Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán Hồ Chí Minh

Khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán Hồ Chí Minh để hiểu rõ thị trường tài chính.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Yến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đặng Hải Yến
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Biến Động Giá Cổ Phiếu Niêm Yết Trên Sàn Chứng Khoán Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 1.7. CẤU TRÚC CỦA BÀI NGHIÊN CỨU
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Khái niệm về giá cổ phiếu
• 2.1.2. Biến động giá cổ phiếu
• 2.1.3. Phương pháp đo lường biến động giá cổ phiếu
• 2.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN BIẾN ĐỘNG GIÁ CỔ PHIẾU
• 2.2.1. Lý thuyết thị trường hiệu quả
• 2.2.2. Lý thuyết định giá kinh doanh chênh lệch
• 2.2.3. Lý thuyết về chính sách cổ tức
• 2.2.4. Lý thuyết tài chính hành vi
• 2.3. CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC VỀ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN BIẾN ĐỘNG GIÁ CỔ PHIẾU
• 2.3.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 2.3.2. Nghiên cứu trong nước
• 2.4. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3. DỮ LIỆU PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Thống kê mô tả
• 4.1.2. Phân tích tương quan các biến trong mô hình
• 4.1.3. Phân tích đa cộng tuyến các biến trong mô hình
• 4.2. PHÂN TÍCH HỒI QUY VÀ LỰA CHỌN MÔ HÌNH
• 4.2.1. Lựa chọn mô hình hồi quy
• 4.2.2. Kiểm định mô hình được chọn
• 4.2.3. Khắc phục khuyết tật mô hình
• 4.3. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN NGHIÊN CỨU
• 5.2.1. Hạn chế của đề tài
• 5.2.2. Hướng phát triển nghiên cứu
• 5.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu

Biến động giá cổ phiếu trên sàn chứng khoán Hồ Chí Minh (HOSE) là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực tài chính. Các yếu tố kinh tế, chính trị và tâm lý nhà đầu tư đều có thể tác động đến giá cổ phiếu. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố chính ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu, từ đó giúp nhà đầu tư có cái nhìn rõ hơn về thị trường.

1.1. Khái niệm biến động giá cổ phiếu và tầm quan trọng

Biến động giá cổ phiếu được hiểu là sự thay đổi giá của cổ phiếu theo thời gian. Tầm quan trọng của việc hiểu rõ biến động này giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

1.2. Các yếu tố kinh tế ảnh hưởng đến giá cổ phiếu

Các yếu tố như tăng trưởng kinh tế (GDP), lạm phát (INF) và tỷ giá hối đoái (EX) có tác động lớn đến giá cổ phiếu. Nghiên cứu sẽ chỉ ra mối quan hệ giữa các yếu tố này và biến động giá cổ phiếu.

II. Thách thức trong việc dự đoán biến động giá cổ phiếu

Dự đoán biến động giá cổ phiếu không phải là một nhiệm vụ dễ dàng. Các yếu tố như tâm lý nhà đầu tư và thông tin thị trường có thể gây ra sự biến động không lường trước. Việc hiểu rõ những thách thức này là cần thiết để giảm thiểu rủi ro đầu tư.

2.1. Tâm lý nhà đầu tư và ảnh hưởng đến giá cổ phiếu

Tâm lý nhà đầu tư có thể dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm, ảnh hưởng đến giá cổ phiếu. Nghiên cứu sẽ phân tích cách mà tâm lý này tác động đến biến động giá.

2.2. Thông tin thị trường và sự phản ứng của nhà đầu tư

Thông tin thị trường có thể ảnh hưởng đến quyết định của nhà đầu tư. Việc nắm bắt thông tin kịp thời và chính xác là rất quan trọng để dự đoán biến động giá cổ phiếu.

III. Phương pháp nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến giá cổ phiếu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp định lượng để phân tích dữ liệu từ các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE. Các mô hình hồi quy sẽ được áp dụng để xác định mối quan hệ giữa các yếu tố và biến động giá cổ phiếu.

3.1. Mô hình hồi quy và phương pháp phân tích dữ liệu

Mô hình hồi quy Pooled OLS, FEM và REM sẽ được sử dụng để phân tích dữ liệu. Phương pháp này giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố và biến động giá cổ phiếu.

3.2. Dữ liệu nghiên cứu và nguồn thông tin

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ 59 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE trong giai đoạn 2015-2023. Nguồn thông tin này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về biến động giá cổ phiếu.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu, bao gồm tăng trưởng kinh tế, lạm phát và tính thanh khoản. Những phát hiện này có thể được áp dụng để đưa ra các quyết định đầu tư hợp lý.

4.1. Tác động của tăng trưởng kinh tế đến giá cổ phiếu

Tăng trưởng kinh tế có tác động tích cực đến giá cổ phiếu. Nghiên cứu sẽ chỉ ra mối liên hệ giữa GDP và biến động giá cổ phiếu.

4.2. Lạm phát và ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư

Lạm phát có thể làm giảm niềm tin của nhà đầu tư, từ đó ảnh hưởng đến giá cổ phiếu. Nghiên cứu sẽ phân tích cách mà lạm phát tác động đến biến động giá.

V. Kết luận và hướng phát triển nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố chính ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu trên sàn chứng khoán Hồ Chí Minh. Những kết quả này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng trong thực tiễn đầu tư. Hướng nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng ra các yếu tố khác.

5.1. Tóm tắt các phát hiện chính

Các phát hiện chính của nghiên cứu cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố kinh tế và biến động giá cổ phiếu. Những yếu tố này cần được xem xét kỹ lưỡng trong các quyết định đầu tư.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích các yếu tố khác như chính sách tài chính và tác động của các sự kiện kinh tế lớn đến giá cổ phiếu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Thị trường chứng khoán (TTCK) đóng vai trò trung gian tài chính dẫn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế, hỗ trợ các doanh nghiệp giảm bớt áp lực phụ thuộc vào nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng. Nguồn vốn huy động qua kênh phát hành cổ phiếu đem lại mức độ an toàn cao hơn cho cấu trúc vốn của doanh nghiệp trong cả giai đoạn tăng trưởng lẫn suy thoái kinh tế. Tính đến cuối năm 2023, TTCK Việt Nam đã huy động được 418.271 tỷ đồng cho Chính phủ và các doanh nghiệp, đạt giá trị vốn hóa khoảng 240 tỷ USD (tương đương 56,4% GDP cả nước); số lượng tài khoản giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư cá nhân đạt 7,2 triệu tài khoản (chiếm khoảng 7% dân số theo số liệu từ Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam - VSD).

Tuy nhiên, biến động giá cổ phiếu phản ánh mức độ rủi ro mà nhà đầu tư phải đối mặt. Giai đoạn 2015 – 2023 ghi nhận nhiều biến động lớn của nền kinh tế thế giới và trong nước, đặc biệt là giai đoạn suy thoái diện rộng sau đại dịch Covid-19, đồng thời thị trường trải qua các chu kỳ tích lũy (2015 – 2020), tăng trưởng (2020 – 2022) và suy thoái (2022 – 2023) theo mô hình chu kỳ thị trường của Wyckoff (1910). Việc xác định các yếu tố tác động đến dao động giá cổ phiếu trở thành yêu cầu cấp thiết để hỗ trợ cơ quan quản lý và các chủ thể tham gia thị trường.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được phân định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu tổng quát: Phân tích, đánh giá các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE), từ đó đề xuất các hàm ý chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước và khuyến nghị cho nhà đầu tư cá nhân nhằm giảm thiểu rủi ro.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Thứ nhất, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến biến động giá cổ phiếu của các công ty niêm yết trên sàn HOSE giai đoạn 2015 – 2023.
   • Thứ hai, đo lường mức độ và chiều hướng tác động của các yếu tố này đến biến động giá cổ phiếu trong giai đoạn nghiên cứu.
   • Thứ ba, đề xuất hàm ý chính sách cho cơ quan quản lý nhằm phát triển thị trường bền vững và đưa ra khuyến nghị cho nhà đầu tư cá nhân hạn chế thất thoát vốn.

Để hoàn thành các mục tiêu trên, khóa luận giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu:

• Những yếu tố nào tác động đến biến động giá cổ phiếu của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2015 – 2023?
• Các nhân tố tác động này có mức độ và chiều hướng ảnh hưởng như thế nào đối với biến động giá cổ phiếu?
• Hàm ý chính sách và khuyến nghị đầu tư nào phù hợp cho cơ quan nhà nước và nhà đầu tư dựa trên kết quả nghiên cứu?

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE. Phạm vi không gian giới hạn trong 59 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE thuộc rổ chỉ số VN100, có thời gian niêm yết và giao dịch liên tục từ ngày 01/01/2015 đến ngày 31/12/2023. Phạm vi thời gian nghiên cứu kéo dài 9 năm, từ năm 2015 đến hết năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên các học thuyết tài chính kinh điển và tài chính hành vi:

• Lý thuyết thị trường hiệu quả (EMH) của Fama (1970) với ba hình thái: yếu, bán mạnh và mạnh, giải thích mức độ phản ánh của thông tin vào giá chứng khoán.
• Mô hình định giá tài sản vốn (CAPM) (Sharpe, 1960; Fama & MacBeth, 1973) và Lý thuyết định giá kinh doanh chênh lệch (APT) của Stephen Ross (1976), thiết lập mối quan hệ tuyến tính giữa biến động giá/lợi suất với các yếu tố rủi ro hệ thống vĩ mô và vi mô.
• Nhóm lý thuyết về chính sách cổ tức: Lý thuyết chú chim trong lòng bàn tay (Gordon, 1959), Lý thuyết sự độc lập cổ tức (Miller & Modigliani, 1961), Lý thuyết phát tín hiệu (Bhattacharya, 1979; Ahmed, 2008), và Lý thuyết chi phí đại diện (Jensen & Meckling, 1976).
• Lý thuyết tài chính hành vi (BFT): Lý thuyết triển vọng (Kahneman & Tversky, 1979) lý giải tâm lý bất cân xứng giữa lỗ và lãi; hiệu ứng tâm lý bầy đàn (FOMO - Herd behavior) (Lam & Qiao, 2015) giải thích hiện tượng thanh khoản tăng đột biến đẩy biên độ dao động giá lên cao.

Biến phụ thuộc là biến động giá cổ phiếu ($SPV_{i,t}$), được đo lường bằng phương pháp giá trị cực biên của Parkinson (1980): $$SPV = \sqrt{\frac{1}{4N \ln 2} \sum_{i=1}^N \left(\ln\frac{H_i}{L_i}\right)^2}$$ Trong đó $H_i$ và $L_i$ lần lượt là mức giá cao nhất và thấp nhất trong ngày giao dịch thứ $i$, $N$ là số ngày giao dịch trong năm. Phương pháp này tận dụng biên độ dao động trong ngày, được chứng minh có hiệu quả ước lượng cao hơn từ 2,5 đến 5 lần so với phương pháp đo lường truyền thống sử dụng giá đóng cửa.

Mô hình hồi quy tuyến tính được thiết lập: $$SPV_{i,t} = \beta_0 + \beta_1 GDP_t + \beta_2 INF_t + \beta_3 EX_t + \beta_4 SIZE_{i,t} + \beta_5 EPS_{i,t} + \beta_6 LIQ_{i,t} + \varepsilon_{i,t}$$

Tên biến	Ký hiệu	Phương pháp đo lường	Kỳ vọng dấu
Biến động giá cổ phiếu	$SPV_{i,t}$	Ước lượng cực biên Parkinson (1980)	Biến phụ thuộc
Tăng trưởng kinh tế	$GDP_t$	$(GDP_t - GDP_{t-1}) / GDP_{t-1}$	(-)
Lạm phát	$INF_t$	$(CPI_t - CPI_{t-1}) / CPI_{t-1}$	(-)
Tỷ giá hối đoái	$EX_t$	Tỷ giá trung tâm VND/USD bình quân năm	(+)
Quy mô doanh nghiệp	$SIZE_{i,t}$	Logarit tự nhiên của tổng tài sản ($\ln(Tổng\ tài\ sản)$)	(-)
Thu nhập mỗi cổ phiếu	$EPS_{i,t}$	$(Lợi\ nhuận\ sau\ thuế - Cổ\ tức\ ưu\ đãi) / Số\ cổ\ phiếu\ lưu\ hành$	(-)
Tính thanh khoản	$LIQ_{i,t}$	Vòng quay vốn cổ phần: Tổng khối lượng giao dịch / Số cổ phiếu lưu hành	(+)

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sử dụng kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng (panel data) trên phần mềm Stata 17, triển khai qua các mô hình Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM), và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Các kiểm định kinh tế lượng bao gồm: kiểm định F (lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM), kiểm định Hausman (lựa chọn giữa FEM và REM), kiểm định đa cộng tuyến thông qua hệ số VIF, kiểm định tự tương quan Wooldridge, và kiểm định phương sai sai số thay đổi Breusch-Pagan Lagrangian Multiplier. Khóa luận sử dụng phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) để xử lý triệt để hiện tượng vi phạm các giả định hồi quy cổ điển.

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ cơ sở dữ liệu FiinPro, kết hợp đối chiếu với số liệu của Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Thế giới (World Bank). Mẫu dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel) gồm 59 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE qua 9 năm, tạo thành 531 quan sát.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương 1 xác định tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh TTCK Việt Nam tái lập chu kỳ Wyckoff sau các biến động kinh tế và y tế lớn (Covid-19). Tác giả làm rõ vai trò của thị trường cổ phiếu đối với cấu trúc vốn doanh nghiệp, giới hạn phạm vi nghiên cứu vào 59 doanh nghiệp thuộc rổ VN100 trên sàn HOSE giai đoạn 2015 – 2023 với 531 quan sát. Nội dung chương công bố ba mục tiêu cụ thể, ba câu hỏi nghiên cứu, phương pháp định lượng bằng Stata 17, đồng thời khái quát đóng góp khoa học và thực tiễn của công trình.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước

Chương 2 trình bày có hệ thống các khái niệm cốt lõi: mệnh giá (theo Điều 112 Luật Doanh nghiệp 2020), giá trị sổ sách, giá trị thị trường, và độ biến động giá cổ phiếu. Tác giả phân tích cơ chế đo lường biến động giá theo độ lệch chuẩn, phần trăm thay đổi và chứng minh tính ưu việt của công thức Parkinson (1980). Khung lý thuyết nền tảng được khảo cứu toàn diện qua EMH, CAPM, APT, bốn lý thuyết về chính sách cổ tức (chú chim trong lòng bàn tay, sự độc lập cổ tức, phát tín hiệu, chi phí đại diện) và tài chính hành vi (lý thuyết triển vọng, hiệu ứng bầy đàn FOMO).

Chương 2 tổng hợp kết quả của 12 nghiên cứu quốc tế tiêu biểu (Bacon & Profilet, 2013; Omorokunwa & Ikponmwosa, 2014; Ahmad & Ramzan, 2016; Sutrisno, 2020; Qammar & Abidin, 2020; Mupondo, 2020; Pertiwi & Wiagustini, 2020; Mayowa & Fredrick, 2022; Hamidah và ctg, 2022; Sadrina và ctg, 2023; Sukma và ctg, 2023) cùng các nghiên cứu tại Việt Nam (Đinh Bảo Ngọc & Nguyễn Trí Cường, 2016; Lê Hà Diễm Chi, 2021; Phạm Tiến Mạnh, 2023). Từ đó, tác giả chỉ ra ba khoảng trống nghiên cứu:

• Khoảng trống không gian: Nghiên cứu tại TTCK Việt Nam trong bối cảnh chuẩn bị nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi còn hạn chế.
• Khoảng trống thời gian: Dữ liệu các nghiên cứu trước thường dừng lại ở năm 2021–2022; đề tài này cập nhật chuỗi thời gian liên tục đến hết năm 2023, bao quát giai đoạn biến động mạnh sau đại dịch.
• Khoảng trống phương pháp: Đa số nghiên cứu trong nước dùng giá đóng cửa điều chỉnh hoặc độ lệch chuẩn; khóa luận áp dụng công thức Parkinson đo lường giá trị cực biên trong ngày.

Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập quy trình nghiên cứu chuẩn hóa gồm 8 bước từ xác định vấn đề, thu thập dữ liệu, phân tích hồi quy đến kết luận. Tác giả xây dựng mô hình kinh tế lượng 6 biến độc lập đại diện cho rủi ro thị trường (GDP, INF, EX), rủi ro nội tại của doanh nghiệp (SIZE, EPS) và rủi ro thanh khoản (LIQ). Các giả thuyết nghiên cứu từ H1 đến H6 được luận giải chi tiết dựa trên nền tảng lý thuyết và thực nghiệm trước. Quy trình làm sạch dữ liệu loại bỏ các doanh nghiệp niêm yết sau ngày 01/01/2015 nhằm đảm bảo cấu trúc bảng cân bằng 531 quan sát từ hệ thống FiinPro.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Nội dung chương 4 thể hiện toàn bộ kết quả phân tích thống kê và hồi quy kinh tế lượng:

• Thống kê mô tả và phân tích tương quan: Đánh giá giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị cực đại và cực tiểu của 6 biến độc lập và biến phụ thuộc SPV. Kiểm định hệ số phóng đại phương sai (VIF) cho thấy không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến.
• Lựa chọn và kiểm định mô hình: So sánh các mô hình Pooled OLS, FEM và REM. Kiểm định F và kiểm định Hausman hỗ trợ lựa chọn mô hình phù hợp. Tuy nhiên, các kiểm định chẩn đoán vi phạm giả định hồi quy cho thấy mô hình xuất hiện hiện tượng tự tương quan (kiểm định Wooldridge) và phương sai sai số thay đổi (kiểm định Breusch-Pagan).
• Ước lượng khắc phục khuyết tật: Tác giả áp dụng mô hình FGLS để loại trừ tác động của phương sai thay đổi và tự tương quan, tạo ra ước lượng vững và hiệu quả.
• Thảo luận kết quả thực nghiệm: Kết quả FGLS xác nhận các biến GDP, INF, EX, SIZE, EPS, LIQ đều có tác động có ý nghĩa thống kê đến biến động giá cổ phiếu. Trong đó, GDP và LIQ tác động cùng chiều (+); INF, SIZE và EPS tác động ngược chiều (-).

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương cuối tóm lược các phát hiện thực nghiệm, đối chiếu với các mục tiêu ban đầu. Tác giả đề xuất các hàm ý chính sách vĩ mô cho các cơ quan quản lý TTCK nhằm kiểm soát biên độ dao động, tăng tính minh bạch, hạn chế thao túng giá khi thanh khoản thị trường tăng nóng. Đồng thời, chương 5 đưa ra khuyến nghị thực tế cho nhà đầu tư cá nhân trong việc chọn lọc danh mục dựa trên quy mô tài sản và chỉ số EPS thay vì chạy theo thanh khoản ngắn hạn. Phần cuối chương nêu rõ các giới hạn về dữ liệu và gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp các kết quả ước lượng thực nghiệm từ mô hình FGLS trên mẫu 531 quan sát tại sàn HOSE:

Biến số	Tác động thực nghiệm	Ý nghĩa kinh tế và thực tiễn trong văn bản
Tăng trưởng kinh tế ($GDP$)	Cùng chiều (+)	Kinh tế tăng trưởng kích thích dòng tiền và hoạt động giao dịch mua bán sôi động, đẩy biên độ dao động giá cổ phiếu lên cao (ngược với giả thuyết ban đầu).
Lạm phát ($INF$)	Ngược chiều (-)	Lạm phát gia tăng khiến nhà đầu tư có xu hướng rút vốn hoặc thận trọng chuyển sang các tài sản phòng thủ, làm giảm tính biến động của giá cổ phiếu.
Tỷ giá hối đoái ($EX$)	Có tác động	Biến động tỷ giá tác động đến chi phí tài chính của doanh nghiệp xuất nhập khẩu và dịch chuyển dòng vốn của nhà đầu tư nước ngoài.
Quy mô doanh nghiệp ($SIZE$)	Ngược chiều (-)	Doanh nghiệp có tổng tài sản lớn sở hữu nguồn lực tài chính vững mạnh, khả năng chịu đựng rủi ro tốt hơn, giúp giá cổ phiếu duy trì sự ổn định.
Thu nhập trên mỗi cổ phần ($EPS$)	Ngược chiều (-)	EPS cao củng cố niềm tin của cổ đông, thúc đẩy xu hướng nắm giữ lâu dài nhận cổ tức, làm giảm áp lực bán tháo và hạ thấp biến động giá.
Tính thanh khoản ($LIQ$)	Cùng chiều (+)	Khối lượng giao dịch luân chuyển lớn kích thích tâm lý bầy đàn (FOMO), xuất hiện các lệnh mua bán dồn dập khiến giá dao động mạnh trong ngày.

Các hàm ý chính sách và khuyến nghị do tác giả đề xuất:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Cần phối hợp đồng bộ giữa chính sách tiền tệ và tài khóa nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và tỷ giá; hoàn thiện khung pháp lý giám sát giao dịch, đặc biệt là cơ chế cảnh báo sớm khi thanh khoản của một mã cổ phiếu tăng đột biến để hạn chế hiện tượng đầu cơ thao túng giá; nâng cao chất lượng công bố thông tin bắt buộc đối với các doanh nghiệp niêm yết.
• Đối với nhà đầu tư cá nhân: Cần trang bị kiến thức phân tích cơ bản, chú trọng các tiêu chí nội tại như quy mô tài sản ($SIZE$) và khả năng sinh lời trên mỗi cổ phần ($EPS$) khi lựa chọn danh mục; không nên mua đuổi theo các cổ phiếu có khối lượng giao dịch đột biến ($LIQ$ cao) để tránh bẫy tâm lý FOMO và hạn chế rủi ro sụt giảm vốn.

Đóng góp của đề tài:

• Về mặt khoa học: Kiểm định thành công mô hình tích hợp đồng thời các yếu tố rủi ro thị trường (vĩ mô), rủi ro nội tại (tài chính) và rủi ro thanh khoản trên TTCK Việt Nam; vận dụng thước đo giá trị cực biên Parkinson (1980) vào dữ liệu bảng cân bằng 9 năm, đóng góp bằng chứng thực nghiệm mới cho lý thuyết tài chính hành vi và lý thuyết định giá kinh doanh chênh lệch (APT).
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh định lượng cập nhật đến hết năm 2023, phản ánh đầy đủ tác động của giai đoạn hậu Covid-19 và suy thoái kinh tế diện rộng; đưa ra luận cứ tham khảo tin cậy cho công tác quản lý thị trường và xây dựng chiến lược quản trị danh mục đầu tư.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế đã được tác giả chỉ rõ:

• Phạm vi mẫu nghiên cứu: Dữ liệu chỉ giới hạn ở 59 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE thuộc rổ chỉ số VN100 thỏa mãn điều kiện niêm yết liên tục trước năm 2015. Mẫu này chưa đại diện cho toàn bộ các doanh nghiệp trên sàn HOSE, đồng thời chưa bao quát các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) hay thị trường UPCoM.
• Số lượng biến giải thích: Mô hình chỉ xem xét 6 biến độc lập (3 biến vĩ mô và 3 biến nội sinh), chưa đưa vào kiểm định một số chỉ số tài chính quan trọng khác như đòn bẩy tài chính (LEV), tỷ suất cổ tức (DY), hay các chỉ số đo lường tâm lý thị trường trực tiếp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Mở rộng quy mô mẫu sang các doanh nghiệp thuộc sàn HNX và UPCoM, gia tăng số lượng quan sát để so sánh mức độ biến động giữa các sàn giao dịch.
• Phân loại và so sánh tác động của các yếu tố kinh tế lượng theo từng nhóm ngành nghề cụ thể (bất động sản, ngân hàng, sản xuất công nghiệp, tiêu dùng...).
• Bổ sung thêm các biến số về cấu trúc vốn, quản trị công ty, hoặc ứng dụng các mô hình biến động điều kiện như GARCH, EGARCH để kiểm định tính bất đối xứng của thông tin.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo rõ nét đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế học: Cung cấp tài liệu mẫu mực về phương pháp nghiên cứu định lượng trên dữ liệu bảng, chi tiết quy trình xử lý khuyết tật mô hình (tự tương quan, phương sai thay đổi) bằng kỹ thuật FGLS trên phần mềm Stata 17.
• Các nhà nghiên cứu về thị trường tài chính: Phần tổng hợp nghiên cứu thực nghiệm tại Chương 2 (với bảng đối chiếu chi tiết các tác giả trong và ngoài nước) cùng việc triển khai công thức tính biến động Parkinson (1980) là cơ sở tham khảo phương pháp luận giá trị cho các nghiên cứu đo lường rủi ro chứng khoán.
• Nhà đầu tư cá nhân và chuyên viên tư vấn đầu tư: Các kết luận định lượng về mối quan hệ giữa biến động giá với quy mô công ty, EPS và khối lượng giao dịch cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá rủi ro cổ phiếu, tránh các sai lầm tâm lý bầy đàn trong quá trình giao dịch.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến phụ thuộc biến động giá cổ phiếu (SPV) trong khóa luận được đo lường bằng phương pháp nào?
Biến phụ thuộc SPV được đo lường bằng phương pháp giá trị cực biên của Michael Parkinson (1980), tính toán dựa trên logarit tự nhiên của tỷ số giữa mức giá cao nhất ($H_i$) và mức giá thấp nhất ($L_i$) trong từng phiên giao dịch của năm, thay vì sử dụng độ lệch chuẩn giá đóng cửa truyền thống. Phương pháp này ước tính độ biến động chuẩn xác hơn từ 2,5 đến 5 lần nhờ nắm bắt được toàn bộ biên độ giá trong ngày.

2. Tiêu chí chọn mẫu nghiên cứu của khóa luận là gì và quy mô mẫu đạt bao nhiêu quan sát?
Tác giả lựa chọn các doanh nghiệp thuộc rổ chỉ số VN100 trên sàn HOSE, đáp ứng điều kiện niêm yết trước ngày 01/01/2015 và hoạt động liên tục đến ngày 31/12/2023. Sau khi lọc các công ty không đủ dữ liệu, mẫu nghiên cứu đạt 59 doanh nghiệp với chuỗi thời gian 9 năm (2015 – 2023), tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng gồm 531 quan sát.

3. Khóa luận sử dụng các phương pháp ước lượng kinh tế lượng nào và tại sao mô hình FGLS được chọn làm kết quả cuối cùng?
Khóa luận vận dụng các phương pháp hồi quy dữ liệu bảng gồm Pooled OLS, FEM và REM. Sau khi thực hiện kiểm định F và Hausman, tác giả kiểm định chẩn đoán mô hình và phát hiện các vi phạm về phương sai sai số thay đổi (kiểm định Breusch-Pagan) và tự tương quan (kiểm định Wooldridge). Do đó, phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) được sử dụng để khắc phục hoàn toàn các khuyết tật này, đảm bảo hệ số ước lượng không chệch và có hiệu quả cao nhất.

4. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những yếu tố nào tác động cùng chiều và ngược chiều đến biến động giá cổ phiếu?
Kết quả ước lượng FGLS cho thấy: tăng trưởng kinh tế ($GDP$) và tính thanh khoản ($LIQ$) có tác động cùng chiều (+); lạm phát ($INF$), quy mô hoạt động ($SIZE$) và thu nhập trên mỗi cổ phiếu ($EPS$) có tác động ngược chiều (-); tỷ giá hối đoái ($EX$) có ý nghĩa thống kê tác động đến biến động giá cổ phiếu niêm yết trên HOSE.

5. Chỉ tiêu EPS đại diện cho yếu tố nào trong mô hình và tác động thực nghiệm của nó ra sao?
EPS đại diện cho tác động của chính sách cổ tức và hiệu quả kinh doanh nội tại của doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu xác nhận EPS tác động ngược chiều (-) đến biến động giá cổ phiếu; khi doanh nghiệp duy trì mức EPS cao và ổn định, nhà đầu tư có xu hướng nắm giữ cổ phiếu dài hạn để nhận lợi tức, giảm thiểu tâm lý lướt sóng ngắn hạn và làm giảm dao động giá trên thị trường.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị Kim Yến đã hoàn thành việc xác định và đo lường các yếu tố vĩ mô và vi mô tác động đến biến động giá cổ phiếu của 59 doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE giai đoạn 2015 – 2023. Thông qua việc vận dụng công thức giá trị cực biên Parkinson và mô hình hồi quy dữ liệu bảng hiệu chỉnh FGLS, nghiên cứu khẳng định tác động thúc đẩy dao động giá của tăng trưởng GDP và thanh khoản, đồng thời làm rõ vai trò bình ổn giá của quy mô tài sản, chỉ số EPS và mức độ lạm phát. Các phát hiện thực nghiệm cung cấp cơ sở khoa học để cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách giám sát thị trường và hỗ trợ nhà đầu tư cá nhân thiết lập chiến lược quản trị rủi ro hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 là những đóng góp của đề tài khi được thực hiện và bố cục của toàn bài. Chương tiếp theo tác giả sẽ tiến hành tổng hợp về các cơ sở lý luận và những lý thuyết nền cho nghiên cứu về các nhân tố tác động đến biến động giá cổ phiếu. 9 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Trong chương 2, tác giả sẽ trình bày các lý thuyết cũng như khái niệm, phương pháp đo lường về biến động giá cổ phiếu. Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm về chủ đề các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu cũng được đề cập.

Vì vậy, chương này sẽ thảo luận về các khoảng trống nghiên cứu và định hướng xây dựng mô hình ước lượng. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm về giá cổ phiếu 2. Mệnh giá Mệnh giá là giá trị danh nghĩa mà CTCP ấn định cho một cổ phiếu, được ghi trên cổ phiếu và thể hiện số tiền tối thiểu công ty nhận được trên mỗi cổ phiếu đã phát hành.

Nếu công ty không đăng kí chào bán cổ phần ra công chúng thì mệnh giá cổ phần do công ty tự quyết định, trong trường hợp công ty đăng ký phát hành lần đầu ra công chúng, tại Việt Nam mệnh giá mỗi cổ phiếu được xác định tương ứng bằng 10.000 Việt Nam đồng. Căn cứ theo Điều 112 Luật doanh nghiệp 2020, vốn điều lệ của CTCP khi đăng ký thành lập doanh nghiệp sẽ bằng tổng mệnh giá cổ phần các loại đã được đăng ký mua và cổ đông đã thanh toán tiền mua cho công ty. Mệnh giá cổ phiếu không có giá trị thực tế đối với nhà đầu tư khi đã mua cổ phiếu. Mệnh giá cổ phiếu chỉ có ý nghĩa vào thời điểm công ty phát hành cổ phiếu lần đầu nhằm mục đích huy động vốn thành lập công ty.

Giá trị sổ sách Giá trị sổ sách của cổ phiếu thường là giá trị của cổ phiếu được xác định dựa trên cơ sở số liệu sổ sách kế toán của công ty. Trường hợp công ty chỉ phát hành cổ phiếu thường thì giá trị sổ sách của một cổ phiếu thường được xác định bằng cách lấy vốn chủ sở hữu hoặc tổng giá trị tài sản thuần (phần giá trị chênh lệch giữa giá 10 trị tổng tài sản với tổng số nợ) của công ty chia cho tổng số cổ phiếu thường đang lưu hành. Trường hợp công ty phát hành cả cổ phiếu ưu đãi, thì phải lấy tổng giá trị tài sản thuần trừ đi phần giá trị thuộc cổ phiếu ưu đãi rồi mới chia cho số cổ phiếu thường đang lưu hành. Phần giá trị của cổ phiếu ưu đãi được tính theo mệnh giá hoặc giá mua lại tùy thuộc loại cổ phiếu ưu đãi công ty phát hành và cộng với phần cổ tức công ty còn khất lại chưa trả cho cổ đông ưu đãi trong các kỳ trước đó (nếu có).

Việc xem xét giá trị sổ sách, cho phép Cổ đông thấy được số giá trị tăng thêm của cổ phiếu thường sau một thời gian công ty hoạt động so với số vốn góp ban đầu. Giá trị thị trường Giá trị thị trường là giá trị thị trường hiện tại của cổ phiếu thường, được thể hiện trong giao dịch cuối cùng đã được ghi nhận. Giá trị thị trường hay còn được gọi là giá thị trường. Thực tế, giá thị trường của cổ phiếu không phải do công ty ấn định và cũng không do người nào khác quyết định, mà giá thị trường của cổ phiếu được xác định bởi giá thống nhất mà người bán sẵn sàng bán nó và giá cao nhất mà người mua sẵn sàng trả để mua nó.

Tóm lại, giá thị trường của cổ phiếu được xác định bởi quan hệ cung cầu trên thị trường. Giá trị thị trường cổ phiếu của một công ty phụ thuộc rất nhiều yếu tố, do vậy nó thường xuyên biến động. Biến động giá cổ phiếu Biến động giá cổ phiếu (Stock Price Volatility) viết tắt SPV là dao động về giá của cổ phiếu trong một thời gian xác định, mức độ thay đổi có thể cao hoặc thấp, giảm hoặc tăng hay giữ nguyên. Giá cổ phiếu biến động cung cấp cho nhà đầu tư những cơ hội và khả năng mua chứng khoán với giá rẻ và sau đó bán khi đắt đỏ (mua đáy bán đỉnh) điều này góp phần tạo ra khoản lợi nhuận khi đầu tư.

Mức độ biến động của giá càng lớn thì khả năng xảy ra rủi ro tài chính cho nhà đầu tư càng cao, càng lệch so với số vốn và chi phí ban đầu mà nhà đầu tư đã bỏ ra cho giao dịch mua hay bán cổ phiếu. Trong trường hợp mức độ biến động giá không thay đổi quá nhiều theo chiều hướng tăng hay giảm: một là thể hiện sự không 11 chắc chắn của thị trường khi chưa thể định giá cho cổ phiếu; hai là giá cổ phiếu đã được xác định tại giá thị trường và xuất hiện điểm cân bằng giữa bên mua và bên bán trong giả định cổ phiếu không tồn tại những thông tin tiêu cực, lúc này việc biên độ giá dao động thấp thể hiện giá của cổ phiếu đã đạt đến mức định giá của thị trường, tức mức rủi ro và mức lợi nhuận khi đầu tư cổ phiếu này sẽ dần tiến về không, tuy nhiên vì là một sản phẩm không chắc chắn, rủi ro của cổ phiếu này vẫn còn đó. Có thể xem tỷ suất sinh lời và biến động giá là quan trọng như nhau. SPV là rủi ro mà nhà đầu tư phải chấp nhận đối mặt khi nắm giữ cổ phiếu, nhà đầu tư kỳ vọng TSSL cao để bù đắp cho khoản rủi ro mà SPV có thể mang lại (Markowitz, 1952).

Phương pháp đo lường biến động giá cổ phiếu 2. Đo lường theo biến động quá khứ (Historical Volatility) Mọi sự việc xảy ra trong hiện tại đều có dấu vết từ quá khứ vì vậy các công thức đo lường biến động giá cổ phiếu đều dựa trên những dữ kiện và thông tin sẵn có. Công thức đo lường theo phương thức này không cố định và sử dụng các phương pháp thống kê như độ lệch chuẩn hoặc tính toán các chỉ số đặc biệt dựa trên dữ liệu lịch sử của giá. ➢ Độ lệch chuẩn (Standard Deviation) Độ lệch chuẩn là phương pháp đo lường phổ biến nhất để tính toán SPV (Handayani và cộng sự, 2018) bằng cách đo lường mức độ phân tán của giá cổ phiếu xung quanh giá tham chiếu (trị trung bình – mean) của giá.

Công thức tính độ lệch chuẩn như sau: ∑𝑛 (𝑥 − 𝑥̅ )2 σ = √ 𝑖=1 𝑖 𝑛 Trong đó: σ là độ lệch chuẩn. xi là giá trị của mỗi quan sát. 12 𝑥̅ là giá trị trung bình của tất cả các quan sát. n là số lượng quan sát.

➢ Biến động phần trăm (Percentage Change) Biến động giá cổ phiếu cũng có thể được tính bằng tỷ lệ phần trăm của sự thay đổi giá cổ phiếu. Công thức tính biến động phần trăm: 𝑃1−𝑃0 SPV = ∗ 100% 𝑃0 Trong đó: P1 là giá cổ phiếu tại thời điểm hiện tại. P0 là giá cổ phiếu tại thời điểm trước đó. Phương pháp giá trị cực biên Michael Parkinson (1980) đã đề xuất một phương pháp đo lường biến động giá cổ phiếu thông qua việc ước tính sự khác biệt giữa vị trí cực đại và cực tiểu trong mỗi khoảng thời gian, cụ thể công thức mà Parkinson đề xuất sẽ ước tính độ biến động sử dụng số liệu là các mức giá thấp nhất và nhỏ nhất được khớp lệnh trong phiên giao dịch thay vì sử dụng giá đóng cửa hoặc giá đóng cửa điều chỉnh như những phương pháp tính độ biến động truyền thống.

1 H SPV = √ ∑N i 2 i=1 ln( ) 4N ln 2 Li Trong đó: Hi : giá cao nhất trong ngày giao dịch của năm t Li : giá thấp nhất trong ngày giao dịch của năm t N : số ngày giao dịch trong năm t H ln( i ) : logarit tự nhiên của tỷ lệ giá cao nhất và giá thấp nhất. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN BIẾN ĐỘNG GIÁ CỔ PHIẾU 2. Lý thuyết thị trường hiệu quả Lý thuyết thị trường hiệu quả (Efficient market hypothesis) viết tắt là EMH (Fama, 1970) cho rằng giá của một cổ phiếu sẽ phản ánh đầy đủ các thông tin về cổ phiếu đó và sự cạnh tranh thị trường là nguyên nhân dẫn đến sự biến động về giá cổ phiếu. Khi thị trường hoạt động hiệu quả, mọi khoản lợi nhuận/lỗ bất thường nhận được từ thị trường đều có lời giải đáp.

Các mức giá được đưa ra trên thị trường là giá trị hợp lý của công ty vì đã dựa trên những thông tin có sẵn trên thị trường liên quan đến các hành động quản trị, đầu tư, mua bán sáp nhập hay lựa chọn tài trợ của công ty. Từ mức độ phản ứng của thị trường trước thông tin được công bố, giả thuyết này đã thực hiện chia thị trường thành ba dạng: thị trường dạng yếu (weak), dạng trung bình (semi – strong) và dạng mạnh (strong). Thị trường dạng yếu cho rằng TTCK sẽ không phản ứng lại một cách hiệu quả với các sự kiện được dự báo hoặc đã xảy ra sẽ ảnh hưởng tới giá cổ phiếu. Giá cổ phiếu chỉ phản ánh các biến động về giá trong quá khứ.

Vì vậy nhà đầu tư không thể tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc theo dõi sự biến động giá trong quá khứ. Dạng trung bình: giá cổ phiếu sẽ phản ánh toàn bộ các thông tin liên quan đến biến động giá trong quá khứ và các thông tin đại chúng liên quan đến công ty. Giá cổ phiếu sẽ tăng theo thông tin tốt hoặc xấu tuy nhiên nhà đầu tư vẫn gặp khó để tìm và các thông tin khác mà nhà đầu tư cho rằng sẽ có tác động đến giá cổ phiếu, tuy nhiên nhà đầu tư vẫn khó tìm kiếm lợi nhuận trong thị trường dạng này. Thị trường dạng mạnh: giá cổ phiếu phản ánh tất cả các thông tin về biến động giá trong quá khứ, các thông tin về doanh nghiệp đã được công bố và cả thông tin về nội bộ doanh nghiệp hoặc từ nội gián và các chuyên gia phân tích đầu tư.

Nhà đầu tư biết trước được thông tin nội bộ có thể tác động đến giá khiến giá tăng hoặc giảm có thể dễ dàng tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc mua bán cổ phiếu. 14 Dù TTCK đang diễn biến theo cấp độ nào thì lý thuyết sẽ chỉ đúng trong giả định rằng không tồn tại chi phí mà nhà đầu tư phải trả để có được thông tin phục vụ cho sự đầu tư cổ phiếu hoặc trường hợp thông tin là công khai như nhau với tất cả mọi người, điều này dường như không thể xảy ra.