Nghiên cứu ảnh hưởng của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích ảnh hưởng của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành logistics.

• Tác giả: Hà Minh Hiếu
• Người hướng dẫn: GS, TS. Đoàn Thị Hồng Vân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Tác Động Của Đặc Tính Cảng Đến Hiệu Quả Khai Thác Cảng Container Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Hiệu quả khai thác cảng container và đặc tính cảng

Phần này tập trung phân tích hiệu quả khai thác cảng container tại Việt Nam, xem xét các chỉ số đo lường như sự hài lòng khách hàng, năng suất và hiệu suất hoạt động, thời gian khai thác, và chi phí. Nghiên cứu đánh giá đặc tính cảng, bao gồm cả yếu tố vật chất (cơ sở vật chất hạ tầng cảng, độ sâu luồng tàu, diện tích kho bãi, trang thiết bị cảng, kết nối giao thông cảng) và yếu tố phi vật chất (vị trí cảng, tính năng động, khả năng thu hút, tổ chức hoạt động và dịch vụ logistics, nhân lực cảng biển, an ninh cảng biển, môi trường cảng biển, thủ tục hải quan cảng biển). Mối quan hệ giữa các đặc tính cảng và hiệu quả khai thác cảng container sẽ được làm rõ qua phân tích số liệu thực tế và tài liệu nghiên cứu có liên quan. Cảng container Việt Nam đang đối mặt với thách thức cạnh tranh ngày càng khốc liệt, đòi hỏi sự nâng cao hiệu quả khai thác để thu hút đầu tư và phát triển bền vững. Năng lực cảng biển Việt Nam hiện tại và tiềm năng phát triển cần được đánh giá toàn diện.

1.1. Chỉ số đo lường hiệu quả khai thác cảng container

Các chỉ số đo lường hiệu quả khai thác cảng container bao gồm: sản lượng cảng container, thời gian khai thác cảng, chi phí khai thác cảng, và sự hài lòng của khách hàng. Nghiên cứu sử dụng các số liệu thống kê về sản lượng cảng container để đánh giá hiệu quả tổng thể. Thời gian khai thác cảng, bao gồm thời gian cập bến, dỡ hàng, và rời cảng, phản ánh sự hiệu quả trong quá trình vận hành. Chi phí khai thác cảng, bao gồm chi phí nhân công, bảo trì, và vận hành, là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tính cạnh tranh của cảng. Cuối cùng, sự hài lòng của khách hàng được xem là thước đo quan trọng phản ánh chất lượng dịch vụ và hiệu quả hoạt động của cảng. Các chỉ số này sẽ được phân tích để xác định các yếu tố then chốt ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng container ở Việt Nam. Khai thác cảng container Việt Nam cần tập trung vào việc tối ưu hóa các chỉ số này để nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.2. Phân tích các đặc tính cảng ảnh hưởng đến hiệu quả

Phân tích tập trung vào mối quan hệ giữa các đặc tính cảng và hiệu quả khai thác cảng container. Cơ sở vật chất hạ tầng cảng hiện đại, độ sâu luồng tàu lớn, diện tích kho bãi rộng rãi, trang thiết bị cảng tiên tiến, và kết nối giao thông cảng thuận lợi sẽ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác cảng container. Vị trí cảng chiến lược, gần các trung tâm kinh tế và tuyến vận tải quốc tế, cũng là yếu tố quan trọng. Tính năng động của cảng, thể hiện qua khả năng thích ứng với sự thay đổi của thị trường và công nghệ, cũng ảnh hưởng đáng kể. Khả năng thu hút đầu tư và khách hàng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chất lượng dịch vụ, chi phí, và chính sách hỗ trợ. Tổ chức hoạt động và dịch vụ logistics hiệu quả sẽ tối ưu hóa quá trình vận chuyển hàng hóa và nâng cao sự hài lòng của khách hàng. Nghiên cứu sẽ phân tích chi tiết ảnh hưởng của từng đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container, sử dụng mô hình thống kê phù hợp.

II. Tác động của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác

Phần này tập trung vào tác động của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container tại Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng và định tính để phân tích dữ liệu, xác định mối quan hệ nhân quả giữa các biến. Kết quả nghiên cứu sẽ chỉ ra những đặc tính cảng nào có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến hiệu quả khai thác, giúp xác định các ưu tiên đầu tư và phát triển. Phát triển cảng biển Việt Nam cần dựa trên cơ sở phân tích này để có chiến lược đầu tư hiệu quả, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế. Cạnh tranh cảng biển ngày càng khốc liệt, việc hiểu rõ tác động của đặc tính cảng là cần thiết để tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

2.1. Mô hình phân tích tác động

Nghiên cứu sử dụng mô hình thống kê đa biến để phân tích tác động của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container. Các biến độc lập bao gồm các đặc tính cảng đã được xác định ở phần trước. Biến phụ thuộc là hiệu quả khai thác cảng container, được đo lường bằng các chỉ số đã đề cập. Mô hình sẽ giúp xác định độ mạnh yếu của mối quan hệ giữa các biến, cũng như tầm quan trọng tương đối của từng đặc tính cảng. Phân tích SWOT khai thác cảng container cũng được thực hiện để đánh giá toàn diện hơn về tình hình hiện tại và định hướng phát triển. Kết quả phân tích sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác cảng container.

2.2. Kết quả nghiên cứu và hàm ý chính sách

Phần này trình bày kết quả phân tích tác động của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container. Kết quả nghiên cứu sẽ được minh họa bằng biểu đồ, bảng số liệu rõ ràng. Chính sách phát triển cảng biển Việt Nam cần được điều chỉnh dựa trên kết quả nghiên cứu. Việc đầu tư vào các đặc tính cảng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hiệu quả khai thác sẽ được ưu tiên. Giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác cảng sẽ được đề xuất, bao gồm các giải pháp về công nghệ, quản lý, và chính sách. Nghiên cứu cũng so sánh hiệu quả khai thác cảng Việt Nam với các cảng quốc tế để xác định khoảng cách và hướng phát triển. Xu hướng phát triển cảng container toàn cầu cũng được xem xét để đưa ra các khuyến nghị phù hợp.

III. Thách thức và giải pháp

Phần này trình bày các thách thức khai thác cảng container Việt Nam, bao gồm cạnh tranh quốc tế, thiếu hụt cơ sở hạ tầng, và hạn chế về công nghệ. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác cảng, bao gồm đầu tư cơ sở hạ tầng hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin, cải thiện quản lý, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Cảng biển lớn tại Việt Nam cần được đầu tư đồng bộ để tạo ra chuỗi cung ứng logistics hiệu quả. Quy hoạch cảng biển cần dựa trên cơ sở khoa học và tầm nhìn dài hạn. Đầu tư cảng biển cần được thu hút từ nhiều nguồn, bao gồm ngân sách nhà nước, vốn đầu tư nước ngoài, và tư nhân.

3.1. Thách thức hiện nay

Các thách thức khai thác cảng container tại Việt Nam bao gồm: cạnh tranh cảng biển khốc liệt, thiếu hụt cơ sở hạ tầng hiện đại, công nghệ khai thác cảng chưa đồng bộ, nhân lực chất lượng cao còn thiếu, và thủ tục hành chính còn rườm rà. Cảng container Việt Nam cần vượt qua những thách thức này để phát triển bền vững. Tầm quan trọng của cảng biển đối với kinh tế Việt Nam rất lớn, do đó việc giải quyết các thách thức là rất cần thiết. Thực trạng khai thác cảng container tại Việt Nam hiện nay cho thấy cả những điểm mạnh và điểm yếu cần được nhìn nhận khách quan.

3.2. Giải pháp đề xuất

Để nâng cao hiệu quả khai thác cảng container, cần có các giải pháp toàn diện. Đầu tư cơ sở hạ tầng hiện đại là ưu tiên hàng đầu. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và vận hành cảng là rất cần thiết. Cải thiện quản lý cảng bằng việc áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại, nâng cao hiệu quả hoạt động. Đào tạo và thu hút nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực cảng biển. Rút gọn thủ tục hành chính để giảm thời gian và chi phí khai thác. Chính sách phát triển cảng biển Việt Nam cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc đầu tư và phát triển cảng, tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Vấn đề nghiên cứu 1.1 Bối cảnh nghiên cứu lý thuyết của luận án Các lý thuyết hiệu quả khai thác cảng không phát triển theo một đường thẳng, những đột phá về vận chuyển hàng hải quốc tế bằng container đã làm tăng các cuộc tranh luận về hiệu quả khai thác cảng cũng như các yếu tố quyết định đến hiệu quả khai thác cảng trong xu hướng container hóa và cạnh tranh giữa các cảng giành quyền trở thành trung tâm kết nối vận tải trong thương mại quốc tế. Các nghiên cứu có ảnh hưởng to lớn đến khái niệm hiệu quả khai thác cảng container có thể kể như nghiên cứu của Murphy (1991,1992); Willingdale (1994) và Jose L. Tongzon (1994) nhóm các tác giả này đã chỉ ra được rằng một cảng container khai thác hiệu quả khi có vị trí địa lý thuận lợi, có tần số tàu ghé cảng nhiều và quan trọng là cảng phí phù hợp. Những năm sau đó Tongzon và cộng sự (2002) bổ sung thêm yếu tố cơ sở vật chất cảng và cho rằng một cảng container có điều kiện cơ sở vật chất tốt bên cạnh vị trí phù hợp và cảng phí tốt sẽ là điều kiện để khách hàng lựa chọn trong môi trường cạnh tranh.

Tiếp theo các nghiên cứu về hiệu quả khai thác cảng container trong nghiên cứu của mình về chi phí hàng hải trong vận tải container quốc tế tác giả Gordon Wilmsmeier và cộng sự (2006) cho rằng khả năng kết nối của cảng và năng động trong trao đổi thông tin với khách hàng sẽ làm giảm chi phí cho các hãng vận tải từ đó sẽ quyết định đến việc lựa chọn cảng container của chủ tàu, chủ hàng từ đó sẽ làm tăng năng lực cạnh tranh và hiệu quả khai thác cảng. Trong giai đoạn phát triển cảng hiện đại nghiên cứu về hiệu quả khai thác cảng container một số nhà nghiên cứu như Notteboom (2011); Vitor (2012); Joana Coeloho (2013) cho rằng các yếu tố của cảng container bao gồm ở tuyến tiền phương và hậu phương là các đặc tính cảng sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng bao gồm các yếu tố vị trí, tính năng động, khả năng kết nối, tổ chức hoạt động dịch vụ logistics cảng, cơ sở hạ tầng cảng sẽ quyết định đến hiệu quả khai thác cảng container thông qua sự hài lòng khách hàng cảng ngoài chủ tàu, chủ hàng còn có các doanh nghiệp đại lý giao nhận bên cạnh lượng tàu ra vào cảng và năng suất, luan an 2 hiệu suất cảng từ đó các cảng sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên các lý thuyết này chưa giải thích được những quốc gia có hệ thống cảng biển phần lớn nằm trên các nhánh sông và sâu trong đất liền như Việt Nam thì các đặc tính nào sẽ quyết định đến hiệu quả khai thác cảng container, cũng như đặc tính nào là quan trọng nhất và tác động nhiều nhất đến hiệu quả khai thác cảng cụ thể là cảng container. Bên cạnh đó cũng có nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam nghiên cứu các lý thuyết và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác hệ thống cảng của Việt Nam tiêu biểu như tác giả Nguyễn Kim Chung (2001) trong nghiên cứu “Những giải pháp phát triển cảng biển phía Nam đến năm 2010” tác giả đã tổng hợp lý thuyết và phân tích những nguy cơ, thời cơ, điểm mạnh điểm yếu của cụm cảng phía nam với những vị trí, cơ sở hạ tầng, năng lực kết nối nội địa sẽ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hiệu quả của cảng.

Trong khi đó tác giả Nguyễn Ngọc Thanh (2002) trong nghiên cứu “Giải pháp chiến lược phát triển cảng biển khu vực Tp.HCM” cũng cho rằng cơ sở hạ tầng và khả năng kết nối cũng như các dịch vụ logistics sẽ ảnh hưởng đến phát triển cảng biển tuy nhiên các nghiên cứu này chưa cập nhật các vấn đề mới phát sinh trong quy hoạch phát triển cảng biển Việt Nam của Bộ Giao Thông Vận Tải đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 cũng như quyết định số 1037/QĐ-TTg ngày 24/06 năm 2014 của Thủ Tướng Chính Phủ về việc phê duyệt điều chỉnh quy hoạch phát triển hệ thống cảng biển đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030. Cùng với hướng nghiên cứu trên tác giả Nguyễn Thị Phương (2008) trong nghiên cứu “Các giải pháp cơ bản hoàn thiện và khai thác cảng container phục vụ vận tải đa phương thức” tác giả cho rằng một cảng container khai thác hiệu quả thì cần cải tiến công nghệ xếp dỡ, công nghệ thông tin kết nối, dịch vụ logistics cảng cũng như đội ngũ lao động tuy nhiên nghiên cứu này cũng chỉ tập trung theo hướng hiệu quả khai thác do chủ tàu lựa chọn cảng. Ngoài ra một số tác giả cũng nghiên cứu lý thuyết hiệu quả khai thác cảng container nhưng theo hướng quy hoạch, dự án và các đặc tính ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng đưa ra còn khá rời rạc như Nguyễn Văn Khoảng (2012) nghiên cứu về “Phát triển cảng container khu vực đầu mối phía nam”; tác giả Dương Văn Bạo luan an 3 (2005) nghiên cứu “Hoàn thiện phương pháp quy hoạch bến cảng container và áp dụng vào khu vực kinh tế phía bắc Việt Nam” hay tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2013) nghiên cứu “Đầu tư phát triển cảng biển Việt Nam giai đoạn 2005-2020”. Và cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào nghiên cứu một cách đầy đủ, đo lường các đặc tính cảng nào sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng container Việt Nam và hiệu quả khai thác cảng sẽ bao gồm các thang đo nào đối với một quốc gia đang phát triển như Việt Nam và đây cũng chính là một điểm trống về học thuật mà luận án muốn giải quyết.2 Lý do nghiên cứu Tiếp cận từ gốc độ thực tiễn, kinh tế Việt Nam tăng trưởng tốt trong những năm gần đây đã kéo theo sự gia tăng nhu cầu vận chuyển hàng hóa mạnh mẽ tương ứng.

Trong vòng 10 năm qua khối lượng vận chuyển hàng hóa tăng gấp đôi, đạt hơn 293 triệu tấn vào năm 2018 tương ứng 13 triệu TEU. Trong cơ cấu vận tải biển hàng hóa xuất nhập khẩu chiếm khoảng 60% và hàng nội địa 40%. Điều này cho thấy vai trò của ngành vận tải biển không ngừng tăng lên, đặc biệt là đối với phương thức vận chuyển bằng container để phục vụ cho hoạt động thương mại quốc tế đã và đang phát triển mạnh theo xu thế gia tăng hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam và khối lượng vận chuyển bằng container thường chiếm tỷ lệ áp đảo trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa. Do đó, việc đầu tư hoàn thiện hệ thống cảng container để nâng cao hiệu quả khai thác cảng loại hình này đã thực sự trở thành một yêu cầu cấp thiết đối với nền kinh tế.

Hiện Việt Nam có 45 cảng biển, 251 bến, 87,5 km cầu cảng, 18 khu neo đậu chuyển tải và 33 ICD (Hiệp Hội Doanh Nghiệp Dịch Vụ Logistics VN, 2018, tr 41) nhưng số lượng cảng nước sâu và các cảng làm hàng container thì quá ít và phần lớn chỉ đáp ứng được nhu cầu của tàu trọng tải nhỏ trong khi đó nhu cầu vận chuyển hàng container lớn, các hãng tàu muốn giảm chi phí nên đưa tàu container có dung tích lớn vào khai thác điều này đã khiến các cảng biển VN bắt đầu bộc lộ nhiều khuyết điểm như thiếu đường dẫn, một số cảng bị than phiền về hạ tầng, đường sá ùn tắc thường xuyên, vị trí cảng ở trong thành phố chật chội, gây bất tiện cho giao thông. Từ những thực trạng trên có thể thấy hệ luan an 4 thống cảng biển nói chung và cảng container nói riêng ở Việt Nam đến nay vẫn chưa đáp ứng được các yêu cầu phát triển tương xứng.1: Sản lượng thông qua cảng biển Việt Nam tính bằng TEU (Nguồn: VPA, 2019) (phụ lục 1) Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, cả chủ quan và khách quan, hiệu quả sử dụng, khai thác hệ thống cảng container của nước ta còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế. Hiện tại, phần lớn các cảng container vẫn sử dụng công nghệ quản lý, khai thác lạc hậu, năng suất xếp dỡ hạn chế (chỉ đạt 45% - 50% mức tiên tiến của thế giới). Trong khi đó, một số bến cảng container, do quy hoạch thiếu tầm nhìn, nặng về đối phó với tăng trưởng cục bộ, nên khó có thể kết nối để thiết lập mạng lưới giao thông quốc gia đồng bộ, chặt chẽ.

Điều này không chỉ dẫn tới tình trạng cảng nhiều, hàng hóa ít, mà còn làm suy yếu năng lực thông quan hàng hóa ở các cảng vốn là đô thị lớn, nhưng phải chịu sức ép về dân số tăng nhanh và hạ tầng giao thông xuống cấp và hiện nay các cảng vẫn chưa phát triển kịp theo kế hoạch định hướng của Chính Phủ, nhiều cảng vẫn đang trong tình trạng chờ hàng, chờ tàu, thiếu kết nối, khai thác kém hiệu quả. Mặt khác tiếp cận từ gốc độ lý luận về hoạt động logistics và lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm ở nhiều nơi trên thế giới như các nghiên cứu của Tongzon luan an 5 (2002); Gordon Wilmsmeier và cộng sự (2006); Notteboom (2011); Vitor (2013; 2014) cũng cho thấy đang tồn tại một khoảng trống nghiên cứu liên quan đến vấn đề hiệu quả khai thác cảng container. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về hiệu quả khai thác cảng container nhưng phần lớn chỉ nghiên cứu tác động mang tính riêng biệt của các yếu tố tổ chức hoạt động của cảng đến hiệu quả khai thác cảng mà chưa có công trình nào nghiên cứu đo lường tác động tổng hợp (mang tính tương hỗ) giữa các yếu tố đặc trưng của cảng đến hiệu quả khai thác cảng container. Tóm lại, trên cơ sở lý thuyết, thực tiễn tác giả đề xuất nghiên cứu luận án “Ảnh hưởng của đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container tại Việt Nam” nhằm làm sáng tỏ những yếu tố nào là đặc tính của cảng tác động đến hiệu quả khai thác cảng container Việt Nam.2 Mục tiêu nghiên cứu của luận án + Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu ảnh hưởng đặc tính cảng đến hiệu quả khai thác cảng container là nhằm để tìm ra được các đặc tính nào của cảng ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác cảng container nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho cảng.

Các nhân tố thuộc đặc tính của cảng container đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh, quyết định đến hiệu quả khai thác của các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ cảng biển container trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế.