chế Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (FACR) xây dựng trên nền tảng Luật Buôn bán với Kẻ thù năm 1917; và Tu chính án Jackson - Vanik năm 1974.

2. Chính sách cấm vận kinh tế đối với Việt Nam đã gây ra những thiệt hại gì cho chính nền kinh tế Hoa Kỳ?
Lệnh cấm vận làm các doanh nghiệp Hoa Kỳ chậm chân 6 năm so với các đối thủ từ Nhật Bản, Tây Âu và ASEAN. Năm 1994, thị phần hàng hóa Mỹ tại Việt Nam chỉ chiếm dưới 1% (thiệt hại từ 700 triệu đến 1 tỷ USD); năm 1996 thị phần dưới 5%, khiến Hoa Kỳ thiệt hại từ 1,3 đến 2,6 tỷ USD tính cả xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ.

3. Việc Tổng thống Clinton bãi miễn áp dụng Tu chính án Jackson - Vanik vào ngày 10/3/1998 có ý nghĩa như thế nào?
Quyết định này chuyển Việt Nam từ nhóm nước Y sang nhóm nước V, dỡ bỏ rào cản pháp lý cuối cùng để các cơ quan tài trợ chính phủ Hoa Kỳ gồm EXIMBANK, OPIC và USAID được phép chính thức hoạt động tại Việt Nam, mở đường ký kết các thỏa thuận bảo lãnh đầu tư và tín dụng thương mại.

4. Vì sao kim ngạch thương mại hai chiều Việt - Mỹ trong giai đoạn 1995 - 2000 còn ở mức khiêm tốn?
Nguyên nhân chủ yếu do hai nước chưa ký kết Hiệp định Thương mại Song phương và Việt Nam chưa được hưởng quy chế MFN (chịu thuế suất nhập khẩu rất cao); hàng hóa Việt Nam gặp khó khăn trước các tiêu chuẩn chất lượng khắt khe của Hoa Kỳ; và doanh nghiệp Việt Nam còn thiếu hiểu biết về hệ thống pháp luật phức tạp của Hoa Kỳ.

5. Tác giả đã đề xuất những nhóm giải pháp nào để nâng cao hiệu quả hợp tác kinh tế sau khi ký kết BTA?
Tác giả đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm: (1) Thực hiện nghiêm túc và đồng bộ các cam kết trong BTA; (2) Đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại và thu hút đầu tư trực tiếp; (3) Triển khai hoạt động vận động hành lang (Lobbying) chuyên nghiệp tại Hoa Kỳ nhằm bảo vệ quyền lợi thương mại quốc gia.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Doãn Trọng Hợp đã tái hiện một cách hệ thống và khoa học tiến trình 35 năm quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ (1975 - 2009). Bằng phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic chặt chẽ, tác giả đã làm rõ bước chuyển lịch sử từ trạng thái bao vây cấm vận sang đối thoại, bình thường hóa và hợp tác kinh tế toàn diện thông qua BTA. Công trình cung cấp hệ thống tư liệu phong phú, số liệu thống kê chuẩn xác và các nhóm giải pháp thiết thực, đóng góp giá trị học thuật quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử quan hệ đối ngoại và kinh tế quốc tế của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Cam Vận Va Trimg Phat Của Hoa Ky chong Viét Nam (1975-1994). Tinh hình chung Trimg phạt va cảm vận kinh tế la một cổng cụ quan trọng trong chính sách ngoại giao của Hoa Ky. Nó được chính phủ Hoa Ky thực hiện xuyén suốt tử sau chiến tranh thé giới thứ nhất đến nay và cảng đến thời gian gan đây cảng tăng lên nhiều, với những mức đỗ ngảy cảng nặng nẻ hơn, gay gắt hơn đến mức chỉnh tổng thông Hoa K¥ Bill Clinton đã phải thừa nhận rằng Hoa Ky đã qua ¥ lại vào trừng phạt kinh tế va ông tỏ ra thất vọng về việc Hoa Ky thích trừng phạt. Với xu hướng như đang diễn ra chắc chắn trừng phạt kinh té sẽ còn được chính phủ Hoa Ky tiếp tục sử dụng như một công cụ ngoại giao quan trọng trong một tương lai không xa, dù nó có thể có một số sửa đôi bổ sung hay cải cách nhằm thích img với tỉnh hình thể giới mới va mang lại những kết quả thực dụng cao hơn hay hữu hiệu hơn cho Hoa Ky.

Từ sau chiến tranh thẻ giới thứ nhất đến năm 1998 Hoa Ky đã áp dat 115 lệnh trừng phạt, trong đó hơn một nữa được ban hanh trong bổn năm cuỗi va 2/3 dân số thé giới đang phải chịu một hinh thức trừng phạt nao dé do Hoa Ky áp dat. Cho đến cudi năm 1998 Hoa Kỷ đã sử dụng 61 loại hang hóa trong quan hệ buôn ban lam công cụ trừng phạt kinh té, cô lập va cắm vận 35 nước. Mục tiêu chủ yéu của Hoa Kỳ khi thực hiện cam vận và trừng phạt kinh tế là nhằm thay đổi hành động va chính sách của chính phủ các nước bị trừng phạt hay cảm van theo yêu cau hoặc dai hỏi của Hoa Ky. kế cả doi hoi phải thay đổi ban chat chế độ xã hội và những chính sách hệ trong liên quan đến an ninh quốc gia của ho.

Richard Haass đã viết: "cảm VỚH ed thé được sử dụng cho một sé mục địch: ép buộc. ngăn chặn và trừng phạt cũng có thé nhằm mục địch thuyết phục đổi tượng thay đổi hoặc đình chỉ một hành động hay một hành vi cụ thể nào đỏ. Nhằm thay đổi bản chất cơ bản của mội xã hội khác hay thay doi chính sách 14 GVHD: Lẻ Phụng Hoang SVTH: Doãn Trọng Hợp trong những lĩnh vực chủ yếu của nên an ninh của một nước hay một chủ thể khác "Ẻ. Những nước thuộc đổi tượng hay mục tiểu cắm vận vả trừng phạt của Hoa Ky thay đổi theo sự thay đổi của tinh hình chính trị thé giới.

Trước day trong thời kỳ chiến tranh lạnh mục tiêu trừng phạt chủ yêu của Hoa Ky là các nước cộng san. Ngày nay chiến tranh lạnh đã kết thúc Hoa Ky với nẻ lực phan dau đẻ trở thành cường quốc đứng đâu trật tự thẻ giới mới. Không chỉ nhắm hướng trọng tắm của chính sách cắm vận va trừng phạt kinh tế vào một số nước cộng sản còn lại trên thé giới, ma đã chuyên sang trừng phat cả những nước khác trong dé có những nước trước day có quan hệ tốt với Hoa Ky. Vì những lý do như: ở các nước nay có mỗi đe dọa của chủ nghĩa khủng bỏ, buôn lậu ma tủy, có vũ khi hạt nhân, có các chỉnh phủ theo cách nhin nhận của Hoa Kỷ là độc tải.

đản áp, vi phạm nhãn quyền vả mat dân chủ. Trơng thời ky 1993 - 1996 Hoa Ky đã thực hiện 22 vu trừng phạt vi lý do nhản quyền va dân chi, 14 vụ trừng phạt vì lý do chẳng chủ nghĩa khủng bé nhằm vào 13 nước. Những biện pháp chủ yếu được Hoa Kỷ áp dụng khi thực hiện trừng phạt bao gồm: cam tiêu thụ hang hóa quân sự, cắm viện trợ kinh tế, cắm vận về đầu tư, ngoại thương, phong tỏa các tổ chức kinh tế tải chính quốc tế như ngắn hàng thể giới (WB), quỹ tiễn tệ quốc tế (IMF), ngân hang phát triển Châu A (ADB).không cho các tổ chức nay được cấp viện trợ cho nước bị cắm vận, Như vậy trong thời kỷ từ 1975 đến 1995 Mỹ đã thực hiện chính sách cắm vận và trừng phạt như một công cụ hữu ích để không chế các nước vả thực hiện chiến lược toản câu của mình. Mỹ không chi cam vận các nước xã hội chủ nghĩa ma còn cẩm vận tat ca các nước “không nghe lời” va đi ngược lại lịch ich của Mỹ.

Đây lả biện pháp quan trọng để Mỹ nắm lay quyền lãnh đạo va chỉ phỏi thé giới như những gi ma mỹ đã lam trong thời ky chiến tranh lạnh. Biện pháp cắm vận va trừng phạt của Mỹ đã gây tác động khong nhỏ đến nên kinh tế và đời sông nhân đản các nước bị Hoa Kỷ cẩm van.Haass, Cảm van kinh tẻ va chỉnh sách ngoại giao Hoa Ky. Hỏi đông quan hệ đổi ngoại, rang 197 15 GVHD: Lé Phụng Hoàng SVTH: Doan Trọng Hợp I2. Tác động của cấm vận và trừng phạt đối với các nước trên thế giới.

Hậu quả đối với các nước bị trừng phat và cám vận. Một câu hỏi được đặt ra là cắm vận và trừng phạt đã mang lại những kết quả và hậu quả gi cho Hoa Ky và cho các nước bị Mỹ Cắm vận. Câu trả lời tốt nhất có lẻ chinh là nhimg bai học ma các nhà nghiên cứu Hoa Ky đã đúc rút ra như 10 bai học và 12 kiến nghị của Richard. Theo tác giả nảy những biện pháp trừng phat và cắm vận kinh tế của Hoa Ky không chi ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp tới các nước bị cắm vận, mà còn ảnh hưởng gián tiếp tới nhiều nước là đồng minh của Hoa Kỷ như: Anh, Nhật Ban, Hàn quốc, Pháp.và cả các công ty của Hoa K$ có quan hệ kinh tế với các nước bị cắm vận và trừng phạt như Việt Nam, Trung quốc, Iran.

Trước hẻt chúng ta xét về hậu quả đôi với các nước bị Mỹ cắm van vả trừng phạt. Thứ nhất tuy trừng phạt không thay đổi được chế độ xã hội ở các nước nhưng đã gây cho các nước bị trừng phạt những thiệt hại nhất định đặc biệt là vẻ mặt kinh tế. Như đã làm cho [rac suy yêu đi nhiều cả về kinh tế và quản sự, làm cho Trung quốc phải có một số hạn chế trong việc xuất khẩu các bộ phận hoặc công nghệ nguyên tử và đầu đạn hạt nhân sang các nước ngoài Pakistan, Làm cho [ran Cu Ba. Lybya bị tri trệ về kinh tế và gây tổn thất cả vẻ kinh tế và quân sự cho Pakistan.

Vi thị trường bị thu hẹp và không giao lưu được với bên ngoài. Thứ hai trừng phạt đã gây ra một số hậu quả tai hại không lường trước được đối với dân thường. như gây ra đời sông khó khăn cùng cực ở Hai Ti buộc hàng loạt người phải rời bỏ quẻ hương. bỏ nhà cửa di tản sang Hoa Kỳ tạo ra một gánh nặng cho ngay chính bản thân Hoa Kỷ.

Trimg phạt của Mỹ còn gay ra tinh trạng đói khé đối với hàng loạt dân thường. nhất là người giả va trẻ em ở Irac. Ngoài ra việc MY trừng phat [rac xuất khẩu dau hạn chẻ đã lam giảm lượng cung cấp dau trẻn thị trường thé giới dẫn đến tinh trạng tăng giá dầu cỏ hại cho nên kinh tế thé giới. Hay trừng phat đã vi phạm những nguyên tắc cơ bản vẻ tự 16 GVHD: Lé Phụng Hoang SVTH: Doãn Trọng Hợp do thương mại của tổ chức thương mại thé giới.

"(húc đây những thách thức có tiêm năng phd hoại tương lai của tỏ chức thương mai thé gist” Thứ ba do bị trừng phạt, bị nhiễu cấm đoán, hạn chế từ sức ép của Hoa Kỷ nên các nước bị trừng phạt buộc phải đi tìm những giải pháp và khả năng khác dé giải quyết những khó khăn của mình, Tử đó đã tìm ra được những cơ hội mới, lỗi thoát mới va cách làm mới đảm bảo lợi ích của họ. Chẳng hạn do bị cam xâm nhập vào thị trường Hoa Kỳ và cắm làm ăn với các công ty của Hoa Kỳ thì họ hướng sang các nước khác giàu tiém năng như tăng cường làm ăn với các công ty của Nhật Ban, Châu Au va các nén kính tế mới nổi ở châu A như Han Quốc. Thử tư việc trừng phạt của Hoa Kỷ đã gây nén những biến động lớn và xáo trộn trên thé giới như thị trường thé giới bị thu hẹp. Chính điều này nó đã dẫn đến khan hiếm nhiều mặt hang như nỏng phẩm.

nguyên liệu, xăng dau.mat khác cấm vận con gay nên sự đối đầu căng thăng giữa các nước nhất lả những nước tha địch với Hoa Kỷ và các nước xã hội chủ nghĩa. Điều này đặt nhân loại trong tinh trạng đối đầu căng thing mặc di chiến tranh lạnh đã két thúc. Như vậy việc Mỹ thi hành đường lỗi cắm vận va trừng phạt đã gây nên rat nhiều khó khăn đối với nhiều nước trên thé giới. Nó làm cho nén kinh tế nhiều nước lâm vào khủng hoảng kinh tế - x4 hội tram trọng.

Nhưng bên cạnh đó Mỹ cũng phải trà giá cho những hành động của mình đó là thị trường bị thu hẹp vả nguồn nguyễn liệu dầu mỏ đổi dào từ Trung Đông nay bị ngưng trệ, dẫn đến giá nguyên liệu trong nước tăng cao, gây thiệt hại cho nhiều công ty Mỹ vả người dân. Hậu quả đối với Hoa Kỳ và các đồng minh của Hoa Kỳ Theo một tải liệu nghiên cứu của hiệp hội công nghiệp chẻ biến Hoa Kỷ (NAM), tính đến năm 1998 các biện pháp trừng phạt va cắm vận đã gay thiệt hại về xuất khẩu cho các xí nghiệp của Hoa Kỷ khoảng 790 ty đô la, Riêng năm 1995 trừng phạt đã làm cho các công ty của Hoa Ky bị thiệt hại khoảng tir 15 đến 19 tỷ dé la và ảnh hướng tới khoảng 200.000 công nhân Hoa Ky. Đúng như Haass đã từng nhận định: “trong một nen kinh té toản cau trừng phạt đơn phương có xu Ì Richrd. Haass, cắm vận kinh tế vá chính sách ngoại giao Hoa Ky.

hội đồng quan hệ đổi ngoại. Trang 201 17 GVHD: Lê Phụng Hoang SVTH: Doan Trọng Hợp hướng gây tổn thất cho các công ty của Hoa Kỳ nhiều hơn mục tiêu bị trừng phat. Nước bị trừng phạt thường có the tìm được nguôn tài chính và hàng hóa thay thé từ nơi khác "”. Rõ ràng từ nhận định nay chúng ta thấy rằng chính sách cắm vận đã gây cho Mỹ rat nhiều tốn thất lớn, thậm chi nó đã vượt xa sự tính toán của Mỹ.

Đây la một cải giá phải trả cho những tính toán sai lam trong chiến lược toàn câu của Mỹ, điều này đã đi ngược lại lợi ích của các công ty Mỹ và nhân dân Mỹ.