CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Vấn đề nghiên cứu 1.1 Bối cảnh nghiên cứu lý thuyết của luận án Các lý thuyết hiệu quả khai thác cảng không phát triển theo một đường thẳng, những đột phá về vận chuyển hàng hải quốc tế bằng container đã làm tăng các cuộc tranh luận về hiệu quả khai thác cảng cũng như các yếu tố quyết định đến hiệu quả khai thác cảng trong xu hướng container hóa và cạnh tranh giữa các cảng giành quyền trở thành trung tâm kết nối vận tải trong thương mại quốc tế. Các nghiên cứu có ảnh hưởng to lớn đến khái niệm hiệu quả khai thác cảng container có thể kể như nghiên cứu của Murphy (1991,1992); Willingdale (1994) và Jose L. Tongzon (1994) nhóm các tác giả này đã chỉ ra được rằng một cảng container khai thác hiệu quả khi có vị trí địa lý thuận lợi, có tần số tàu ghé cảng nhiều và quan trọng là cảng phí phù hợp. Những năm sau đó Tongzon và cộng sự (2002) bổ sung thêm yếu tố cơ sở vật chất cảng và cho rằng một cảng container có điều kiện cơ sở vật chất tốt bên cạnh vị trí phù hợp và cảng phí tốt sẽ là điều kiện để khách hàng lựa chọn trong môi trường cạnh tranh.
Tiếp theo các nghiên cứu về hiệu quả khai thác cảng container trong nghiên cứu của mình về chi phí hàng hải trong vận tải container quốc tế tác giả Gordon Wilmsmeier và cộng sự (2006) cho rằng khả năng kết nối của cảng và năng động trong trao đổi thông tin với khách hàng sẽ làm giảm chi phí cho các hãng vận tải từ đó sẽ quyết định đến việc lựa chọn cảng container của chủ tàu, chủ hàng từ đó sẽ làm tăng năng lực cạnh tranh và hiệu quả khai thác cảng. Trong giai đoạn phát triển cảng hiện đại nghiên cứu về hiệu quả khai thác cảng container một số nhà nghiên cứu như Notteboom (2011); Vitor (2012); Joana Coeloho (2013) cho rằng các yếu tố của cảng container bao gồm ở tuyến tiền phương và hậu phương là các đặc tính cảng sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng bao gồm các yếu tố vị trí, tính năng động, khả năng kết nối, tổ chức hoạt động dịch vụ logistics cảng, cơ sở hạ tầng cảng sẽ quyết định đến hiệu quả khai thác cảng container thông qua sự hài lòng khách hàng cảng ngoài chủ tàu, chủ hàng còn có các doanh nghiệp đại lý giao nhận bên cạnh lượng tàu ra vào cảng và năng suất, 2 hiệu suất cảng từ đó các cảng sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên các lý thuyết này chưa giải thích được những quốc gia có hệ thống cảng biển phần lớn nằm trên các nhánh sông và sâu trong đất liền như Việt Nam thì các đặc tính nào sẽ quyết định đến hiệu quả khai thác cảng container, cũng như đặc tính nào là quan trọng nhất và tác động nhiều nhất đến hiệu quả khai thác cảng cụ thể là cảng container. Bên cạnh đó cũng có nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam nghiên cứu các lý thuyết và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác hệ thống cảng của Việt Nam tiêu biểu như tác giả Nguyễn Kim Chung (2001) trong nghiên cứu “Những giải pháp phát triển cảng biển phía Nam đến năm 2010” tác giả đã tổng hợp lý thuyết và phân tích những nguy cơ, thời cơ, điểm mạnh điểm yếu của cụm cảng phía nam với những vị trí, cơ sở hạ tầng, năng lực kết nối nội địa sẽ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hiệu quả của cảng.
Trong khi đó tác giả Nguyễn Ngọc Thanh (2002) trong nghiên cứu “Giải pháp chiến lược phát triển cảng biển khu vực Tp.HCM” cũng cho rằng cơ sở hạ tầng và khả năng kết nối cũng như các dịch vụ logistics sẽ ảnh hưởng đến phát triển cảng biển tuy nhiên các nghiên cứu này chưa cập nhật các vấn đề mới phát sinh trong quy hoạch phát triển cảng biển Việt Nam của Bộ Giao Thông Vận Tải đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 cũng như quyết định số 1037/QĐ-TTg ngày 24/06 năm 2014 của Thủ Tướng Chính Phủ về việc phê duyệt điều chỉnh quy hoạch phát triển hệ thống cảng biển đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030. Cùng với hướng nghiên cứu trên tác giả Nguyễn Thị Phương (2008) trong nghiên cứu “Các giải pháp cơ bản hoàn thiện và khai thác cảng container phục vụ vận tải đa phương thức” tác giả cho rằng một cảng container khai thác hiệu quả thì cần cải tiến công nghệ xếp dỡ, công nghệ thông tin kết nối, dịch vụ logistics cảng cũng như đội ngũ lao động tuy nhiên nghiên cứu này cũng chỉ tập trung theo hướng hiệu quả khai thác do chủ tàu lựa chọn cảng. Ngoài ra một số tác giả cũng nghiên cứu lý thuyết hiệu quả khai thác cảng container nhưng theo hướng quy hoạch, dự án và các đặc tính ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng đưa ra còn khá rời rạc như Nguyễn Văn Khoảng (2012) nghiên cứu về “Phát triển cảng container khu vực đầu mối phía nam”; tác giả Dương Văn Bạo 3 (2005) nghiên cứu “Hoàn thiện phương pháp quy hoạch bến cảng container và áp dụng vào khu vực kinh tế phía bắc Việt Nam” hay tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2013) nghiên cứu “Đầu tư phát triển cảng biển Việt Nam giai đoạn 2005-2020”. Và cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào nghiên cứu một cách đầy đủ, đo lường các đặc tính cảng nào sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng container Việt Nam và hiệu quả khai thác cảng sẽ bao gồm các thang đo nào đối với một quốc gia đang phát triển như Việt Nam và đây cũng chính là một điểm trống về học thuật mà luận án muốn giải quyết.2 Lý do nghiên cứu Tiếp cận từ gốc độ thực tiễn, kinh tế Việt Nam tăng trưởng tốt trong những năm gần đây đã kéo theo sự gia tăng nhu cầu vận chuyển hàng hóa mạnh mẽ tương ứng.
Trong vòng 10 năm qua khối lượng vận chuyển hàng hóa tăng gấp đôi, đạt hơn 293 triệu tấn vào năm 2018 tương ứng 13 triệu TEU. Trong cơ cấu vận tải biển hàng hóa xuất nhập khẩu chiếm khoảng 60% và hàng nội địa 40%. Điều này cho thấy vai trò của ngành vận tải biển không ngừng tăng lên, đặc biệt là đối với phương thức vận chuyển bằng container để phục vụ cho hoạt động thương mại quốc tế đã và đang phát triển mạnh theo xu thế gia tăng hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam và khối lượng vận chuyển bằng container thường chiếm tỷ lệ áp đảo trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa. Do đó, việc đầu tư hoàn thiện hệ thống cảng container để nâng cao hiệu quả khai thác cảng loại hình này đã thực sự trở thành một yêu cầu cấp thiết đối với nền kinh tế.
Hiện Việt Nam có 45 cảng biển, 251 bến, 87,5 km cầu cảng, 18 khu neo đậu chuyển tải và 33 ICD (Hiệp Hội Doanh Nghiệp Dịch Vụ Logistics VN, 2018, tr 41) nhưng số lượng cảng nước sâu và các cảng làm hàng container thì quá ít và phần lớn chỉ đáp ứng được nhu cầu của tàu trọng tải nhỏ trong khi đó nhu cầu vận chuyển hàng container lớn, các hãng tàu muốn giảm chi phí nên đưa tàu container có dung tích lớn vào khai thác điều này đã khiến các cảng biển VN bắt đầu bộc lộ nhiều khuyết điểm như thiếu đường dẫn, một số cảng bị than phiền về hạ tầng, đường sá ùn tắc thường xuyên, vị trí cảng ở trong thành phố chật chội, gây bất tiện cho giao thông. Từ những thực trạng trên có thể thấy hệ 4 thống cảng biển nói chung và cảng container nói riêng ở Việt Nam đến nay vẫn chưa đáp ứng được các yêu cầu phát triển tương xứng.1: Sản lượng thông qua cảng biển Việt Nam tính bằng TEU (Nguồn: VPA, 2019) (phụ lục 1) Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, cả chủ quan và khách quan, hiệu quả sử dụng, khai thác hệ thống cảng container của nước ta còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế. Hiện tại, phần lớn các cảng container vẫn sử dụng công nghệ quản lý, khai thác lạc hậu, năng suất xếp dỡ hạn chế (chỉ đạt 45% - 50% mức tiên tiến của thế giới). Trong khi đó, một số bến cảng container, do quy hoạch thiếu tầm nhìn, nặng về đối phó với tăng trưởng cục bộ, nên khó có thể kết nối để thiết lập mạng lưới giao thông quốc gia đồng bộ, chặt chẽ.
Điều này không chỉ dẫn tới tình trạng cảng nhiều, hàng hóa ít, mà còn làm suy yếu năng lực thông quan hàng hóa ở các cảng vốn là đô thị lớn, nhưng phải chịu sức ép về dân số tăng nhanh và hạ tầng giao thông xuống cấp và hiện nay các cảng vẫn chưa phát triển kịp theo kế hoạch định hướng của Chính Phủ, nhiều cảng vẫn đang trong tình trạng chờ hàng, chờ tàu, thiếu kết nối, khai thác kém hiệu quả. Mặt khác tiếp cận từ gốc độ lý luận về hoạt động logistics và lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm ở nhiều nơi trên thế giới như các nghiên cứu của Tongzon 5 (2002); Gordon Wilmsmeier và cộng sự (2006); Notteboom (2011); Vitor (2013; 2014) cũng cho thấy đang tồn tại một khoảng trống nghiên cứu liên quan đến vấn đề hiệu quả khai thác cảng container. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về hiệu quả khai thác cảng container nhưng phần lớn chỉ nghiên cứu tác động mang tính riêng biệt của các yếu tố tổ chức hoạt động của cảng đến hiệu quả khai thác cảng mà chưa có công trình nào nghiên cứu đo lường tác động tổng hợp (mang tính tương hỗ) giữa các yếu tố đặc trưng của cảng đến hiệu quả khai thác cảng container. Tóm lại, trên cơ sở lý thuyết, thực tiễn tác giả đề xuất nghiên cứu luận án “Ảnh hưởng của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container tại Việt Nam” nhằm làm sáng tỏ những yếu tố nào là đặc tính của cảng tác động đến hiệu quả khai thác cảng container Việt Nam.2 Mục tiêu nghiên cứu của luận án + Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu ảnh hưởng đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container là nhằm để tìm ra được các đặc tính nào của cảng ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng container nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho cảng.
Các nhân tố thuộc đặc tính của cảng container đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh, quyết định đến hiệu quả khai thác của các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ cảng biển container trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế.
