MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sau hơn 25 năm thực hiện chính sách “Đổi mới”, Việt Nam đã đạt đƣợc nhiều tiến bộ vƣợt bậc trong phát triển kinh tế, nâng cao mức sống của ngƣời dân, phúc lợi xã hội đƣợc cải thiện rõ rệt, góp phần đƣa đất nƣớc trở thành Quốc gia có mức thu nhập trung bình trên thế giới. Đô thị hóa - kết quả tất yếu của quá trình phát triển của đất nƣớc - đã và đang diễn ra mạnh mẽ cả về số lƣợng cũng nhƣ chất lƣợng của các đô thị. Theo số liệu thống kê của Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng 2010), hệ thống đô thị quốc gia đang có sự chuyển biến tích cực về lƣợng và chất.
Năm 1990 cả nƣớc có khoảng 500 đô thị, đến năm 2000 con số này lên tới 649. Hiện nay, toàn quốc có 754 đô thị, trong đó có 2 đô thị loại đặc biệt (Hà Nội, TP.HCM), 7 đô thị loại I, 14 đô thị loại II, 45 đô thị loại III, 40 đô thị loại IV và 646 đô thị loại V. Bƣớc đầu đã hình thành chuỗi đô thị trung tâm quốc gia và trung tâm vùng. Các đô thị trung tâm quốc gia gồm Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ.
Các đô thị trung tâm vùng gồm các thành phố nhƣ: Biên Hòa, Vũng Tàu, Buôn Ma Thuột, Nha Trang, Nam Định, Thái Nguyên, v. Các đô thị trung tâm tỉnh gồm các thành phố, thị xã giữ chức năng trung tâm hành chính-chính trị, kinh tế, văn hóa, du lịch, dịch vụ, đầu mối giao thông, và các đô thị trung tâm huyện; đô thị trung tâm cụm các khu dân cƣ nông thôn, các đô thị mới. Tỷ lệ dân số đô thị đã tăng từ 23,7% năm 1999 lên 29,6% năm 2009 (tƣơng đƣơng với 25,4 triệu dân đô thị trong tổng số 85,8 triệu dân số toàn quốc). Quá trình đô thị hóa đem lại nhiều tác động tích cực, góp phần không nhỏ vào quá trình phát triển ở cấp quốc gia, cấp vùng và địa phƣơng.
Những lợi ích do quá trình đô thị hóa đem lại nhƣ: 1) tạo động lực (trở thành cực phát triển) cho các địa phƣơng; 2) góp phần nâng cao chất lƣợng cơ sở hạ tầng; 3) phát triển các ngành công nghiệp, thƣơng mại và dịch vụ; 4) tạo việc làm cho cƣ dân địa phƣơng,…Bên cạnh đó, đô thị hóa còn gây ra những tác động tiêu cực làm ảnh hƣởng không nhỏ tới quá trình phát triển theo mục tiêu phát triển bền vững của các địa phƣơng nhƣ: 1) làm thay đổi hiện trạng sử dụng đất gây ra những tác động tiêu cực; 2) di dân tự do và những ảnh hƣớng tới quá trình phát triển kinh tế - xã hội; 3) phát triển thiếu đồng bộ cơ sở hạ tầng đặc biệt là các công trình xử lý chất thải;…. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cùng với xu thế đô thị hóa chung của cả nƣớc, Hải Phòng - một trong năm đô thị lớn nhất, trực thuộc trung ƣơng, đang có những thay đổi mạnh mẽ về kinh tế - xã hội và các lĩnh vực khác. Với tốc độ tăng trƣởng hàng năm cao và có xu hƣớng tăng liên tục trong nhiều năm, đô thị Hải Phòng có tốc độ đô thị hóa vào loại cao trong cả nƣớc. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực đạt đƣợc, Hải Phòng đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nhƣ: quy hoạch thiếu đồng bộ, chất lƣợng cơ sở hạ tầng chƣa theo kịp tốc độ phát triển, di cƣ tự do và vấn đề việc làm đang gia tăng sức ép tới chất lƣợng cuộc sống của cƣ dân đô thị, đô thị hóa diễn ra không đồng đều và thiếu kiểm soát gây ra những tác động tiêu cực hiện trạng sử dụng đất,…Xuất phát từ tình hình thực tiễn nếu trên, đề tài luận văn cao học đƣợc lựa chọn với tiêu đề: “Nghiên cứu tác động của quá trình đô thị hóa tới biến động sử dụng đất thành phố Hải Phòng”.
Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là đánh giá, phân tích những tác động (tích cực và tiêu cực) của quá trình đô thị hóa tới biến động sử dụng đất thành phố Hải Phòng. Trên cơ sở đó, đề xuất những giải pháp nhằm khắc phục những tác động tiêu cực của đô thị hóa góp phần phát triển bền vững đô thị. Nhiệm vụ nghiên cứu Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về đô thị hóa, những tác động của đô thị hóa tới các lĩnh vực nhƣ kinh tế - xã hội và môi trƣờng, đặc biệt là những tác động của đô thị hóa tới tài nguyên đất nói chung và hiện trạng sử dụng đất nói riêng. - Nghiên cứu, phân tích quá trình đô thị hóa của Thành phố Hải Phòng giai đoạn 1986 - nay.
- Đánh giá những tác động của quá trình đô thị hóa Thành phố Hải Phòng tới các lĩnh vực kinh tế - xã hội. - Phân tích biến động hiện trạng sử dụng đất Thành phố Hải Phòng giai đoạn 2000-2010 - Đánh giá tác động trực tiếp và gián tiếp của quá trình đô thị hóa tới biến động hiện trạng sử dụng đất Thành phố Hải Phòng. - Đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục những tác động tiêu cực của đô thị hóa tới sử dụng đất trong giai đoạn tiếp theo. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Quan điểm nghiên cứu 4. Quan điểm hệ thống Sử dụng đất đô thị là hệ thống phức tạp, bao gồm các hợp phần cấu tạo thành, mỗi loại hình sử dụng đất đô thị chịu nhiều tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội trong một chỉnh thể thống nhất. Chính vì vậy, khi có những tác động vào mọi thành phần hay một bộ phận nào đó thì các thành phần hay bộ phận khác sẽ bị thay đổi theo phản ứng dây chuyền.
Do đó, nghiên cứu tác động của đô thị hóa tới hiện trạng sử dụng đất đô thị cần nhìn nhận và xem xét trong một hệ thống hoàn chỉnh. Sự thay đổi của một hợp phần trong hệ thống sẽ kéo theo sự thay đổi của các hợp phần khác cũng nhƣ toàn bộ hệ thống. Quan điểm tổng hợp Biến động hiện trạng sử dụng đất đô thị chịu nhiều tác động của các yếu tố khác nhau của quá trình đô thị hóa. Khi nghiên cứu tác động của quá trình đô thị hóa tới sự biến đổi hiện trạng sử dụng đất đô thị, cần đánh giá, phân tích tổng hợp các nguyên nhân gây ra đô thị hóa cũng nhƣ những tác động của quá trình này tới sự thay đổi mục đích sử dụng của các loại hình sử dụng đất trong địa bàn nghiên cứu.
Quan điểm nghiên cứu tổng hợp còn thể hiện ở chỗ: đánh giá những tác động tƣơng hỗ của các yếu tố đô thị hóa tới quá trình phát triển chung của Thành phố Hải Phòng theo một giai đoạn nhất định. Quan điểm phát triển bền vững Ngày nay, thuật ngữ phát triển bền vững đã trở nên khá quen thuộc với cuộc sống thƣờng ngày, đƣợc sử dụng rộng rãi trong các văn bản pháp quy và trong các tài liệu nghiên cứu khoa học. Khái niệm này lần đầu tiên đƣợc đƣa tra năm 1980 trong cuốn sách “Chiến lược bảo tồn thế giới” do Liên minh Bảo tồn Thế giới (IUCN) phát hành. Năm 1987, sau khi tài liệu “Báo cáo Bruntland” đƣợc Ủy ban Thế giới về Môi trƣờng và Phát triển công bố đã đƣa ra đƣợc một phƣơng pháp đánh giá mới về sự phát triển, tiến bộ của một quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
Từ đó, thuật ngữ phát triển bền vững đã trở thành thuật ngữ chuyên môn đối với nhiều chuyên ngành khoa học liên quan đến môi trƣờng và phát triển. Trong điều kiện phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, phát triển đô thị và đô thị hóa bền vững cần thể hiện một cách suy nghĩ và một hƣớng giải quyết 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về đô thị hoá mà trong đó việc xây dựng các đô thị sẽ đƣợc tiến hành một cách toàn diện cân đối và vững chắc trên cơ sở phát triển kinh tế, duy trì và phát huy những hiểu biết về văn hoá xã hội, có ý thức tiết kiệm đối với việc sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên và có thái độ đúng đắn hữu hiệu với công tác quản lý bảo vệ môi trƣờng. Phát triển đô thị cần phát huy những tiến bộ khoa học kỹ thuật, cần phối hợp đa ngành, đa cấp và cần đƣợc xây dựng dựa trên các kế hoạch phát triển đô thị ngắn và dài hạn mà quy hoạch xây dựng đô thị đƣợc duyệt đã quy định. Đối với từng đô thị để tích cực thực hiện vòng tuần hoàn lành mạnh về phát triển kinh tế - xã hội - bảo vệ môi trƣờng, từng đô thị cần tập trung xử lý môi trƣờng ô nhiễm, cải thiện sinh thái đô thị, bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên và quản lý đƣợc tốc độ tăng trƣởng dân số và quy mô mở rộng đất đai đô thị hƣớng tới sự phát triển bền vững của đô thị trong giai đoạn tiếp theo.
Phƣơng pháp nghiên cứu 4. Phương pháp thu thập, tổng hợp tài liệu, số liệu Hệ thống tài liệu là cơ sở quan trọng giúp cho việc hình thành và hoàn thiện cơ sở lý luận cũng nhƣ những nghiên cứu, phân tích cụ thể về lịch sử phát triển, sự biến đổi và phát triển của đô thị Hà Nội theo thời gian. Hệ thống tài liệu đƣợc tiến hành thu thập tại các cơ quan nghiên cứu khoa học nhƣ: Khoa Địa lý, Trƣờng ĐHKHTN, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Sở Tài nguyên và Môi trƣờng thành phố Hải Phòng, UBND thành phố Hải Phòng và nhiều cơ quan chuyên ngành khác. Hệ thống tài liệu thu thập đƣợc bao gồm: tài liệu liên quan đến lịch sử phát triển của thành phố Hải Phòng, tài liệu về khí hậu, địa chất, địa hình, thuỷ văn, thuỷ lợi, dân số, lao động, mức sống, tình hình phát triển của các ngành kinh tế.phục vụ trực tiếp cho việc đánh giá đặc điểm của quá trình đô thị hóa và phân tích những biến đổi của hiện trạng sử dụng đất thành phố Hải Phòng.
Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa Trong quá trình nghiên cứu phân tích số liệu, cần phải điều tra nhằm bổ sung chính xác thông tin thực tế. Đề tài đã sử dụng phƣơng pháp điều tra thực địa nhằm xác định lại các thông tin đã thu thập. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.