phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương và 5 tiết 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 KHÁI LUẬN CHUNG VỀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU 1. Nguồn gốc và đặc trƣng của tín ngƣỡng thờ Mẫu 1. Nguồn gốc của tín ngưỡng Mẫu Đạo Mẫu Việt Nam là một tín ngưỡng bản địa cùng với những ảnh hưởng ngoại lai từ Đạo giáo, tín ngưỡng lấy việc tôn thờ Mẫu (Mẹ) làm thần tượng với các quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở cho con người. Tín ngưỡng Mẫu đã được giới tính hoá mang khuôn hình của người Mẹ, là nơi mà ở đó người phụ nữ Việt Nam đã gửi gắm những ước vọng giải thoát của mình khỏi những thành kiến, ràng buộc của xã hội Nho giáo phong kiến.
Tín ngưỡng dân gian là một khái niệm dùng để chỉ những loại hình tín ngưỡng đã có từ lâu đời của người Việt như tín ngưỡng thờ thành hoàng làng, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ thần nông nghiệp…Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm tranh luận về khái niệm này. Một số cho rằng, không hề tồn tại một loại hình tín ngưỡng nào gọi là “tín ngưỡng dân gian”, bởi vì, không giống như trong văn học nghệ thuật có văn học dân gian, nghệ thuật dân gian, văn học nghệ thuật bác học, tín ngưỡng không thể chia thành tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng bác học, tín ngưỡng quý tộc. Chỉ có một loại hình tín ngưỡng duy nhất, đó là tín ngưỡng của cộng đồng người [13, tr. Đặng Nghiêm Vạn cũng đồng ý với loại ý kiến này khi cho rằng “thuật ngữ tín ngưỡng dân gian cần được bàn lại” [83, tr.23] Mặc dù vậy, thuật ngữ tín ngưỡng dân gian đã được dùng khá phổ biến trong các công trình khoa học cũng như trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Có thể kể đến một số nhà nghiên cứu đã sử dụng thuật ngữ này như: Mai Thanh Hải, Nguyễn Đức Lữ, Nguyễn Tri Nguyên, Trần Đăng, Đinh Gia Khánh… Ngô Đức Thịnh đưa ra quan điểm rõ ràng hơn: “Tín ngưỡng được hiểu là niềm tin của con người vào cái gì đó thiêng liêng cao cả, siêu nhiên, hay nói 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gọn lại là niềm tin, ngưỡng vọng vào cái thiêng liêng, đối lập với cái trần tục, hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được. Có nhiều loại niềm tin, nhưng ở đây là niềm tin của tín ngưỡng là niềm tin vào cái thiêng liêng. Do vậy, niềm tin vào cái thiêng liêng thuộc về bản chất của con người, nó là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh của con người, cũng giống đời sống vật chất, đời sống xã hội tinh thần, tư tưởng, đời sống, tình cảm…” [59, tr.16] Tín ngưỡng dân gian được hiểu là loại hình tín ngưỡng ra đời từ rất sớm trong lịch sử, tồn tại chủ yếu ở cộng đồng làng xã, có khả năng tự biến đổi theo hoàn cảnh bởi sự bổ sung những tri thức mang tính trực quan, đời thường của những người lao động (trước hết là nông dân) trong quá trình sinh sống, sản xuất, và thường gắn liền với các sinh hoạt văn hóa, phong tục, tập quán của cộng đồng dân cư. Tín ngưỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngưỡng dân gian của dân tộc Việt Nam, được hình thành từ ngàn đời xưa, ăn sâu vào tiềm thức của dân tộc và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam.
Mẫu là một từ gốc Hán Việt được hiểu là Mẹ, hay Mụ, Mạ, Mế, dùng để chỉ người phụ nữ nói chung, người đã có công sinh thành, nuôi dưỡng những đứa con nên người.Ngoài ra, Mẫu còn được hiểu theo nghĩa rộng hơn đó là sự tôn vinh, tôn xưng một nhân vật nữ nào đó (có thật hoặc không có thật) như: Mẫu Âu Cơ, Mẫu Liễu Hạnh…Thậm chí, Mẫu cũng dùng để chỉ sự sinh sôi nảy nở, sinh hóa không ngừng của vạn vật. Trong quan niệm của người Việt thì Mẹ đầu tiên nuôi sống và che chở cho con người là Mẹ Cây. Từ xa xưa, khi con người còn sinh sống trong rừng xanh, hang hẻm, hình ảnh đầu tiên mà con người tôn thờ là Mẫu Thượng Ngàn. Cũng chính là sự tôn thờ đó mà trong dân gian xuất hiện nhiều truyện kể, truyền thuyết ly kỳ về Mẫu Thượng Ngàn.
Cho đến ngày nay nhân dân ta vẫn tôn thờ Bà Chúa Thượng Ngàn, hình ảnh của bà còn đọng mãi trong ký ức dân gian cùng các vị Nữ thần khác. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi mở rộng địa bàn cư trú xuống đồng bằng, người che chở cho dân là Mẹ Nước, thế nên ý thức về Mẫu Thoải dần dần được hình thành.Thực chất nhân vật Mẫu Thoải là sự ngưng kết, chắt lọc của tín ngưỡng thờ thần nước trong lòng xã hội cũ, khi mà nền kinh tế nông nghiệp còn lạc hậu, còn triền mien, dai dẳng. Cuộc sống sinh sôi và nhu cầu của con người ngày càng nhiều thì con người không chỉ trú ngụ ở sông núi mà còn phải khai phá đất đai để sinh sống. Lúc này hình ảnh Mẹ Đất được hình thành với sự tôn vinh là Mẫu Địa cùng với Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn phù hộ cho cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa của con người.
Các văn bản ghi chép về các thần linh ban đầu đều xuất phát từ thần thoại, huyền thoại, truyện kể dân gian và đồng thời cũng có hiện tượng ngược lại là huyền thoại hóa, dân gian hóa các hiện tượng, các nhân vật lịch sử.Các nữ thần, Thánh Mẫu cũng không nằm ngoài quy luật chung đó. Trong truyện kể dân gian về bà chúa Liễu Hạnh lưu truyền trong dân gian khá phong phú, sau này một số được ghi chép lại trong các sách cổ như Việt điện u linh, ngoài ra còn có các truyện kể dân gian khác về các vị nữ thần được các sách sau này tập hợp và ghi chép lại. Cùng với việc sưu tầm, một số tác giả là các trí thức nho học thời phong kiến đã tiến hành ghi chép lại và sáng tác thêm những huyền thoại, truyền thuyết đã được sưu tầm ghi chép từ trước và thậm chí là sáng tác thêm cho phù hợp tư tưởng lễ giáo thời kỳ đó. Từ thời Hậu Lê, đã có những việc như vậy nhằm phục vụ cho việc phong thần của các vị vua với hai trường hợp điển hình với các ghi chép, sáng tác về Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở miền Bắc Việt Nam của Nguyễn Công Trứ, Đoàn Thị Điểm và trường hợp thứ hai là về Thiên Y A Na ở Nam Trung Bộ Việt Nam của Phan Thanh Giản.
Ngoài các ghi chép, sáng tác như trên, cũng có một nguồn tư liệu khác được dân gian sáng tác từ các huyền thoại, truyền thuyết và thậm chí là các truyện, thơ về các Thánh Mẫu. Đó là các bài hát văn ở Mẫu Tam phủ Tứ phủ với phần cốt lõi của các bài hát văn là lai lịch, sự tích các vị thần, nhất là các Thánh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngoài ra còn nhiều tình tiết khác về khung cảnh, dung nhan, tướng mạo của các vị thần được những người sáng tác vô danh diễn tả, tô vẽ thêm. Có một số nhà nghiên cứu cho rằng tục thờ Mẫu có nguồn gốc từ thời tiền sử khi người Việt thờ các thần linh thiên nhiên như: trời, đất, sông nước, rừng núi….
Tín ngưỡng thờ Mẫu là sự tôn vinh các vị thần được cho là có khả năng siêu phàm, có thể điều khiển được thiên nhiên vốn mang tính quy luật. Trong quá trình mưu sinh tìm nguồn sống, con người luôn vẫn phải dựa vào thiên nhiên vì thế họ đã tôn thờ các hiện tượng tự nhiên như đấng tối cao là Mẫu và thờ Mẫu, mong muốn Mẫu sẽ là người bảo trợ và che chở cho đời sống con người, là cứu cánh của mọi khổ đau bất hạnh. Thờ Mẫu (Đạo Mẫu) có nguồn gốc ở miền Bắc. Các vị được thờ trong các đền, chùa, miếu, điện, đặc biệt là có Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ trong một loại hình kiến trúc riêng là Phủ: Phủ Dầy, Phủ Tây Hồ.
Vào đến miền Nam, "Ðạo" này đã hoà nhập "Mẫu" với các nữ thần trong tín ngưỡng địa phương: Thánh Mẫu Thiên Y A Na (Huế), Thánh Mẫu Linh Sơn (Tây Ninh). Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu bắt nguồn từ thờ nữ thần (thần Lúa) và thờ mẫu thần (bà Ỷ Lan), nó mang tính bản địa, cái đó có từ thời nguyên thủy. Phát hiện khảo cổ học hiện nay người ta đã đào được tượng của nữ thần, tượng của phụ nữ với những đặc tính nữ tính rất rõ rệt.Những yếu tố bản địa phải đến thế kỷ thứ XV-XVI khi đạo thờ nữ thần, mẫu thần bản địa Việt Nam tiếp xúc với đạo giáo Trung Hoa, chúng ta đã tiếp nhận một số đặc điểm nào đó và từ đó mới hình thành nên đạo mẫu tam phủ, tứ phủ. Do vậy mà Đạo Mẫu có 3 lớp: Thờ Nữ thần; Thờ Mẫu thần; Thờ Mẫu tam phủ - tứ phủ và Mẫu tam phủ - tứ phủ là đỉnh cao của thờ Mẫu, chính là sự hòa trộn giữa cái tín ngưỡng thờ Nữ thần và Mẫu thần bản địa với ảnh hưởng của đạo giáo Trung Hoa.
Đầu xuân người Việt Nam thường đi vãn cảnh chùa, đi thăm, đi lễ các đền phủ. Cùng với tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng thờ thần, tín ngưỡng thờ Mẫu rất phổ biến, nhiều người gọi là Đạo thờ Mẫu. Tại các chùa 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phật giáo Bắc tông ngoài chính điện thờ phật, thường có ban thờ Mẫu và thờ các thánh trong Đạo Mẫu. Tại các đền phủ thì thờ các thánh trong đạo Mẫu ở chính điện.Đạo Mẫu về cơ bản có hệ thống, lớp lang như sau: Ngọc Hoàng Thượng Đế là ngôi thánh cao nhất, tuy nhiên trong tâm thức dân gian Ngọc Hoàng có phần mờ nhạt, không được đề cao.Tam tòa Thánh Mẫu tượng trưng cho trời, đất và nước, Tứ phủ Công đồng thờ Mẫu thượng Thiên, Mẫu thượng Ngàn, Mẫu Thoải và Mẫu Địa.
Mẫu Thượng Thiên cai quản Thiên phủ. Mẫu Thượng Thiên trong quan niệm của dân gian về Tứ Pháp gồm có: Pháp vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi Pháp Điện, đó là 4 vị nữ thần tạo ra mây, mưa, sấm, chớp liên quan tới văn hóa Nông nghiệp lúa nước. Những huyền thoại và huyền tích của Mẫu Thượng Thiên đều có liên quan đến Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Mẫu Liễu Hạnh là vị Thánh xuất hiện muộn, theo các nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian Việt Nam, Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện sớm nhất cũng chỉ vào khoảng thế kỷ XVI, thời Hậu Lê.