chương 1 trình bày cơ sở lý luận của đề tài. Chương 2 trình bày tổ chức và các phương pháp nghiên cứu được sử dụng làm cơ sở cho việc phân tích kết quả nghiên cứu thực tiễn. Chương 3 trình bày kết quả nghiên cứu thực tiễn theo các hướng chỉ ra thực trạng lo âu sau sinh nói chug, thực trạng lo âu sau sinh của từng dạng, các yếu tố ảnh hưởng và trường hợp nghiên cứu phỏng vấn. Cuối cùng là phần kết luận và kiến nghị.
Cuối luận văn là phần tài liệu tham khảo, phụ lục nghiên cứu. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan nghiên cứu về lo âu và các dạng cụ thể của lo âu sau sinh Từ rất sớm, các tác giả trên thế giới đã có những quan tâm đáng kể trong việc nghiên cứu về những khó khăn tâm lý và đặc biệt là các dạng rối loạn hay rối nhiễu tâm lý ở phụ nữ sau sinh như cơn thoáng buồn sau sinh, trầm cảm, rối loạn lo âu và loạn thần sau sinh. Một trong những quan sát y tế sớm nhất về bệnh hậu sản đã có ngay từ thời cổ Hy Lạp.
Đó là năm 400 TCN, lương y kiêm nhà triết học Hippocrates đã mô tả về trường hợp bị chứng mất ngủ nghiêm trọng vào ngày thứ sáu sau sinh ở một sản phụ sinh đôi [Dẫn theo 27]. Tuy nhiên trong khuôn khổ của đề tài, chúng tôi tập trung phân tích những công trình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan tới lo âu, bệnh lo âu ở phụ nữ sau sinh. Cùng với đó, chúng tôi trình bày các công trình nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến lĩnh vực của đề tài này. Một số nghiên cứu ở nước ngoài Dựa trên kết quả nghiên cứu tài liệu, chúng tôi khái quát các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về lo âu nói chung và lo âu thuộc một dạng cụ thể ở người mẹ mà gắn liền với việc mang thai và nhất là sau khi sinh con.
Nghiên cứu về lo âu nói chung ở phụ nữ sau sinh Các tác giả đã tìm thấy những bằng chứng mạnh mẽ cho thấy lo âu, rối loạn lo âu sau sinh là vấn đề tương đối phổ biến với nhiều phụ nữ. Một số tác giả báo cáo về tỉ lệ khá cao của rối loạn lo âu tổng quát sau sinh là 8,2% và đã tìm thấy sự tiến triển xấu đi của các triệu chứng hoảng loạn sau sinh. Trong một nghiên cứu với 422 phụ nữ sau sinh, đã phát hiện 24,9% bà mẹ có lo âu vừa, 1% có lo âu nặng [Dẫn theo 10]. Ngoài việc đưa ra những con số về tỉ lệ phụ nữ có lo âu sau sinh, trong nghiên cứu của mình các tác giả còn phát hiện và chỉ ra thời điểm xuất hiện lo âu sau sinh.
Nghiên cứu trên hơn 400 phụ nữ sau sinh của tác giả Dana Gosset cho thấy có đến 11% các bà mẹ có triệu chứng rối loạn lo âu khi mới sinh con, 50% sản phụ có các biểu hiện rối loạn lo âu sau khi sinh được 6 tháng và 5,4% các biểu hiện 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xảy ra lúc tròn 6 tháng [Dẫn theo 34]. Trong một nghiên cứu khác, Stuart và cộng sự (1998) cho biết sự tiến triển của các triệu chứng lo âu tăng dần ở sản phụ theo thời gian. Các triệu chứng lo âu ở thời kì sau sinh thường trầm trọng hơn, xuất hiện từ tuần thứ 6 đến tuần thứ 30 sau sinh. Thậm chí, tác giả còn nhận định rằng rất nhiều sản phụ có biểu hiện lo âu khá muộn, khoảng từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 9 sau sinh [27].
Như vậy có thể thấy các biểu hiện của lo âu sau sinh xuất hiện ở nhiều thời điểm, có thể ngay từ sau khi sinh hoặc muộn nhất vào tháng thứ 9 sau khi người phụ nữ sinh con. Ngoài ra, khi nghiên cứu về lo âu sau sinh các tác giả còn chú ý đến sự xuất hiện của các biểu hiện (triệu chứng) lo âu trong các dạng rối loạn tâm thần khác nhau sau sinh. Edhborg và cộng sự (2011) trong nghiên cứu về sự tác động của các triệu chứng lo âu và trầm cảm tới mối liên hệ tình cảm mẹ con ở trẻ 2-3 tháng sau sinh trên nhóm 672 sản phụ nông thôn Bangladesh cho kết quả là đa số (51%) không mắc phải lo âu hay trầm cảm nào từ 2-3 tháng sau khi sinh và 3,4% mắc cả hai loại triệu chứng trầm cảm và lo âu. Bên cạnh đó, 11% chỉ có triệu chứng trầm cảm và 35% chỉ có triệu chứng lo âu 2-3 tháng sau sinh [16, tr.
Ballard và cộng sự (1995) báo cáo 4 trường hợp phụ nữ với rối loạn stress sau sang chấn, sau khi sinh bị trầm cảm kèm theo, một trong số đó đã có ý tưởng tự sát [Dẫn theo 12]. Kết quả một nghiên cứu khác cho biết khoảng 50% người có rối loạn hoảng sợ sau sinh cũng có trầm cảm nặng đi kèm [Dẫn theo 25]. Nghiên cứu về các dạng lo âu cụ thể ở phụ nữ sau sinh Theo Beck (2006), phụ nữ có thể bị rối loạn tâm trạng sau sinh (postpartum mood disorders). Cụ thể gồm có các dạng là trầm cảm sau sinh, rối loạn hoảng sợ sau sinh, rối loạn ám ảnh cưỡng chế sau sinh, rối loạn lưỡng cực II sau sinh, rối loạn stress sau sang chấn sinh đẻ và loạn thần sau sinh.
Mặc dù các rối loạn này đều xuất hiện sau sinh nhưng có sự khác biệt về tỉ lệ mắc, triệu chứng và các yếu tố nguy cơ. Sự phân loại các loại rối loạn tâm trạng sau sinh để có sự chẩn đoán và điều trị chính xác là điều rất quan trọng [31, tr. Thông tin từ kết quả nghiên cứu này gợi mở rằng khi nghiên cứu về lo âu sau sinh, các tác giả có thể tiếp cận nó như là một 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dạng rối loạn lo âu cụ thể, chuyên biệt. Ngoài ra, có thể tiếp cận lo âu sau sinh như là các biểu hiện xen lẫn với một dạng rối loạn tâm thần nào đó sau sinh, hay như là một triệu chứng trong một loại rối loạn tâm thần cụ thể, đồng thời lo âu sau sinh cũng có thể được tiếp cận như là một loại rối loạn đi kèm với một, một vài loại rối loạn tâm thần sau sinh khác.
Thực tế việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu ở nước ngoài, chúng tôi nhận thấy khi nghiên cứu về lo âu, rối loạn lo âu sau sinh, các tác giả thường nghiên cứu về 4 dạng rối loạn lo âu đó là rối loạn hoảng sợ, rối loạn lo âu tổng quát, rối loạn ám ảnh cưỡng chế và rối loạn stress sau sang chấn. Đồng thời đặt chúng gắn với quá trình mang thai và sinh con hàm ý rằng các rối loạn này liên quan đến việc sinh đẻ là có khác biệt với các dạng rối loạn này nhưng không liên quan đến việc sinh đẻ. Đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu mang tính tổng quan của hai tác giả Ross và Linda. Các tác giả lựa chọn đánh giá các tài liệu được công bố có liên quan đến rối loạn lo âu sau sinh: rối loạn hoảng loạn, rối loạn ám ảnh cưỡng chế, rối loạn stress sau sang chấn và rối loạn lo âu tổng quát.
Sau khi tổng hợp hàng loạt các nghiên cứu, các tác giả đưa ra kết luận rằng rối loạn lo âu là thường gặp trong thời kỳ chu sinh. Nói cách khác, trái với một số ý kiến đương thời cho rằng rối loạn tâm lý thường gặp ở phụ nữ sau sinh là trầm cảm, nghiên cứu đánh giá của các tác giả cho thấy rối loạn lo âu là thường gặp. Tỉ lệ cao của những rối loạn này và đặc biệt là của ám ảnh cưỡng chế và rối loạn lo âu tổng quát cho thấy vai trò tiềm năng để sàng lọc. Rất ít dữ liệu có sẵn để hướng dẫn lâm sàng trong can thiệp cho phụ nữ có hoặc có nguy cơ bị rối loạn lo âu trong thời gian mang thai và sau khi sinh.
Tổng hợp từ các nghiên cứu thu thập được, chúng tôi nhận thấy con số về tỉ lệ mắc 4 dạng lo âu này ở phụ nữ sau sinh trong những báo cáo là khác nhau. Rối loạn hoảng sợ sau sinh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mặc dù không được nói đến nhiều trong các tài liệu nhưng lo âu và/hoặc rối loạn hoảng sợ ảnh hưởng đến khoảng 4-6% phụ nữ trong thời kỳ hậu sản. Các sản phụ có thể bị một trong những rối loạn, hoặc đồng thời cùng mắc một vài loại rối loạn lo âu, hoặc hỗn hợp rối loạn lo âu với trầm cảm sau sinh [36]. Rối loạn hoảng sợ sau sinh được đặc trưng bởi các cơn sợ hãi với những triệu chứng thể chất như tim đập nhanh, khó thở, vã mồ hôi, chóng mặt, đau ngực, tê, cảm giác sắp chết hoặc mất kiểm soát ở những người phụ nữ lần đầu sinh nở.
Một khảo sát với 788 phụ nữ sau sinh cho thấy 11% số người tham gia trả lời cho biết họ có các triệu chứng của hoảng loạn. Các yếu tố nguy cơ chính là tiền sử cá nhân hoặc gia đình có rối loạn hoảng sợ và rối loạn chức năng tuyến giáp [Dẫn theo 31, tr. Theo một nghiên cứu khác, tỉ lệ rối loạn hoảng sợ trong giai đoạn sau sinh đã được báo cáo từ 1,4 - 2,7%. Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai có thể trải qua cơn hoảng loạn bất ngờ được đặc trưng bởi sự sợ hãi mãnh liệt và khởi phát đột ngột các triệu chứng thể chất như khó thở, tim đập nhanh và chóng mặt [Dẫn theo 19].
Rối loạn lo âu tổng quát sau sinh Theo một số tác giả, có rất ít nghiên cứu về rối loạn lo âu tổng quát giai đoạn mang thai và sau sinh. Các biểu hiện của dạng rối loạn này mà người phụ nữ có thể gặp như luôn bất an, hồi hộp, hay run rẩy, căng cứng cơ bắp, vã mồ hôi, đau thắt ngực, nóng lưng, đau bụng, khó ngủ. Đồng thời, các triệu chứng này kéo dài liên tục trong 6 tháng. Wenzel và cộng sự (2003) nghiên cứu các triệu chứng rối loạn lo âu tổng quát và trầm cảm ở 68 sản phụ sau sinh 8 tuần cho thấy 3 người (chiếm 4,4%) đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-IV về rối loạn lo âu tổng quát, 19 người (chiếm 27,9%) xác nhận gặp các triệu chứng phụ của dạng rối loạn này.
Trong khi đó, một phần ba sản phụ cho biết họ có các triệu chứng của trầm cảm. Tuy nhiên chỉ có 2 trường hợp bị trầm cảm thực sự (đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán về trầm cảm).