CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu Mục đích của chương này là hệ thống hóa, phân tích các nghiên cứu trên thế giới và trong nước. Về tác động của chất lượng kiểm toán đến bền vững thu nhập, trên thế giới đã có một số nghiên cứu về cả lý thuyết và thực nghiệm. Trong đó, chất lượng kiểm toán được đo bằng nhiều thước đo tùy theo mục đích của từng nghiên cứu, nổi bật nhất là thước đo dùng biến giả cho những doanh nghiệp kiểm toán thuộc Big4 và Nonbig.
Báo cáo tài chính đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin để người sử dụng đưa ra các quyết định kinh tế. Báo cáo tài chính càng trung thực và đáng tin cậy thì thông tin kế toán mà nó cung cấp càng tốt và làm giảm sự bất cân xứng thông tin giữa nhà quản lý và các bên liên quan (Biddle và Hilary, 2006). Báo cáo tài chính nên thể hiện được thu nhập của một công ty, qua đó thể hiện giá trị cổ phiếu của công ty, đồng thời đại diện cho giá trị thu nhập trong tương lai của công ty đó (Okolie, 2013). Điều này có thể không đúng trong hầu hết các trường hợp, bởi vì nhà quản lý của các công ty sử dụng các chiến lược nhất định để cố tình thao túng thu nhập của công ty nhằm đạt được mục tiêu xác định trước.
Họ làm điều này bằng cách sử dụng một số thủ thuật nhằm tạo ra thông tin về một mức lợi nhuận tốt, mức độ sinh lời cao và đẩy giá cổ phiếu của công ty lên (Healy & Wahlen, 1999). Theo Phan và cộng sự (2020), trong việc đảm bảo tính minh bạch của thông tin tài chính do các doanh nghiệp công bố, kiểm toán độc lập đóng một vai trò ngày càng quan trọng, đặc biệt đối với các công ty niêm yết, nơi được sở hữu bởi nhiều cổ đông và lợi ích chung của họ cần được bảo vệ. Vai trò của một kiểm toán viên là đưa ra ý kiến về báo cáo tài chính của khách hàng, đồng thời đưa ra thư quản lý với tư cách là nhà tư vấn cho Ban lãnh đạo công ty được kiểm toán. Điều này sẽ giúp ban lãnh đạo cải thiện tổ chức hoạt động và phương pháp làm việc để nâng cao hiệu quả kinh doanh của tổ chức.
Kiểm toán viên có trách nhiệm xem xét và đánh giá các hệ thống kiểm soát nội bộ được duy trì bởi tổ chức, hệ thống kiểm soát nội bộ tốt sẽ ngăn ngừa việc báo cáo tài chính chứa các sai sót trọng yếu. SVTH: Trần Anh Tài GVHD: TS. Nguyễn Vĩnh Khương 6 Theo Barth & Schipper (2008), kiểm toán là một cuộc điều tra hoặc việc tìm kiếm bằng chứng để cho phép một ý kiến được hình thành, độc lập với người lập nhằm tăng độ tin cậy của thông tin. Theo Bouaziz (2012), kiểm toán là rất quan trọng để tránh xung đột lợi ích giữa cổ đông và nhà quản lý.
Báo cáo kiểm toán là sản phẩm cuối cùng của quá trình kiểm toán và là một hình thức trao đổi giữa kiểm toán viên và người sử dụng thông tin. Do đó, báo cáo phải dễ hiểu, khách quan và không gây hiểu lầm cho người sử dụng trong quá trình ra quyết định cho các vấn đề tài chính. Chất lượng kiểm toán gắn liền với chất lượng của quá trình kiểm toán nhằm mục đích lập báo cáo kiểm toán trung thực, khách quan và giúp người sử dụng đưa ra các quyết định phù hợp. Chất lượng thu nhập là một trong những yếu tố quan trọng thể hiện thông qua báo cáo tài chính và được coi là nhân tố sẽ cải thiện hiệu quả thị trường vốn (Panyam, 2013).
Mohammad (2015) xác nhận rằng chất lượng thu nhập được sử dụng trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động của các công ty, và trong việc xác định giá trị hợp lý của các công ty đó. Chất lượng thu nhập có liên quan mật thiết với chất lượng của các báo cáo tài chính, có thể đạt được khi các tiêu chuẩn pháp lý, nghiệp vụ và kiểm soát được tuân thủ bởi các công ty (Dechow & Schrand, 2004). Nhiều nghiên cứu trước đây gắn chất lượng thu nhập trong báo cáo tài chính với tính ổn định của thu nhập (Li, 2008; Kang & Kim, 2012). Thu nhập bền vững là một đặc điểm cần thiết của thông tin kế toán, cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà đầu tư để đánh giá dòng tiền và thu nhập trong tương lai (Kang & Kim, 2012).
Mối quan hệ giữa chất lượng kiểm toán, nhấn mạnh vào quy mô của công ty kiểm toán (một yếu tố thường xuyên được các tác giả sử dụng để đo lường chất lượng kiểm toán) và bền vững thu nhập của doanh nghiệp đã được phân tích, tìm hiểu trong một số nghiên cứu trước đây. Tuy nhiên, các nghiên cứu đi trước về đề tài này vẫn còn nhiều khác biệt trong cách đo lường và chưa đồng nhất về kết quả. Tổng quan về những nghiên cứu đi trước sẽ được trình bày ở phần sau của chương này. Trong chương tiếp theo, tác giả sẽ tổng quan về các lý thuyết liên quan cũng như đưa ra một cái nhìn bao quát về môi trường kiểm toán và pháp lý tại thị trường nghiên cứu, Việt Nam.
Chương 3 trình bày về phương pháp nghiên cứu, mô hình và dữ liệu được sử dụng. Kết quả và các phân tích sẽ được nói đến ở chương SVTH: Trần Anh Tài GVHD: TS. Nguyễn Vĩnh Khương 7 tiếp theo. Cuối cùng, tác giả sẽ đưa ra kết luận và đề xuất một số kiến nghị đối với những bên liên quan.
Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài Adegbie và cộng sự (2020) nghiên cứu tác động của chất lượng kiểm toán lên bền vững thu nhập ở các công ty sản xuất niêm yết trên sàn chứng khoán Nigeria trong giai đoạn 2008 - 2017. Kết quả cho thấy quy mô công ty kiểm toán, nhiệm kỳ kiểm toán và chuyên môn của ủy ban kiểm toán có ảnh hưởng thuận chiều và không đáng kể đến tính bền vững của thu nhập, chuyên môn hóa theo lĩnh vực có ảnh hưởng ngược chiều đáng kể đến tính bền vững của thu nhập, tính độc lập của công ty kiểm toán có ảnh hưởng nghịch và không đáng kể đến tính bền vững của thu nhập trong khi thời gian hoạt động và quy mô công ty lần lượt có tác động ngược chiều và thuận chiều đáng kể đến sự ổn định của thu nhập. Nghiên cứu này kết luận rằng quy mô công ty kiểm toán, nhiệm kỳ kiểm toán, chuyên môn hóa theo lĩnh vực, tính độc lập của công ty kiểm toán, chuyên môn của ủy ban kiểm toán sau khi được kiểm soát theo quy mô và thời gian hoạt động của công ty mang lại sự ổn định về thu nhập. Nghiên cứu khuyến nghị rằng để đạt được báo cáo tài chính có chất lượng tốt hơn, cần xem xét đến các yếu tố liên quan đến chất lượng kiểm toán vì tất cả các yếu tố đều quan trọng và cần được xem xét nghiêm túc trong việc đưa ra quyết định của các cổ đông và ban lãnh đạo nhằm đạt được một báo cáo tài chính chất lượng.
Nghiên cứu của Sumiadji và cộng sự (2019) được thực hiện để kiểm tra ảnh hưởng của chất lượng kiểm toán đến chất lượng thu nhập. Dữ liệu quan sát bao gồm 116 dữ liệu hàng năm của các công ty sản xuất được niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Indonesia trong năm 2011-2014. Các yếu tố đại diện cho chất lượng kiểm toán là quy mô công ty kiểm toán, nhiệm kỳ kiểm toán và chuyên môn kiểm toán. Chất lượng thu nhập được hình thành từ các thuộc tính như chất lượng tích lũy, tính bền vững, khả năng có thể dự đoán và tính ổn định của thu nhập.
Kết quả phân tích cho thấy chất lượng thu nhập được hình thành bởi các thuộc tính của sự bền vững và khả năng dự đoán. Kết quả nghiên cứu cho thấy quy mô công ty kiểm toán và nhiệm kỳ kiểm toán có ảnh hưởng đến chất lượng thu nhập, trong khi chuyên môn hóa kiểm toán thì không. SVTH: Trần Anh Tài GVHD: TS. Nguyễn Vĩnh Khương 8 Kheirollahi và cộng sự (2014) đã thực hiện một nghiên cứu về mối quan hệ giữa chất lượng kiểm toán và chất lượng thu nhập đối với các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Tehran trong giai đoạn 2008 - 2010.
Chất lượng kiểm toán được xác định dựa trên quy mô, thời gian hoạt động và kinh nghiệm của công ty kiểm toán, uy tín của công ty kiểm toán và chất lượng thu nhập được đo lường bởi tính ổn định của thu nhập, mức tích lũy và thu nhập phản ánh các giao dịch kinh tế. Bảng câu hỏi tiêu chuẩn đã được sử dụng để thu thập dữ liệu. Kết quả chỉ ra rằng chất lượng kiểm toán có thể bị ảnh hưởng bởi chất lượng của lợi nhuận. Mối quan hệ giữa chất lượng kiểm toán và chất lượng thu nhập là một mối tương quan thuận đáng kể.
Trong nghiên cứu được thực hiện bởi An và cộng sự (2009) nhằm tìm ra mối liên hệ giữa cơ chế quản trị công ty và chất lượng thu nhập từ năm 2000 đến năm 2005 ở các công ty niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Hàn Quốc. Ba yếu tố được sử dụng cho cơ chế quản trị công ty dựa trên cải cách quản trị công ty của Hàn Quốc là cơ cấu sở hữu (sở hữu gia đình và sở hữu nước ngoài), quản trị nội bộ (giám đốc trong hội đồng quản trị và ủy ban kiểm toán) và quản trị bên ngoài (kiểm toán viên bên ngoài). Cùng với Jonas & Blanchet (2000), nghiên cứu đã sử dụng chất lượng thu nhập, làm đại diện cho chất lượng báo cáo tài chính, xem xét hai loại phương pháp tiếp cận để đánh giá chất lượng báo cáo tài chính: nhu cầu của người dùng và sự bảo vệ cổ đông/nhà đầu tư. Đối với nhu cầu của người dùng, chất lượng thu nhập gắn liền với mức độ liên quan của thông tin tài chính và được đo lường bằng tính ổn định của thu nhập, trong khi chất lượng thu nhập theo quan điểm bảo vệ cổ đông/nhà đầu tư có liên quan đến độ tin cậy của thông tin tài chính và tính thận trọng và chất lượng tích lũy là được sử dụng làm thước đo.
Pooled-OLS là phương pháp ước lượng chính cho các phương trình hồi quy. Các phát hiện của nghiên cứu cho thấy rằng đối với chức năng quản trị nội bộ, ủy ban kiểm toán không làm tăng cả chất lượng thu nhập dựa trên nhu cầu của người dùng (tính bền vững của thu nhập) và sự bảo vệ cổ đông/nhà đầu tư (tính bảo thủ và chất lượng tích lũy).