Tác động của nước biển dâng theo các kịch bản của biến đổi khí hậu đến việc sử dụng đất tại tỉnh trà vinh

Nước biển dâng do biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến việc sử dụng đất tại tỉnh Trà Vinh, tác động đến nông nghiệp và phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Hà Phương
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Tác Động Của Nước Biển Dâng Đến Sử Dụng Đất Tại Tỉnh Trà Vinh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nội dung nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Cơ sở dữ liệu thực hiện đề tài
• 1.7. Luận điểm bảo vệ
• 1.8. Tính mới của đề tài
• 1.9. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.10. Cấu trúc của luận án
• 2. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Giải thích từ ngữ
• 2.2. Sử dụng đất
• 2.3. Biến động sử dụng đất
• 2.4. Biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 2.5. Tác động của nước biển dâng đến đất đai
• 2.6. Tổng quan nghiên cứu về đánh giá tác động của nước biển dâng đến thay đổi sử dụng đất
• 2.6.1. Trên thế giới
• 2.6.2. Tại Việt Nam
• 2.6.3. Các công trình nghiên cứu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long liên quan đến sử dụng đất dưới tác động biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 2.6.4. Một số nghiên cứu ở khu vực ven biển khác
• 2.6.5. Các nghiên cứu tại tỉnh Trà Vinh
• 2.7. Lựa chọn các kịch bản
• 2.7.1. Khái quát chung về các kịch bản RCPs
• 2.7.2. Sự chọn lựa các kịch bản RCP 4.5 cho nghiên cứu về nước biển dâng tại tỉnh Trà Vinh
• 2.8. Khái quát về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Trà Vinh
• 2.8.1. Các yếu tố tự nhiên chính liên quan đến nước biển dâng trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• 2.8.1.1. Vị trí địa lý
• 2.8.1.2. Thổ nhưỡng
• 2.8.1.3. Mực nước sông và xâm nhập mặn
• 2.8.1.4. Một số yếu tố tự nhiên khác
• 2.8.1.5. Khí tượng - thời tiết
• 2.8.1.6. Mạng lưới thủy văn
• 2.8.1.7. Tài nguyên rừng
• 2.8.1.8. Nhận định chung về yếu tố tự nhiên của tỉnh Trà Vinh
• 2.8.2. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Trà Vinh
• 2.8.2.1. Thực trạng phát triển kinh tế – xã hội
• 2.8.2.2. Thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng
• 2.8.2.3. Một số công trình thủy lợi ứng phó với biến đổi khí hậu
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp luận
• 3.2. Quan điểm nghiên cứu
• 3.2.1. Quan điểm tổng hợp – hệ thống
• 3.2.2. Quan điểm lãnh thổ
• 3.2.3. Quan điểm lịch sử
• 3.2.4. Quan điểm phát triển bền vững
• 3.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 3.4. Các bước nghiên cứu của luận án
• 4. TÁC ĐỘNG CỦA NƯỚC BIỂN DÂNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG ĐẤT BỀN VỮNG
• 4.1. Biểu hiện nước biển dâng tỉnh Trà Vinh
• 4.1.1. Biến động mức nước bình quân ở tỉnh Trà Vinh
• 4.1.2. Xâm nhập mặn
• 4.1.3. Bồi lắng và sạt lở
• 4.1.4. Rừng ngập mặn
• 4.1.5. Một số nhận thức của người dân từ kết quả điều tra
• 4.2. Hiện trạng và biến động sử dụng đất
• 4.2.1. Hiện trạng sử dụng đất qua các năm
• 4.2.1.1. Hiện trạng sử dụng đất năm 2000
• 4.2.1.2. Hiện trạng sử dụng đất năm 2010
• 4.2.1.3. Hiện trạng sử dụng đất năm 2019
• 4.2.2. Biến động sử dụng đất qua các năm
• 4.3. Kết quả tính toán vùng ngập theo kịch bản
• 4.3.1. Xác định diện tích ngập theo kịch bản nước năm 2025
• 4.3.2. Xác định diện tích ngập theo kịch bản nước năm 2050
• 4.4. Ảnh hưởng nước biển dâng đến sử dụng đất nông nghiệp
• 4.5. Định hướng sử dụng đất thích ứng nước biển dâng tại tỉnh Trà Vinh
• 4.5.1. Xác định những vùng ngập bị ảnh hưởng của nước biển dâng
• 4.5.2. Định hướng sử dụng đất thích ứng nước biển dâng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tác Động Nước Biển Dâng Đến Trà Vinh Nghiên Cứu

Nghiên cứu này tập trung vào tác động của nước biển dâng (NBD) đến việc sử dụng đất tại tỉnh Trà Vinh, một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu (BĐKH) ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Biến đổi khí hậu và nước biển dâng đe dọa trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, đời sống người dân và an ninh lương thực. Đánh giá sự thay đổi sử dụng đất và đề xuất các giải pháp thích ứng là vô cùng cần thiết để đảm bảo phát triển bền vững cho tỉnh. Nghiên cứu này sử dụng các kịch bản biến đổi khí hậu để dự báo tác động và đề xuất các giải pháp sử dụng đất hợp lý.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Về Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu về biến đổi khí hậu và nước biển dâng có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng. Việc hiểu rõ tác động của nước biển dâng đến sử dụng đất giúp chính quyền và người dân có thể chủ động ứng phó, giảm thiểu thiệt hại và đảm bảo sinh kế. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và kế hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu.

1.2. Mục Tiêu Cụ Thể Của Luận Án Về Sử Dụng Đất

Luận án này đặt ra các mục tiêu cụ thể như đánh giá biến động sử dụng đất tại Trà Vinh giai đoạn 2000-2019 dưới tác động của nước biển dâng, dự báo những thay đổi trong sử dụng đất và đề xuất các định hướng sử dụng đất thích ứng với nước biển dâng đến năm 2025 và 2050 theo các kịch bản khác nhau. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc quy hoạch và quản lý tài nguyên đất một cách hiệu quả.

II. Thách Thức Nước Biển Dâng Ảnh Hưởng Nông Nghiệp Trà Vinh

Tỉnh Trà Vinh đang đối mặt với nhiều thách thức do nước biển dâng, bao gồm ngập lụt, xâm nhập mặn và xói lở bờ biển. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa và nuôi trồng thủy sản. Ảnh hưởng của nước biển dâng đến nông nghiệp Trà Vinh thể hiện rõ qua sự suy giảm năng suất cây trồng, thiệt hại về mùa màng và mất đất canh tác. Nghiên cứu này sẽ đánh giá mức độ ảnh hưởng của nước biển dâng đến các loại hình sử dụng đất khác nhau và xác định các khu vực dễ bị tổn thương nhất.

2.1. Xâm Nhập Mặn Mối Đe Dọa Đến Đất Đai Trà Vinh

Xâm nhập mặn là một trong những tác động nghiêm trọng nhất của nước biển dâng đối với Trà Vinh. Sự gia tăng độ mặn trong đất và nguồn nước ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng của cây trồng, đặc biệt là lúa. Xâm nhập mặn và tác động đến đất đai Trà Vinh làm giảm diện tích đất canh tác hiệu quả và gây thiệt hại lớn cho người nông dân. Nghiên cứu này sẽ đánh giá mức độ xâm nhập mặn và tác động của nó đến các vùng khác nhau của tỉnh.

2.2. Nguy Cơ Ngập Lụt Do Nước Biển Dâng Tại Trà Vinh

Nguy cơ ngập lụt do nước biển dâng ở Trà Vinh ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu. Các khu vực ven biển và vùng trũng thấp thường xuyên bị ngập lụt, gây thiệt hại cho nhà cửa, cơ sở hạ tầng và đất nông nghiệp. Rủi ro ngập lụt do nước biển dâng ở Trà Vinh không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất mà còn đe dọa đến tính mạng và sức khỏe của người dân. Nghiên cứu này sẽ xác định các khu vực có nguy cơ ngập lụt cao và đánh giá tác động của ngập lụt đến sử dụng đất.

III. Giải Pháp Ứng Phó Nước Biển Dâng Trong Sử Dụng Đất Trà Vinh

Để ứng phó với nước biển dâng, cần có các giải pháp sử dụng đất phù hợp, bao gồm quy hoạch sử dụng đất hợp lý, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi, xây dựng các công trình phòng chống thiên tai và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Giải pháp ứng phó với nước biển dâng trong sử dụng đất Trà Vinh cần được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Nghiên cứu này sẽ đề xuất các giải pháp cụ thể để giúp Trà Vinh thích ứng với biến đổi khí hậu và đảm bảo phát triển bền vững.

3.1. Quy Hoạch Sử Dụng Đất Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Quy hoạch sử dụng đất thích ứng biến đổi khí hậu là một giải pháp quan trọng để giảm thiểu tác động của nước biển dâng. Việc xác định các khu vực có nguy cơ ngập lụt cao và hạn chế xây dựng hoặc trồng các loại cây trồng nhạy cảm với mặn giúp giảm thiểu thiệt hại. Nước biển dâng và quy hoạch sử dụng đất Trà Vinh cần được xem xét một cách toàn diện để đảm bảo sử dụng đất hiệu quả và bền vững.

3.2. Chuyển Đổi Cơ Cấu Cây Trồng Thích Ứng Mặn

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng thích ứng mặn là một giải pháp hiệu quả để đối phó với xâm nhập mặn. Việc trồng các loại cây chịu mặn tốt như lúa chịu mặn, dừa nước hoặc các loại rau màu chịu mặn giúp duy trì sản xuất nông nghiệp và đảm bảo thu nhập cho người dân. Ảnh hưởng của nước biển dâng đến nông nghiệp Trà Vinh có thể được giảm thiểu bằng cách áp dụng các kỹ thuật canh tác phù hợp và lựa chọn các loại cây trồng thích ứng với điều kiện địa phương.

IV. Ứng Dụng Đánh Giá Tác Động Nước Biển Dâng Đến Kinh Tế Trà Vinh

Nghiên cứu này sẽ đánh giá tác động của nước biển dâng đến kinh tế - xã hội Trà Vinh, tập trung vào các lĩnh vực như nông nghiệp, thủy sản, du lịch và cơ sở hạ tầng. Việc định lượng các thiệt hại kinh tế do nước biển dâng gây ra giúp chính quyền có thể đưa ra các quyết định đầu tư hợp lý và phân bổ nguồn lực hiệu quả. Đánh giá tác động của nước biển dâng đến kinh tế - xã hội Trà Vinh cũng giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc ứng phó với biến đổi khí hậu.

4.1. Tác Động Đến Sinh Kế Người Dân Ven Biển

Nước biển dâng ảnh hưởng đến sinh kế người dân Trà Vinh, đặc biệt là những người sống ven biển và phụ thuộc vào nông nghiệp và thủy sản. Sự suy giảm năng suất cây trồng, mất đất canh tác và giảm sản lượng thủy sản ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và đời sống của người dân. Nước biển dâng ảnh hưởng đến sinh kế người dân Trà Vinh đòi hỏi các giải pháp hỗ trợ và đào tạo nghề để giúp người dân thích ứng với những thay đổi trong môi trường sống.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Cơ Sở Hạ Tầng Ven Biển Trà Vinh

Tác động của nước biển dâng đến cơ sở hạ tầng Trà Vinh thể hiện rõ qua sự hư hỏng của đường sá, cầu cống, hệ thống thoát nước và các công trình công cộng khác. Tác động của nước biển dâng đến cơ sở hạ tầng Trà Vinh đòi hỏi các giải pháp xây dựng và bảo trì cơ sở hạ tầng bền vững, có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

V. Kết Luận Sử Dụng Đất Bền Vững Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu này kết luận rằng sử dụng đất bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu là chìa khóa để đảm bảo tương lai cho Trà Vinh. Việc áp dụng các giải pháp thích ứng với nước biển dâng, quy hoạch sử dụng đất hợp lý và nâng cao nhận thức của cộng đồng là những yếu tố quan trọng để đạt được mục tiêu này. Sử dụng đất bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ở Trà Vinh đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa chính quyền, người dân và các tổ chức khoa học.

5.1. Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Trong Quản Lý Đất Đai

Thích ứng với biến đổi khí hậu trong quản lý đất đai là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự linh hoạt và sáng tạo. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên các tác động của nước biển dâng và điều chỉnh các chính sách và kế hoạch sử dụng đất là rất quan trọng. Thích ứng với biến đổi khí hậu trong quản lý đất đai Trà Vinh cần dựa trên các bằng chứng khoa học và kinh nghiệm thực tiễn.

5.2. Chính Sách Ứng Phó Nước Biển Dâng Trong Sử Dụng Đất

Chính sách ứng phó với nước biển dâng trong sử dụng đất cần được xây dựng một cách toàn diện và có sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Các chính sách này cần khuyến khích sử dụng đất bền vững, bảo vệ các hệ sinh thái ven biển và hỗ trợ người dân thích ứng với biến đổi khí hậu. Chính sách ứng phó với nước biển dâng trong sử dụng đất cần được thực thi một cách hiệu quả và minh bạch.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Tác động của nước biển dâng theo các kịch bản của biến đổi khí hậu đến việc sử dụng đất tại tỉnh Trà Vinh" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Trần Hà Phương dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hoàng Hưng, thuộc chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường (mã số: 9 85 01 01), bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2022. Toàn văn luận án gồm 142 trang A4, 52 bảng số liệu, 54 hình và 123 tài liệu tham khảo.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) với diện tích gần 4 triệu ha là vùng sản xuất lương thực trọng điểm nhưng đang chịu ảnh hưởng nặng nề bởi biến đổi khí hậu (BĐKH) và nước biển dâng (NBD). Theo IPCC (2020), khi mực nước biển dâng 1 m, ước tính 5,3% diện tích tự nhiên, 10,8% dân số, 10,2% GDP, 10,9% vùng đô thị, 7,2% diện tích nông nghiệp và 28,9% vùng đất thấp ở Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng. Báo cáo Phát triển Con người (UNDP, 2007-2008) dự báo mực NBD vào năm 2030 sẽ khiến khoảng 45% diện tích đất vùng đồng bằng này có nguy cơ nhiễm mặn cục bộ và năng suất lúa giảm 9% khi nước biển dâng 1 m.

Tỉnh Trà Vinh nằm ở hạ lưu giữa hai nhánh sông Cổ Chiên và sông Hậu, giáp 65 km bờ biển Đông, chịu tác động trực tiếp của chế độ bán nhật triều. Theo tính toán của DMPCT (2012), nếu mực nước biển dâng 1 m thì có tới 45,7% diện tích tự nhiên của tỉnh Trà Vinh bị ngập trong nước. Mặc dù vậy, các nghiên cứu trước đây tại địa phương chủ yếu dừng ở mức khái quát định tính hoặc khảo sát phạm vi hẹp ở một vài huyện. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc lượng hóa chi tiết biến động sử dụng đất giai đoạn 2000 - 2019 và mô phỏng ngập lụt theo các kịch bản nồng độ khí nhà kính đại diện (RCP) cập nhật để đề xuất phân vùng sử dụng đất thích ứng.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Làm sáng tỏ tác động của NBD đến sử dụng đất tỉnh Trà Vinh.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá biến động sử dụng đất tỉnh Trà Vinh vào giai đoạn 2000 - 2019 dưới tác động của NBD.
  2. Dự báo những thay đổi sử dụng đất và đề xuất định hướng sử dụng đất thích ứng với NBD tỉnh Trà Vinh đến năm 2025 và năm 2050 theo 2 kịch bản RCP4.5 và RCP8.5.

Câu hỏi nghiên cứu

1. NBD được thể hiện qua những yếu tố nào ở tỉnh Trà Vinh?
2. Người dân địa phương Trà Vinh có nhận thức được các yếu tố sản xuất nào bị thay đổi và sự thích ứng với NBD như thế nào trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp?
3. Khi mực NBD những khu vực nào bị ngập nặng và loại hình sử dụng đất nào bị ảnh hưởng nhiều nhất?
4. Những sự thay đổi trong cơ cấu mùa vụ, các loại hình chuyển đổi sử dụng đất nào được đề xuất và thực hiện nhằm thích ứng với NBD?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa NBD và việc sử dụng đất của tỉnh Trà Vinh, bao gồm các biểu hiện NBD (mực nước, đường bờ, xâm nhập mặn, nhận thức người dân), biến động sử dụng đất giai đoạn 2000 - 2019 và nguy cơ ngập đất sản xuất nông nghiệp theo các kịch bản RCP4.5 và RCP8.5 đến năm 2025 và 2050.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ ranh giới hành chính tỉnh Trà Vinh với tổng diện tích tự nhiên 237.597 ha, gồm 9 đơn vị hành chính cấp huyện và 106 đơn vị hành chính cấp xã.
• Phạm vi thời gian: Thu thập chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2000 - 2019; mốc dự báo đến năm 2025 và 2050.
• Giới hạn nghiên cứu: Kịch bản NBD chỉ xây dựng đối với mực nước biển trung bình, không xét đến các yếu tố khác gây dâng cao mực nước như bão, gió mùa, triều cường cực hạn, nâng hạ địa chất; không xem xét các yếu tố thủy văn phía thượng nguồn sông Mê Kông; kế thừa kịch bản BĐKH và NBD năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường áp dụng cho dải bờ biển từ mũi Kê Gà đến Cà Mau.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tác động của mực nước dâng đến đới bờ và tài nguyên đất đã được nhiều tác giả quốc tế phân tích:

• Barth và Titus (1984), Dean (1987a) chỉ ra các tác động cốt lõi của NBD: làm ngập biến mất đất trũng ven biển, gia tăng ngập lụt, đẩy mặn vào cửa sông và tầng chứa nước ngầm, làm dịch chuyển hoặc biến mất bãi bồi.
• Kana (1994) ghi nhận quy luật khu vực cao hơn mực nước biển khi mực nước dâng 1 m thì sau 20 năm sẽ ngập 50 cm.
• Louisiana Wetland Protection Panel (1988), Titus và cộng sự (1987) khẳng định vai trò của cồn cát, rừng ngập mặn và hệ thống đê biển trong việc giảm xói lở và mức độ ngập triều.
• Nicholls (2010) tổng hợp các thiên tai ven bờ kết hợp nước dâng do bão và suy thoái vùng đất ngập nước.
• Dữ liệu độ cao CoastalDEM (SRTM 3.0 của NASA) cảnh báo nguy cơ ngập vĩnh viễn vùng cư trú của 200 triệu người ven biển vào năm 2100.
• Ali và Huq (1989) tính toán NBD 1 m làm ngập 17% diện tích Bangladesh; Abdullah-Al-Jabir và cộng sự (2021) lượng hóa các mức dâng 10 cm, 25 cm, 45 cm và 60 cm làm ngập lần lượt 15%, 40%, 75% và 100% diện tích rừng ngập mặn Sundarbans.
• Malay (2007) phân loại ảnh Landsat và chồng lớp ngập 1 m đến 4 m tại Mumbai (Ấn Độ); C. Chen (2010) thống kê mất đất đô thị từ 1,7% đến 59% khi nước biển dâng 1 m đến 3 m; Perez nghiên cứu tài nguyên vịnh Manila (Philippines); S. Twilley và cộng sự (1999) xây dựng mô hình Selva - Mangro tại Florida (Hoa Kỳ); Emily Bernhardt (2016) sử dụng ảnh Landsat qua 35 năm ghi nhận 10% rừng ngập mặn Bắc California suy thoái thành "rừng ma" do nhiễm mặn.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam và ĐBSCL

• Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu (2010, 2015, 2016) cùng Cục Quản lý Tài nguyên nước (2008) ghi nhận mực nước biển ven bờ Việt Nam tăng bình quân 2,8 mm/năm (vệ tinh Biển Đông giai đoạn 1993 - 2010 tăng 4,7 mm/năm). Khi mực nước dâng 100 cm, 39% diện tích ĐBSCL có nguy cơ ngập vĩnh viễn, cao nhất tại Hậu Giang (80,63%), Kiên Giang (76,86%), Cà Mau (57,69%).
• Lê Thị Hồng Hạnh và Trương Văn Tuấn (2014) khảo sát sạt lở bờ biển tại Kiên Giang (385 km), Cà Mau, Trà Vinh.
• Khang và cộng sự (2008) kết hợp mô hình MIKE 11 và GIS mô phỏng xâm nhập mặn ĐBSCL mốc 2030 (+20 cm) và 2090 (+45 cm), chỉ ra diện tích lúa 3 vụ giảm 71.000 ha, lúa 1 vụ tăng 38.000 ha.
• Đoàn Văn Hải và cộng sự (2019) tích hợp MIKE 11 với Google Earth; Nguyễn Hiếu Trung và cộng sự (2012) dùng MIKE 11 và GIS mô phỏng ngập lũ Cần Thơ ứng với các mức dâng 30 cm, 50 cm, 100 cm; Ngô Quang Hiếu và Nguyễn Hồng Quân (2012) đánh giá thiệt hại nông nghiệp tại Long An bằng thảo luận nhóm tập trung; Nguyễn Thị Hồng Diệp và cộng sự (2017) dùng chỉ số NDVI từ MODIS theo dõi đất lúa bị nhiễm mặn ở Sóc Trăng; Hồ Thị Thanh Tâm (2012) đề xuất chuyển đổi sinh kế thích ứng ngập mặn sang lúa - tôm và thủy sản nước lợ.
• Nghiên cứu ở các khu vực duyên hải khác: Nguyễn Bích Ngọc và cộng sự (2019) tại Quảng Điền (Huế) theo kịch bản RCP4.5; Lê Quang Cảnh và cộng sự (2019) tại Phú Yên; Nguyễn Kỳ Phùng và cộng sự (2012) tại Khánh Hòa; Nguyễn Lê Tuấn và Lê Đức Dũng (2020) dùng MIKE 21 đánh giá động lực cửa sông ĐBSH; Phạm Tất Thắng và Nguyễn Thu Hiền (2012), Nguyễn Cao Văn và cộng sự (2020), Trần Thị Giang Hương (2005) đánh giá xâm nhập mặn và biến động đất tại Nam Định.

Các công trình nghiên cứu tại tỉnh Trà Vinh

• Tổng cục Khí tượng Thủy văn (2020) xác định khi nước dâng 100 cm, Trà Vinh có 21,3% diện tích bị ngập.
• Phạm Thu Thảo (2012) công bố tốc độ sụt lún kiến tạo 2 mm/năm kết hợp NBD 2 mm/năm làm mất rừng ngập mặn; Đặng Hòa Vĩnh (2013, 2018) nghiên cứu tương tác sông - biển và dịch chuyển ranh mặn trên sông Cổ Chiên; Bùi Văn Hùng (2012), Hoàng Văn Huân và cộng sự (2012), Nguyễn Hữu Nhân và cộng sự (2012) khảo sát xói lở bờ biển làm mất hàng trăm hecta đất canh tác; Trần Thanh Xuân (2013) nghiên cứu tác động ngập lũ và xâm nhập mặn đến sản xuất lúa trong các năm El Nino (1993, 1994, 1998, 2005, 2010); Lê Văn Trung và Trần Văn Hùng (2014) dự báo 88% diện tích lúa Trà Vinh bị nhiễm mặn nghiêm trọng khi nước dâng 30 cm vào năm 2030; Văn Phạm Đăng Trí và cộng sự (2013) khảo sát thay đổi thủy văn tác động lên đất đai tại ba huyện Cầu Kè, Tiểu Cần, Cầu Ngang; Trần Hà Phương (2019) khảo sát thay đổi cơ cấu sử dụng đất tỉnh Trà Vinh.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình tại Trà Vinh trước đây chỉ dừng lại ở các số liệu khái quát về suy giảm đất nông nghiệp trong báo cáo chung hoặc khảo sát giới hạn ở phạm vi một vài huyện. Luận án giải quyết khoảng trống bằng việc kết hợp mô hình số độ cao DEM nội suy thuật toán IDW, phân tích GIS đa thời gian, kịch bản RCP4.5 và RCP8.5 năm 2016 và số liệu điều tra xã hội học nhằm lượng hóa chi tiết biến động sử dụng đất 2000 - 2019, dự báo nguy cơ ngập cho từng loại hình đất và đơn vị hành chính đến năm 2025, 2050 và đề xuất quy mô chuyển đổi cơ cấu đất theo phân vùng không gian.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm

• Khái niệm đất đai: Luận án tiếp cận định nghĩa của FAO (1995), Tôn Thất Chiểu (1992) và Tommy (2011), xem đất đai là một vùng địa lý xác định, một thể tổng hợp tự nhiên - kinh tế - xã hội bao gồm bề mặt vỏ Trái Đất, lớp phủ thổ nhưỡng, địa hình, khí hậu, thủy văn, sinh vật và cả không gian công trình nhân tạo.
• Sử dụng đất: Dựa trên quan niệm của Turner và cộng sự (1995), Moser (1996) và FAO (1995), sử dụng đất là hệ thống các hoạt động và biện pháp con người tác động lên đất đai theo các chức năng và mục đích kinh tế, sinh thái xác định.
• Biến động sử dụng đất: Kế thừa phân loại của Daniel Muller (2003) gồm hai nhóm: (1) thay đổi từ loại hình sử dụng đất này sang loại hình khác; (2) thay đổi cường độ sử dụng đất trong cùng một loại hình.
• Biến đổi khí hậu và kịch bản RCP: Tiếp cận báo cáo AR5 của IPCC (2013) và Trần Thục (2020), sử dụng các kịch bản nồng độ khí nhà kính đại diện. Luận án lựa chọn kịch bản RCP4.5 (phát thải trung bình, bức xạ đạt khoảng 4,5 W/m² sau năm 2040 rồi ổn định) và RCP8.5 (phát thải cao, bức xạ vượt 8,5 W/m² vào năm 2100) làm cơ sở dự báo cho tỉnh Trà Vinh.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Áp dụng 4 quan điểm nghiên cứu chủ đạo gồm: quan điểm tổng hợp – hệ thống, quan điểm lãnh thổ, quan điểm lịch sử và quan điểm phát triển bền vững.
• Phương pháp Hệ thống thông tin địa lý (GIS) và Viễn thám:
  • Xử lý mô hình số độ cao DEM và đường bình độ bằng thuật toán nội suy trọng số khoảng cách nghịch đảo (IDW - Inverse Distance Weighted).
  • Phân loại ảnh vệ tinh Landsat (tổ hợp màu giả) và tư liệu Google Earth để giải đoán biến động đường bờ, bãi bồi sạt lở và hiện trạng suy giảm rừng ngập mặn.
  • Chồng xếp lớp dữ liệu bản đồ hiện trạng sử dụng đất với các bản đồ mô phỏng ranh giới ngập nước theo kịch bản RCP4.5 và RCP8.5.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành điều tra phỏng vấn trực tiếp nông hộ bằng bảng hỏi năm 2016 (Bảng 3.3 - 3.16) để thu thập nhận thức của người dân về các xu thế thời tiết, nhiệt độ, lượng mưa, hạn hán, nhiễm mặn, NBD và các giải pháp sản xuất khắc phục.
• Phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp: Thu thập, chuẩn hóa chuỗi dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê giai đoạn 2000 - 2019; chuỗi số liệu quan trắc khí tượng - thủy văn giai đoạn 1980 - 2018 tại trạm Trà Vinh, trạm Đại Ngãi và trạm Càng Long.
• Phương pháp kế thừa kịch bản: Kế thừa kịch bản BĐKH và NBD năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Mức dâng mực nước biển tại khu vực bờ biển phía Nam được tóm lược tại bảng sau:

Kịch bản	Năm 2030 (cm)	Năm 2050 (cm)	Năm 2070 (cm)	Cuối thế kỷ XXI (cm)
RCP 4.5 (Mũi Kê Gà – Cà Mau)	12	22	33	53 (32 ÷ 77)
RCP 8.5 (Mũi Kê Gà – Cà Mau)	12	25	41	73 (48 ÷ 105)

Nguồn dữ liệu thực hiện

• Niên giám thống kê tỉnh Trà Vinh các năm từ 2000 đến 2019.
• Số liệu quan trắc mực nước sông, độ mặn, nhiệt độ, lượng mưa từ Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam Bộ và Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.
• Bản đồ hiện trạng sử dụng đất các năm 2000, 2010, 2019 cùng các báo cáo quy hoạch từ Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Trà Vinh.
• Số liệu kế thừa từ đề tài cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam của Trần Hà Phương (2019) và Đặng Hòa Vĩnh (2018).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết, tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước, luận cứ lựa chọn kịch bản và phân tích các đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Trà Vinh.

Tỉnh Trà Vinh có diện tích tự nhiên 237.597 ha, dân số 1.809 người (văn bản trích: 1.809 người, chiếm 5,8% diện tích và 6,0% dân số ĐBSCL), gồm 9 đơn vị cấp huyện và 106 đơn vị cấp xã. Tỉnh nằm kẹp giữa sông Cổ Chiên và sông Hậu, đổ ra biển Đông qua cửa Cung Hầu và Định An.

Về địa hình, tỉnh chia làm 3 tiểu khu:

1. Phía Bắc rạch Cần Chuông - Láng Thé: cao độ trung bình khoảng 0,7 m.
2. Nam rạch Cần Chuông - Láng Thé đến cuối Tỉnh lộ 36: đồng bằng xen giồng cát cao trung bình 2 - 3 m, cao độ đồng bằng 0,5 - 0,75 m.
3. Vùng Duyên Hải: vùng trũng thấp < 1 m (trừ xã Long Toàn > 2 m), thường xuyên ngập triều.

Địa hình cao nhất (> 4 m) là các giồng cát ven biển tại Nhị Trường, Long Sơn (Cầu Ngang), Ngọc Biên (Trà Cú), Long Hữu (Duyên Hải). Vùng trũng thấp (< 0,4 m) tập trung tại Tập Sơn, Ngãi Xuyên, Thạnh Mỹ, Mỹ Hòa, Long Vĩnh và huyện Càng Long.

Về thổ nhưỡng, tỉnh có 3 nhóm đất chính gồm đất cát giồng, đất phù sa và đất phèn; trong đó đất nhiễm mặn chiếm tới 56% và đất nhiễm phèn chiếm 27% diện tích tự nhiên toàn tỉnh.

Về thủy văn, xu thế mực nước sông trung bình tại trạm Trà Vinh (1980 - 2018) tăng 0,65 cm/năm; mực nước cao nhất quan trắc được là 201 cm (năm 2018), thấp nhất là -240 cm (năm 1982). Xâm nhập mặn ranh 4 g/l vào sâu 30 - 40 km trên sông chính từ tháng 12 đến tháng 6, đạt đỉnh vào tháng 4 tại Vũng Liêm và Cầu Quan, ảnh hưởng tới 50% diện tích đất tự nhiên hàng năm.

Chương 2. Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày khung phương pháp luận gắn với 4 quan điểm (tổng hợp - hệ thống, lãnh thổ, lịch sử, phát triển bền vững) và quy trình nghiên cứu 5 bước:

1. Thu thập tư liệu viễn thám, bản đồ địa hình, bản đồ đất, hiện trạng sử dụng đất, chuỗi số liệu khí tượng - thủy văn và kịch bản NBD.
2. Xử lý mô hình số độ cao DEM từ đường bình độ và các điểm độ cao bằng thuật toán nội suy IDW.
3. Thành lập bản đồ biến động hiện trạng sử dụng đất các giai đoạn 2000 - 2010 và 2010 - 2019 dựa trên bảng phân loại 11 đối tượng sử dụng đất (Bảng 2.2).
4. Xây dựng bản đồ ngập lụt theo 4 cấp ngập (Bảng 2.3: < 0,5 m; 0,5 - 1,0 m; 1,0 - 1,5 m; > 1,5 m) theo hai kịch bản RCP4.5 và RCP8.5 cho các mốc năm 2025 và 2050; chồng xếp xác định diện tích ngập theo loại hình đất, theo đơn vị hành chính và theo đai cao độ.
5. Tổng hợp kết quả điều tra xã hội học nông hộ và đề xuất định hướng phân vùng sử dụng đất thích ứng.

Chương 3. Tác động của nước biển dâng và định hướng sử dụng đất bền vững

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm và tính toán của luận án:

• Biểu hiện NBD tại Trà Vinh: Mực nước quan trắc tại trạm Trà Vinh và Đại Ngãi ghi nhận xu thế tăng; ranh mặn 2016 lấn sâu gây vàng lá cây trồng trên diện rộng (Hình 3.5); hạ lưu sông Hậu và đường bờ biển xói lở làm suy thoái dải rừng ngập mặn (1989 - 2017). Kết quả điều tra xã hội học năm 2016 khẳng định người dân nhận thức rõ nhiệt độ tăng, lượng mưa thất thường, hạn hán kéo dài và độ mặn nội đồng tăng cao.
• Hiện trạng và biến động sử dụng đất (2000 - 2019): Luận án tổng hợp hiện trạng đất qua các năm 2000 (Bảng 3.18), 2010 (Bảng 3.19), 2019 (Bảng 3.20) và biến động sử dụng đất (Bảng 3.22 - 3.25). Đất trồng lúa giảm mạnh do chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản và cây ăn quả; đất nuôi trồng thủy sản tăng nhanh tại các huyện ven biển (Duyên Hải, Cầu Ngang, Châu Thành).
• Kết quả tính toán diện tích ngập theo kịch bản:
  • Năm 2025 (Bảng 3.26 - 3.29): Lượng hóa tổng diện tích ngập, diện tích ngập theo loại hình đất, theo đơn vị hành chính và độ cao địa hình theo kịch bản NBD. Nguy cơ ngập tập trung ở khu vực đất trũng ven sông Cổ Chiên, sông Hậu và ven biển.
  • Năm 2050 (Bảng 3.30 - 3.35): Diện tích ngập mở rộng sâu theo cả hai kịch bản RCP4.5 và RCP8.5. Nhóm đất nông nghiệp (đặc biệt là đất trồng lúa và cây hàng năm) có diện tích ngập sâu lớn nhất.
• Định hướng phân vùng sử dụng đất thích ứng NBD: Luận án chia tỉnh thành 3 phân vùng sinh thái để xác định quy mô chuyển đổi (Bảng 3.40 - 3.42):
  • Phân vùng 1 (Vùng mặn ven biển - Duyên Hải, thị xã Duyên Hải, một phần Cầu Ngang): Bảo vệ dải rừng ngập mặn phòng hộ; chuyển đổi đất lúa sang mô hình rừng - tôm, tôm - cua sinh thái nước lợ, mặn; củng cố công trình ngăn triều.
  • Phân vùng 2 (Vùng chuyển tiếp lợ - ngọt dọc lưu vực sông Cổ Chiên và sông Hậu): Áp dụng mô hình luân canh lúa - tôm, chuyển đổi vụ lúa mùa khô sang trồng màu hoặc nuôi thủy sản; nâng cấp đê bao và cống kiểm soát mặn.
  • Phân vùng 3 (Vùng ngọt hóa nội đồng phía Bắc - Càng Long, Cầu Kè, Tiểu Cần, TP. Trà Vinh): Duy trì chuyên canh lúa chất lượng cao và vườn cây ăn trái; hoàn thiện hệ thống kênh mương trữ ngọt mùa mưa và chống khô hạn mùa khô.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Bổ sung cơ sở khoa học và hoàn thiện quy trình phương pháp kết hợp công nghệ GIS, thuật toán nội suy IDW trên mô hình độ cao DEM với kịch bản RCP4.5 và RCP8.5 trong việc đánh giá tác động không gian của NBD đến tài nguyên đất đai ở địa bàn đồng bằng ven biển.
• Làm sáng tỏ quy luật biến động sử dụng đất chuỗi 20 năm (2000 - 2019) tại tỉnh Trà Vinh dưới sức ép đồng thời của các điều kiện tự nhiên (địa hình giồng cát chia cắt, thủy triều Biển Đông, ranh mặn 4 g/l) và quá trình chuyển dịch kinh tế nông hộ.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Thành lập hệ thống bản đồ số hóa chi tiết phản ánh biến động hiện trạng sử dụng đất và các bản đồ dự báo ngập lụt theo từng loại hình sử dụng đất, từng đơn vị hành chính và cấp độ cao địa hình đến năm 2025 và 2050.
• Cung cấp cơ sở khoa học cho UBND tỉnh Trà Vinh cùng các cơ quan ban ngành điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và bố trí cơ cấu sản xuất nông nghiệp thích ứng NBD.
• Đề xuất quy mô chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất cụ thể cho 3 phân vùng sinh thái (Bảng 3.40, Bảng 3.41, Bảng 3.42), tạo luận cứ kỹ thuật cho công tác đầu tư công trình kiểm soát mặn và trữ ngọt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Kịch bản NBD của luận án chỉ xây dựng đối với mực nước biển trung bình, chưa tích hợp đồng thời các hiện tượng động lực cực đoan như nước dâng do bão, gió chướng, triều cường cực hạn và tốc độ sụt lún địa chất cục bộ tại đồng bằng.
• Mô hình chưa xem xét đầy đủ các yếu tố thủy văn và tác động từ việc vận hành các công trình thủy điện ở thượng nguồn lưu vực sông Mê Kông đến nguồn nước ngọt về hạ lưu.
• Chuỗi số liệu sử dụng đất thứ cấp dừng lại ở mốc năm 2019.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tích hợp các mô hình thủy động lực học 2 chiều hoặc 3 chiều có tính đến tương tác triều - sóng - gió bão và hiện tượng sụt lún mặt đất để mô phỏng ngập lụt chi tiết hơn.
• Nghiên cứu cập nhật các biến động dòng chảy xuyên biên giới từ thượng nguồn Mê Kông kết hợp các kịch bản kinh tế - xã hội mới nhằm cụ thể hóa giải pháp sinh kế cấp xã.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý tài nguyên và quy hoạch lãnh thổ:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp số liệu dự báo ngập cho Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Trà Vinh cùng các tỉnh ven biển ĐBSCL trong việc lập quy hoạch sử dụng đất dài hạn và kế hoạch hành động ứng phó BĐKH.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Phục vụ giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Địa lý học, Thủy văn học và Biến đổi khí hậu tham khảo về phương pháp phân tích không gian GIS kết hợp kịch bản RCP.
• Nội dung tham khảo trọng tâm: Chương 2 về quy trình thành lập bản đồ biến động và mô hình ngập IDW; Chương 3 về số liệu diện tích ngập theo kịch bản và bảng chỉ dẫn quy mô chuyển đổi đất đai 3 phân vùng sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn kịch bản biến đổi khí hậu nào để dự báo ngập lụt tại tỉnh Trà Vinh?

Luận án kế thừa Kịch bản BĐKH và NBD năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, lựa chọn 2 kịch bản:

• Kịch bản nồng độ khí nhà kính trung bình thấp (RCP4.5): Mực nước dâng khu vực Mũi Kê Gà – Cà Mau là 12 cm (năm 2030) và 22 cm (năm 2050).
• Kịch bản nồng độ khí nhà kính cao (RCP8.5): Mực nước dâng là 12 cm (năm 2030) và 25 cm (năm 2050).

2. Xu thế biến đổi mực nước sông quan trắc tại trạm Trà Vinh giai đoạn 1980 - 2018 ra sao?

Theo số liệu quan trắc trạm Trà Vinh (1980 - 2018), mực nước sông trung bình tăng với tốc độ khoảng 0,65 cm/năm. Mực nước trung bình năm cao nhất là 35 cm, thấp nhất là 1 cm. Giá trị mực nước thực đo cao nhất đạt 201 cm (xuất hiện năm 2018) và thấp nhất đạt -240 cm (năm 1982).

3. Tình hình xâm nhập mặn ảnh hưởng đến đất tự nhiên tỉnh Trà Vinh như thế nào?

Hàng năm có khoảng 50% diện tích đất tự nhiên của tỉnh bị nhiễm mặn. Chiều dài xâm nhập của ranh mặn 4 g/l từ 30 km đến 40 km từ biển vào nội đồng trên sông Cổ Chiên và sông Hậu. Mặn bắt đầu truyền vào từ tháng 12, đạt đỉnh cao nhất vào tháng 4 (tại Vũng Liêm trên sông Cổ Chiên và Cầu Quan trên sông Hậu) và kết thúc vào tháng 6. Toàn tỉnh có 56% diện tích tự nhiên là đất nhiễm mặn và 27% là đất nhiễm phèn.

4. Địa hình tỉnh Trà Vinh có đặc trưng gì ảnh hưởng đến tiêu thoát nước và ngập úng?

Địa hình tỉnh Trà Vinh có đặc trưng là các vùng trũng đan xen các giồng cát chạy hình vòng cung song song bờ biển cao từ 1,4 m đến trên 4 m. Sự chia cắt này gây cản trở việc dẫn nước ngọt và hạn chế khả năng tiêu thoát nước mưa, dẫn đến tình trạng ngập úng kéo dài từ 3 đến 5 tháng trong mùa mưa tại các vùng đồng trũng kẹp giữa các giồng cát (cao độ chỉ từ 0,4 m đến 1 m).

5. Luận án đề xuất phân chia tỉnh Trà Vinh thành các vùng sinh thái nào để thích ứng NBD?

Luận án phân chia lãnh thổ tỉnh thành 3 phân vùng sử dụng đất thích ứng:

• Phân vùng 1: Vùng ngập mặn ven biển (huyện Duyên Hải, thị xã Duyên Hải, một phần Cầu Ngang), phát triển rừng ngập mặn và nuôi trồng thủy sản sinh thái (rừng - tôm).
• Phân vùng 2: Vùng chuyển tiếp lợ - ngọt dọc sông Cổ Chiên và sông Hậu, áp dụng mô hình luân canh lúa - tôm và chuyển vụ lúa mùa khô sang trồng màu.
• Phân vùng 3: Vùng ngọt hóa nội đồng phía Bắc (Càng Long, Cầu Kè, Tiểu Cần, TP. Trà Vinh), duy trì chuyên canh lúa chất lượng cao, vườn cây ăn trái kết hợp trữ ngọt mùa mưa.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Trần Hà Phương đã giải quyết mục tiêu làm sáng tỏ tác động của nước biển dâng đến hiện trạng và biến động sử dụng đất tại tỉnh Trà Vinh qua chuỗi thời gian 2000 - 2019. Thông qua việc ứng dụng công nghệ GIS, thuật toán nội suy IDW trên mô hình DEM và kế thừa hai kịch bản RCP4.5, RCP8.5 từ Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016), công trình đã lượng hóa cụ thể diện tích ngập theo từng loại hình sử dụng đất, từng đơn vị hành chính và từng đai cao độ đến năm 2025 và năm 2050. Các kết quả tính toán và phân vùng không gian là cơ sở khoa học phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất bền vững và chuyển đổi sinh kế nông nghiệp thích ứng BĐKH tại tỉnh Trà Vinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. T ng quan các vấn đề nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Tác động của nước biển dâng và định hướng sử dụng đất bền vững.

TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giải th ch từ ngữ 1. Đất đai Theo O 1995 đã định nghĩa về đất đai một cách như sau: Đất đai là một vùng đất có vị trí địa lý xác định, là đối tượng có tính tương đối n định hoặc thay đ i theo chu kỳ có thể dự đoán được, là nơi tiếp xúc với các thành phần: không khí, điều kiện địa chất, thủy văn, thực vật, những hoạt động của con người, mà những thuộc tính này ảnh hưởng có ý nghĩa tới việc sử dụng vùng đất đó của con người hiện tại và trong tương lai. Đất đai mang ý nghĩa là lớp phủ bề mặt của vỏ Trái đất mà đặc tính của nó được xem như bao gồm những đặc tính tự nhiên quyết định khả năng khai thác được hay không và ở mức độ nào của vùng đất đó.

Đất đai là một thực thể sống hình thành trong thời gian dài, là một trong những thành phần quan trọng làm nhiệm vụ nuôi sống tất cả các sinh vật trên trái đất Tôn Thất Chiểu, 1992). Đất đai không chỉ giới hạn là lớp đất trên bề mặt, mà còn được hiểu như là khái niệm pháp lý về bất động sản. Theo Tommy 2011 tài sản hợp pháp được định nghĩa là không gian bên trên, dưới hoặc trên mặt đất và bao gồm công trình xây dựng về mặt vật chất và pháp lý, ví dụ một tòa nhà. Đất đai trong khái niệm này cũng bao gồm cả đất có mặt nước bao phủ.

Trong các nghiên cứu về mục đích sử dụng đất, đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên, có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất. Sử d ng đất Có rất nhiều khái niệm về sử dụng đất được sử dụng: Sử dụng đất là khái niệm được xây dựng trên cơ sở chức năng và mục đích sử dụng Turner và cộng sự 1995. Moser 1996 cho r ng sử dụng đất là cách thức và mục đích của con người tác động lên đất và tài nguyên của đất đai. Còn theo O 1995 đã đưa ra một định nghĩa khá hoàn chỉnh về khái niệm sử dụng đất là “Sử dụng đất liên quan đến chức năng hoặc mục đích sử dụng bởi con người và nó có thể được định nghĩa như là các hoạt động của con người có liên quan trực tiếp đến đất đai, sử dụng hoặc có tác động đến đất đai”.

Sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp thiết lập mối quan hệ tương tác giữa con người với đất đai trong một mối quan hệ với nguồn tài nguyên thiên nhiên -7- khác và môi trường. Quy luật phát triển kinh tế - xã hội cùng với yêu cầu phát triển bền vững, cũng như hệ sinh thái quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng đất hợp lý, phát huy tối đa tiềm năng đất đai, mang lại lợi ích sinh thái, kinh tế - xã hội. Mỗi loại hình sản xuất nhất định, tất các các yêu cầu phục vụ cho mục đích của con người ăn ở, sản xuất, đều phải dựa vào các đặc tính của đất đai. Biến động sử d ng đất iến động sử dụng đất là một thuật ngữ chung chỉ những thay đ i bề mặt lãnh th xảy ra do tác động của con người.

iến động sử dụng đất là sự thay đ i trạng thái tự nhiên của lớp phủ bề mặt đất gây ra bởi các tác động của con người.