CHƯƠNG I TÓNG QUAN TÀI LIỆU Trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất cua đời người, những vấn đề sức khoẻ mà thanh thiếu niên gặp phải rất khác biệt so với các lứa tuôi khác, chù yếu là sức khoẻ sinh sản. tình dục, sử dụng các chất kích thích và gây nghiện. Mỗi năm trên the giới có rất nhiều các nghiên cứu về sức khoẻ tinh dục của TTN, từ những quốc gia thuộc khu vực phát triển nhất như Mỹ đến các quốc gia chậm phát triển. Thanh thiếu niên mọi màu da trên toàn thế giới dều gặp phải vấn đề thiếu an toàn về tình dục dẫn đến gia tăng lây truyền các bệnh qua đường tình dục đặc biệt là HIV/ AIDS và ảnh hưởng đến sức khoẻ từ việc sinh con sớm và nạo phá thai không an toàn [16], 1.
Một số khái niệm chính trong vấn đề nghiên cứu 1.1 Sức khoẻ sinh sản Định nghĩa sức khoẻ sinh sản: Trong Hội nghị về dân số và sức khoẻ được tổ chức ờ Cairo - Ai cập năm 1994. sức khoẻ sinh sản (SKSS) đã được định nghĩa như sau: Sức khoe sinh sản là trạng thái thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội của tất cà những gì liên quan tới hoạt động và chức năng cùa bộ máy sinh sản chứ không phái là không có bệnh hay khuyết tật của bộ mảy đó [1 ỉ]. Theo định nghĩa trên. SKSS bao hàm hai ý nghĩa: thứ nhất phải có cuộc song tình dục có trách nhiệm, được thoả màn và an toàn; thứ hai người dó có khà năng sinh sàn và tự quyết định có sinh sàn hay không và số con cũng như thời diêm có con.
Như vậy, một người được coi là có sức khoẻ sinh sản tốt khi và chỉ khi họ có được cả hai khía cạnh dã nêu ở trên, trong đó việc có cuộc sống tình dục an toàn, được xã hội tôn trọng quyết định rất lớn đến việc người đó có được SKSS tốt hay không. Theo Fred Sai, định nghĩa SKSS đơn giản là khả năng nam và nữ tiến hành hoạt động tình dục an toàn, mong muốn có thai hoặc không và nếu mong muốn thì quá trình mang thai phải đu tháng, an toàn, sinh ra klioẻ mạnh và được chuẩn bị nuôi dưỡng tốt. Định nghĩa này một lần nữa khẳng định vai trò quan trọng của sức khoỏ tình dục. 3 Như vậy, thực chất để một người cỏ được sức khỏe sinh sản tốt.
người đó trước hét cân có những quan hệ tình dục an toàn, tức là không đem lại bệnh tật hay không có thai khi họ chưa muốn có con và có thai được nếu họ mong muốn sinh con. Ở thanh thiếu niên chưa lập gia đình tại Việt Nam, thông thường các thiếu nữ không mong muốn sinh con khi chưa kết hôn vì khó vượt qua những di nghị của cộng đồng và những khó khăn về kinh tế để nuôi con một mình, họ thường mong muốn chi sinh những đứa con sau khi đã kết hôn. Do vậy hầu hết những trường hợp có thai trong giai đoạn chưa kết hôn là có thai ngoài ý muốn và tỳ lệ sinh con rất thấp. Điều này khác han với một số quốc gia phát triển vi dụ như ở Mỹ, có khoảng 57% các ca có thai ở vị thành niên sinh con và chỉ khoảng 20% thiếu nữ có thai khi chưa ket hôn sẽ phá thai.
Tuy chưa có những báo cáo chính thức về tỷ lệ này nhưng theo thông kê của một số bệnh viện Phụ Sản về số ca nạo hút thai ở thiếu nữ cho thay, đây là một con số đáng báo động. Ví dụ, theo Bệnh viện Phụ Sản Hà Nội. năm 2007 có tới 3435 ca nạo hút được thực hiện tại viện, đỏ là chưa kể tới các ca nạo hút tại các bệnh viện khác hay tại dịch vụ y tế tư nhân [19].2 Khái niệm về chain sóc SKSS (CSSKSS): Chăm sóc SKSS là sự phoi hợp các biện pháp kỹ thuật, dịch vụ nhằm nâng cao chất lượng SK.SS làm cho các hoạt động của bộ máy sinh sân được tốt hơn, khoẻ mạnh hơn, bao gồm đảm bảo cả sức khoẻ tình dục trong đó con người có cuộc sống tình dục dược thoả mãn và an toàn, có khả năng sinh sán, tụ do quyết định khi nào và thường xuyên như thế nào trong tình dục. Các quyền của cả nam và nữ được thông tin và tiếp cận các biện pháp phòng tránh thai, phòng tránh các bệnh lây truyền qua đường tình dục an toàn, hiệu quả và đủ khả năng chấp nhận các biện pháp họ tự chọn để điều hoà mức sinh không trái pháp luật và khả năng cũng như mong muốn cùa bản thân.
Chính vì khái niệm rất rộng của SKSS, đối tượng cần được CSSKSS chính Là tất cà mọi người, không kề nam nữ. từ khi còn là thai nhi trong bụng mẹ tới khi cuổi đời. Tuy nhiên giai đoạn con người có khả năng sinh sản mạnh mẽ nhất chính là thời kỳ 15- 49 tuồi ở nữ và giao động cao hơn đối với nam. Và giai đoạn vị thành niên - trước và trong thời kỳ đầu có khả năng sinh sản chính là giai đoạn đòi hoi phải có sự giáo dục giới tính cũng 4 như các vấn đề khác của SKSS đế có thể giúp các em có kiến thức, thái độ và hành vi tình dục và sinh sản phù hợp sau này.
Nội dung CSSKSS ở Việt Nam: Theo kế hoạch hành động sau Cairo cùa Quĩ dân sổ Lièn Hợp Quốc. Việt Nam đâ dựa trên các vấn đề ưu tiên của mình đê chi tiết hoá thành 10 nội dung cơ bàn trong CSSKSS, bao gồm [11]: * Làm mẹ an toàn * Ke hoạch hoá gia đình * Phá thai an toàn * Giáo dục sức khoê sinh sản cho vị thành niên * Phòng các bệnh nhiễm khuân đường sinh sản * Phòng các bệnh lây truyền qua đường tình dục * Phòng ung thư vú và ung thư sinh dục * Vô sinh * Sức khoẻ tình dục và giáo dục về tình dục * Thông tin giáo dục truyền thông về sức khoẻ sinh sản 1.3 Sức khoe tình dục Sức khoè tình dục chính là một phần rất quan trọng quyết dịnh sức khoẻ sinh sản va là một vấn đề ưu tiên trong mười nội dung được cụ thể hoá của CSSKSS. Theo Tô chức y tế the giới, sức khoẻ lình dục là “Sự hoà hợp thành một khối thống nhất từ nhiều mặt cùa cơ thể, cảm xúc. trí thức và xã hội của cuộc sống tình dục theo chiều hướng tích cực và làm tốt thêm, nhằm nâng cao nhân cách, giao tiếp và tinh yêu”.
Một mối quan hệ tình dục được coi là lành mạnh nếu hội tụ đu năm yếu lố: Sự dồng ý, không lợi dụng, chân thật, mang lại khoái lạc cho nhau và được bào vệ chống lại sự có thai ngoài ý muốn và các bệnh lây truyền qua đường tình dục bao gồm HIV/ AIDS. + Khái niệm hành vi tình dục Hành vi tình dục được hiểu không chỉ là hành động tình dục đơn thuần như ôm hôn, âu yếm, thu dâm và giao hợp mà còn là các hành vi khác như tán tỉnh, ăn mặc gợi tình, đọc và xem các ấn phàm đề cập đến vấn đề tình dục, hẹn hò nhau. 5 Có rất nhiều khía cạnh khác nhau liên quan và chi phối hành vi tình dục đã được biết đến, bao gồm khía cạnh sinh học, tàm lý- xã hội, khía cạnh bệnh học, khía cạnh văn hoá: * Khỉa cạnh sinh học: Yếu tổ sinh học kiểm soát sự phát triển tình dục từ việc ngừa thai đến việc sinh dẻ và khả năng sinh sản cua con người khi đến tuổi trương thành. Khía cạnh sinh học trong tình dục cũng ảnh hường không nhỏ dến những mong muốn về tinh dục, hoạt động tình dục và gián tiếp ảnh hưởng đến sự thoả mãn trong tình dục.
* Khía cạnh tâm lý xã hội: Khía cạnh này bao gồm các yếu tố tâm lý như câm xúc, suy nghĩ và tính cách trong sự kết hợp với các thành tố xã hội (sự phàn ứng cùa mỗi người khác nhau). Đây là vấn đề quan trọng vì nó không chỉ quyết định chúng ta quan hệ tình dục như thế nào mà ngay từ thời thơ ấu. cảm giác và những ứng xử khi mình là nam hay nữ (giới) chù yếu được hình thành từ áp lực tâm lý. vấn đề tình dục cúa con người cùng được kiêm soát bởi xã hội thông qua các đạo luật, đạo đức xã hội, những điều cấm kỵ và áp lực của gia đình cùng với các mối quan hệ.
Những điều đó khiến chúng ta tuân theo một loi mòn của hành vi tinh dục. Tâm lý lo lắng về nguy cơ lây nhiễm bệnh, đặc biệt là H1V/ AIDS cũng làm giâm mong muốn hoặc điều chinh hành vi tình dục. * Khía cạnh hành vi: Hành vi tình dục và kết quả của yếu tổ tâm lý và sinh học. Nghiên cứu hành vi hiểu được mọi người làm như thế nào và tại sao họ làm như vậy.
Tuy nhiên mọi nhận xét về hành vi tình dục thường chỉ dựa vào kinh nghiệm trong khi đó nó có thể là bình thường với người này nhưng không bình thường với người khác. Vì thể chi nên mô tả mà không nên phán xét hành vi tình dục. * Khía cạnh bệnh học: Tuy câm xúc tình dục là một điều tự nhiên nhưng một số bệnh làm càn trở mong muốn tình dục hoặc khoái cảm. ví dụ như vấn đề sức khoẻ toàn thân, chẩn thương, dùng một số thuốc hay mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục.
* Khía cạnh văn hoá: đây là vấn đề khá phức tạp vì mỗi nền văn hoá có những chuẩn mực và quan niệm khác nhau về các hành vi tình dục. Đôi khi cao hơn ở mức trở thành luật pháp khiến con người phái điều chinh hành vi cùa mình cho phù hợp với những chuẩn mực dó. Chính vì vậy, khi bàn luận về khía cạnh này. chúng ta nên nhìn nhận bằng những quan niệm, chuan mực đang có tại cộng đồng mà người đó sinh sống chứ không nên áp đặt những chuẩn mực ở một nền văn hoá khác.
6 Trong nhiều nghiên cứu về tình dục, tùy theo mục tiêu mà các nhà nghiên cứu thường không sử dụng khái niệm rộng của hành vi tình dục mà thường giới hạn lại. Trong nghiên cứu này. chúng tôi đề cập đến hành vi tình dục với một khái niệm cụ thể hơn bao gồm: tìm kiếm, xem các ấn phẩm đồi truy và tìm kiếm khoái cảm tình dục bao gồm: quan hệ tình dục bằng tay và bộ phận sinh dục (có xuất tinh), bằng miệng - bộ phận sinh dục, giao hợp và hậu môn.