CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HIỂU BIẾT TÀI CHÍNH VÀ HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH CỦA THANH NIÊN 1. Lý luận về hiểu biết tài chính Hiểu biết tài chính ngày nay đang đóng một vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia trên thế giới (Lusardi & cộng sự, 2020). Hiểu biết tài chính được coi là một trong những mắt xích quan trọng, có ảnh hưởng đến sự phát triển của tài chính toàn diện trên phương diện tích cực (Grohmann, Klühs, and Menkhoff, 20 18). Trong lĩnh vực nghiên cứu tài chính, vai trò của sự hiểu biết về tài chính trong việc đảm bảo sự cân bằng kinh tế cả về mặt vi mô lẫn vĩ mô đã được công nhận một cách rộng rãi (Xiao và cộng sự, 2014).
Được định nghĩa lần đầu tiên vào năm 1992, hiểu biết tài chính được phát biểu rằng đây là khả năng đưa ra những nhận định đúng đắn và quyết định hiệu quả liên quan đến việc sử dụng và quản lý tiền nhằm tạo lập kế hoạch tài chính trong tương lai (Noctor và cộng sự, 1992). Một cá nhân biết cách quản lý các khoản tiền, có kiến thức cơ bản về lĩnh vực tài chính nói chung như: khả năng lập kế hoạch tài chính, gửi tiết kiệm, mở tài khoản tín dụng hay mua bảo hiểm,. sẽ được gọi là hiểu biết tài chính (Schagen & Lines, 1996). Mặt khác, Holzmann chỉ ra rằng tại một số quốc gia hiểu biết tài chính xuất hiện khi có sự chuyển giao từ kiến thức và hiểu viết tài chính sang kỹ năng, năng lực và điều quan trọng được nhắc đến là thái độ và hành vi tài chính (Holzmann, 2010).
Basu chỉ ra rằng khả năng hiểu biết tài chính có hệ thống, từ đó đưa ra các quyết định chi tiết và hành động hiệu suất đối với việc tận dụng và quản lý dòng tiền có thể được coi là hiểu biết tài chính (Basu, 2005). Hogarthe lại có cách định nghĩa khác khi nhấn mạnh rằng hiểu biết tài chính cá nhân hướng đến cách thức cá nhân đó tham gia vào quá trình quản lý nguồn tiền thông qua các công cụ trên thị trường và thông qua nhiều con đường khác nhau như đầu tư, tiết kiệm, lập ngân sách cá nhân, dự phòng chi tiêu,… (Hogarthe, 2002). Hiểu biết tài chính còn được biết đến là khả năng sử dụng các kiến thức và kỹ năng tài chính để quản lý một cách hiệu quả dòng tiền đảm bảo cho nguồn tài chính trọn đời (Willis, 2008). Cùng một vấn đề nghiên cứu nhưng ở khía cạnh khác, hiểu biết tài chính không chỉ bao gồm kiến thức, mà còn là khả năng nhận biết, bàn luận và đối phó linh hoạt với các sự kiện kinh tế - xã hội và quyết định tài chính hàng ngày (Vitt và cộng sự, 2005).
Hai nghiên cứu của Mason & Wilson (Mason & Wilson, 2000) và Lusardi & Mitchell (Lusardi & Mitchell, 2013) cũng đồng quan điểm với định nghĩa trên của Vitt và cộng sự (Vitt và cộng sự, 2005). Hiểu biết tài chính còn được định nghĩa là bao gồm khả năng nhận thức các lựa chọn tài chính, thảo luận vấn đề về tiền và tài chính mà không có gặp khó khăn, phản ứng thành thạo, bình tĩnh với biến cố thực tế hằng ngày ảnh hưởng đến 9 quyết định tài chính, trong đó có sự kiện trong nền kinh tế tổng quát (Vitt và cộng sự, 2005). Khác với các kết luận đã được đưa ra, hiểu biết tài chính ở đây đề cập đến khả năng nội tại của các cá nhân trong việc nghiên cứu và đưa ra các quyết định nhằm tối ưu tài chính trong điều kiện và môi trường kinh tế - xã hội (WB, 2013). Quả thật, hiểu biết tài chính là một khái niệm rất phức tạp, có lẽ vì vậy mà rất nhiều học giả từ lâu đã bất đồng quan điểm xung quanh việc định nghĩa nó (Khúc Thế Anh, 2020).
Nghiên cứu này tập trung vào khái niệm hiểu biết tài chính là sự kết hợp của nhận thức, kiến thức, thái độ và hành vi cần thiết để đưa ra quyết định tài chính đúng đắn và cuối cùng đạt được mục tiêu tài chính cá nhân giống như cách OECD (OECD, 2018) đã từng đề cập. Theo Baker & Ricciardi hiểu biết tài chính là sự hòa quyện trên ba yếu tố bao gồm hành vi tài chính, thái độ tài chính và kiến thức tài chính nhằm đưa ra quyết định tài chính đúng hướng, không sai lầm (Baker & Ricciardi, 2014). Yếu tố ảnh hưởng đến hiểu biết tài chính như trình độ học vấn có ảnh hưởng tích cực lên hiểu biết tài chính của một cá nhân (Bhushan & Medury, 2013; Brown & Graf, 2013; Morgan & Trinh, 2017). Trình độ học vấn và hiểu biết tài chính có mối liên hệ chặt chẽ với nhau khi mà nhóm đối tượng ở trình độ giáo dục tiểu học hoặc tương đương có khả năng hoàn thành tốt các câu hỏi liên quan đến lãi suất, lạm phát, rủi ro ở mức 26,6%; còn đối với nhóm đối tượng trình độ đại học trở lên thì con số này được thể hiện ở mức gấp gần 3 lần, tương đương 68,69% (Brown and Graf, 2013).
Làm rõ cho kết quả được đề cập ở trên, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người có điểm số hiểu biết tài chính thấp nhất nằm trong nhóm chưa dược tiếp cận nhiều với các kiến thức tài chính như các cấp bậc tiểu học hoặc trung cấp nghề dự bị; những người ở các cập học cao hơn bao gồm đại học và cao hơn và nằm trong nhóm có chỉ số hiểu biết tài chính cơ bản cao nhất (Van Rooij, Lusardi, & Alessie, 2012). Bên cạnh ảnh hưởng đó thì đa số các nghiên cứu được thế giới thực hiện đều đưa ra một kết luận rằng giữa hiểu biết tài chính và thu nhập có mối liên hệ cùng chiều, nghĩa là thu nhập càng cao thì điểm số hiểu biết tài chính của cá nhân càng cao và ngược lại. Cụ thể với những gia đình sở hữu thu nhập cao, trong khoảng hơn $80.000 mỗi năm sẽ có điểm số hiểu biết tài chính của cá nhân cao hơn so với các nhóm gia đình thuộc đối tượng thu nhập thấp (Mandell and Klein, 2009). Kết luận này cũng tương đồng với kết quả được Lusardi & Tufano đưa ra trong nghiên cứu của mình (Lusardi & Tufano, 2009).
10 Kiến thức tài chính: Trong bước đầu thực hiện nghiên cứu về hiểu biết tài chính, mọi người thường nhận thấy có một mối liên hệ gắn kết đi liền nhau giữa hiểu biết tài chính và kiến thức tài chính. Tuy nhiên, có một phát hiện khá bất ngờ và thú vị trong nghiên cứu của ADB đó chính là tuy sở hữu một kiến thức tài chính vững vàng nhưng cuộc sống của người dân vẫn còn rất khó khăn (ABD, 2017). Chính vì thế mà các nhà nghiên cứu sau đó đã thực hiện tách kiến thức tài chính thành một phần trong hiểu biết tài chính. Một cách lý giải gần gũi hơn cho thấy kiến thức tài chính là mức độ hiểu chính xác về những khái niệm và thuật ngữ chuyên ngành và cách mà những khái niệm đó được vận hành trong các hệ thống tổ chức tài chính (Lusardi & cộng sự, 2021).
Kiến thức về tài chính là bước đệm cho việc hình thành hành vi và thái độ tài chính của chính cá nhân đó (Khúc Thế Anh và cộng sự, 2018). Kiến thức tài chính là sự giao thoa của nhận thức, kiến thức, kỹ năng, thái độ và hành vi cần thiết để cuối cùng đưa ra được một quyết định sáng suốt nhất và đạt được hạnh phúc tài chính cá nhân (Atkinson và Messy, 2012). Một góc nhìn đa chiều về hiểu biết tài chính chỉ ra gồm có hai khía cạnh là hiểu biết và sử dụng (Huston, 2010). Hiểu biết các kiến thức tài chính và ứng dụng sử dụng nguồn vốn kiến thức đó vào thực tiễn, tức là kiến thức tài chính định hình việc ra quyết định tài chính (Huston, 2010).
Thái độ tài chính: Thái độ tài chính được coi là việc lên kế hoạch trước để hành động theo một hướng cụ thể, được phát triển thông qua niềm tin cá nhân vào kiến thức kinh tế và phi kinh tế đối với kết quả của các hành vi tài chính cụ thể (Ajzen, 1991). Thái độ và niềm yêu thích được xem là các yếu tố tiên quyết trong hiểu biết tài chính, đóng vai trò quyết định trong việc một cá nhân hiểu, thực hiện và đưa ra các quyết định liên quan đến tài chính cá nhân của bản thân (OECD, 2015; Potrich & cộng sự, 2015). Hoàn toàn đồng ý với quan điểm của Ajzen, nhóm nghiên cứu người Việt Nam cũng cho rằng thái độ tài chính là thể hiện quan điểm của cá nhân đối với tình hình tài chính diễn ra xung quanh cuộc sống chúng ta (Khúc Thế Anh và cộng sự, 2018). Hệ quả của kiến thức tài chính mà cá nhân thu thập được xác định qua các quan điểm đánh giá về thái độ của chủ thể đó trước tình hình tài chính, đây được coi là tiền đề hình thành lên hành vi tài chính sau này của chủ thể được đề cập.
Chung một khung khái niệm trên, Shim cho rằng thái độ tài chính thể hiện những kiến thức cốt lõi về tài chính của cá nhân và khả năng, năng lực có thể quản lý các quyết định liên quan đến những giao dịch tài chính (Shim và cộng sự, 2019). Chính những hiểu biết sâu sắc liên quan đến thái độ tài chính là một thước đo giá trị về kiến thức tài chính của cá nhân, sau đó có thể được cải thiện thông qua việc giáo dục (Manish Talwar và cộng sự, 2021). 11 Thái độ tài chính được Marsh định nghĩa một cách đơn giản hơn là thái độ, cảm nhận của một chủ thể về các vấn đề tài chính cá nhân, được đo lường bằng cách phản ứng lại đối với một tuyên bố hoặc ý kiến (Marsh, 2006). Tương đồng với kết luận được thực hiện trong nghiên cứu trên, định nghĩa thái độ tài chính là trạng thái tinh thần, ý kiến và phán đoán về tài chính (Marsh, Pankow, 2003).
Một số nghiên cứu trước đây đã có kết luận về mối quan hệ giữa thái độ tài chính và hiểu biết tài chính trong giới trẻ (Grble và Lytton, 1988; Kasman, 2018). Đa phần kết quả được thể hiện trong các nghiên cứu chỉ ra chính thái độ đối với tiền bạc là tiền đề để tạo lên hiểu biết tài chính trong giới trẻ. Một thái độ tích cực của thanh niên về tiền và tài chính có thể ảnh hưởng đến hành vi tài chính của họ nhằm đạt được hiểu biết tài chính và nâng cao trình độ, kiến thức tài chính của họ.