CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC ĐỂ GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. Quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 1. Quan niệm về tài liệu văn học Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng thì “Tài liệu” là “sách báo giúp cho việc tìm hiểu một vấn đề gì” [49, tr. Từ đó, luận văn quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là một loại tài liệu Lịch sử, gồm sách báo thuộc lĩnh vực văn học giúp cho việc tìm hiểu một vấn đề LS.
Trong dạy học LS ở trường phổ thông, giáo viên có thể sử dụng các loại tài liệu văn học chủ yếu sau: - Các tác phẩm văn học dân gian; - Các tác phẩm văn học xuất hiện vào thời kì diễn ra các sự kiện lịch sử và phản ánh sự kiện ấy bằng hình tượng văn học; - Tiểu thuyết lịch sử, truyện thơ lịch sử, kịch lịch sử; - Kí sự, hồi kí của các nhân vật lịch sử, nhân chứng lịch sử. Mối quan hệ giữa kiến thức văn học với kiến thức lịch sử Chúng ta đều biết Sử học và Văn học đều có chung đối tượng nghiên cứu là con người, những vấn đề xã hội… Văn học ngợi ca vẻ đẹp của non sông, đất nước, ngợi ca con người mang những phẩm chất tốt đẹp, cao quí cũng như đả kích, lên án cái xấu thì LS cũng ghi nhận công lao của những con người ấy đồng thời phán xét nghiêm minh những người có tội với dân với nước. Người ta thường nói đến tình trạng “văn sử bất phân” trong văn chương thời xưa, có nghĩa là thời ấy người ta chưa phân biệt rạch ròi văn kinh sử, chính luận, triết luận, báo cáo, hịch… với văn chương như một phạm trù nghệ thuật. Thời ấy không phải chưa hình thành các thể văn khác nhau nhưng giữa 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chúng chưa có sự phân biệt rành mạch.
Chẳng hạn Sử kí của Tư Mã Thiên, Hịch tướng sĩ của Trần Hưng Đạo, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi… đều có tính văn chương, có thể xem như thuộc phạm trù nghệ thuật ngôn từ, thể hiện tư duy tình cảm thẩm mĩ với những hình tượng sinh động (bên cạnh yếu tố chính luận, triết luận). Ngày nay, những Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến hay Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh, những bản nhật lệnh của đại tướng Võ Nguyên Giáp hay Văn Tiến Dũng, những bài diễn văn của đồng chí Lê Duẩn hay Trường Chinh có thể là những tác phẩm chính luận xuất sắc, nhưng không nên coi là những áng văn chương nghệ thuật. Người viết văn thời trung đại hiểu văn theo một nghĩa rất rộng bao gồm mọi văn bản ngôn từ, trong đó được coi là cao giá nhất, là văn học thuật (chính luận, triết học, sử học, đạo đức học…). Đấy là văn của các bậc thánh hiền đạo cao đức trọng.
Bất cứ một nền văn học nào cũng không thể đứng ngoài cuộc đấu tranh chính trị, đấu tranh kinh tế của xã hội mà nó còn phục vụ cho một đường lối chính trị, kinh tế nhất định. Khi nghiên cứu một tác phẩm, một tác giả, một trào lưu văn học đều phải nghiên cứu hoàn cảnh LS xã hội mà trong đó đã phát sinh và phát triển thì ta mới hiểu đúng về bản chất của xã hội. Kiến thức văn học không chỉ là tài liệu minh họa cho kiến thức LS, làm cho bài học LS thêm sinh động mà nó còn có tác dụng giáo dưỡng, giáo dục, phát triển, góp phần nâng cao chất lượng dạy học LS. Văn học phản ánh hiện thực đời sống.
Văn học là tấm gương lớn phản ánh cuộc đời. Với những tác phẩm phản ánh trung thực hiện thực khách quan có tác động rất lớn trong việc mở rộng và nâng cao nhận thức của con người về xã hội, về con người. Do đó tài liệu tham khảo có giá trị đối với dạy học LS. Các loại tài liệu văn học trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 1.
Các tác phẩm văn học dân gian Văn học dân gian là những sáng tác truyền miệng của các tầng lớp dân chúng, phát sinh từ thời công xã nguyên thủy, phát triển qua các thời kỳ LS đến nay. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Văn học dân gian ra đời sớm và rất phong phú, nhiều thể loại như thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ca dao, hò vè… Đây là những tài liệu có giá trị phản ánh những nội dung, sự kiện quan trọng trong LS dân tộc. Nếu gạt bỏ những yếu tố thần bí, hoang đường, chúng ta có thể tìm được những yếu tố hiện thực của LS trong văn học dân gian. Và qua những câu chuyện cổ tích, thần thoại, hay những áng ca dao, hò vè mà HS được học ở những giờ văn học sẽ là những tài liệu chân thực giúp các em tạo biểu tượng trong giờ học LS.
Ví dụ trong truyện Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thủy Tinh sau khi lược bỏ những yếu tố thần bí, chúng ta sẽ thấy phản ánh cuộc đấu tranh của nhân dân ta trong buổi bình minh của LS: vừa dựng nước và vừa giữ nước. Các loại hình văn học dân gian không chỉ góp phần minh họa những sự kiện LS mà còn làm cho bài giảng thêm sinh động, tạo được không khí gần gũi với bối cảnh LS sự kiện đang học. Nó phản ánh những hiểu biết về các sự kiện LS. Ví dụ, câu: “Một nhà sinh đặng ba vua Vua sống, vua chết, vua thua chạy dài” Phản ánh tình trạng rối ren của triều đình Huế sau khi Tự Đức chết, ba vua này là Đồng Khánh (sống), Kiến Phúc (chết), Hàm Nghi (chạy ra Sơn Phòng) đều là con của Kiến Thái Vương – em vua Tự Đức.
Họ là anh em ruột cùng một nhà (cần phân tích rõ từ “thua” thuộc quan điểm của giai cấp nào). Như vậy, sử dụng tài liệu văn học dân gian, GV có thể tiến hành có kết quả việc giáo dục tư tưởng, đạo đức nói chung, giáo dục truyền thống dân tộc nói riêng cho HS. Các tác phẩm xuất hiện vào thời kì diễn ra các sự kiện lịch sử và phản ánh sự kiện ấy bằng hình tượng văn học Những tác phẩm này ra đời đồng thời với sự kiện LS nên nó sẽ phản ánh hiện thực xã hội lúc bấy giờ một cách chân thực, cụ thể và sinh động. GV 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử dụng những tài liệu này sẽ giúp HS dễ dàng tái hiện lại bức tranh quá khứ mà các em đang học.
Lênin nói về tác phẩm của Tônxtôi là “chiếc gương của cách mạng Nga”. Nói chung, những tác phẩm này ra đời là tấm gương phản ánh đời sống xã hội, nên khi miêu tả về đời sống xã hội, bối cảnh LS của một sự kiện, một nhân vật, GV có thể sử dụng đoạn tương ứng. Ví dụ, trong dạy học khóa trình LS thế giới trung đại, cận đại có thể sử dụng một số đoạn trong tác phẩm văn học nổi tiếng, như Hội chợ phù hoa của Tháckơrê; Những người khốn khổ của Víchto Huygô; Vỡ mộng của Bandăc… Trong Vỡ mộng, tác giả sử dụng hình tượng văn học để làm sống lại xã hội tư sản thế kỉ XIX, trong đó đồng tiền tác oai tác quái, chi phối mọi hoạt động, mọi quan hệ của con người với nhau… Hay trong khóa trình LS dân tộc, nhất là phần LS đầu thế kỉ XX, giáo viên có thể sử dụng nhiều tác phẩm văn học có giá trị Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan… đã miêu tả cuộc sống khổ cực của người nông dân, có tinh thần đấu tranh chống áp bức thống trị, song do không có đường lối đấu tranh đúng, nên bị bế tắc. Tiểu thuyết lịch sử, truyện lịch sử, kịch lịch sử Đây là thể loại có vai trò không nhỏ trong việc dạy học LS, vì những tiểu thuyết, truyện lịch sử, kịch lịch sử lấy chủ đề là những sự kiện trong khóa trình LS, giúp HS khôi phục lại bối cảnh LS, hình ảnh các sự kiện, nhân vật của quá khứ.
Song cần lựa chọn và xác định những tiểu thuyết lịch sử nào đáp ứng những yêu cầu của dạy học LS, tránh những loại tiểu thuyết bịa đặt, ảnh hưởng xấu đến nhận thức LS của HS. Trong thể loại văn học này, LS trở thành một nguồn cảm hứng cho tự do sáng tác văn chương. Nhưng giá trị thẩm mỹ của tác phẩm không nằm ở chân lý LS mà nằm ở chân lý nghệ thuật. Tuy nhiên, chân lý nghệ thuật lại chịu sự ràng buộc của chân lý LS.
Vì vậy, đây là tài liệu tham khảo vô cùng quan trọng trong dạy học LS ở trường phổ thông. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với LS dân tộc có thể khai thác tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia văn phái hay tiểu thuyết Đêm hội Long Trì, An Tư, kịch Vũ Như Tô… Những tác phẩm này ra đời vào thời kỳ diễn ra những sự kiện LS đó nên vừa là tác phẩm văn học, vừa là những tư liệu LS sống động đảm bảo tính chân xác của LS qua lăng kính văn học. Kí sự, hồi kí của các nhân vật lịch sử, nhân chứng lịch sử Kí sự, hồi kí là những tác phẩm của các nhân vật hoặc nhân chứng LS. Những người viết hồi kí lịch sử là những người sống trong cuộc, nên những tác phẩm của họ là những tác phẩm của những người trong cuộc, chịu trách nhiệm chính về những diễn biến của chiến tranh.
Vì vậy, cách viết rất chân thực, diễn tả lại những sự kiện, hành động rất tỉ mỉ của quân và dân trong thời kỳ chiến tranh. Qua đó HS cảm nhận, thấy được, hình dung ra những ngày tháng gian khó, hiểm nguy nhưng oanh liệt của cuộc chiến tranh nhân dân vĩ đại của dân tộc. Ví dụ: Tác phẩm Đường tới Điện Biên Phủ của Võ Nguyên Giáp, Mười ngày rung chuyển thế giới của Giôn Rít… Tài liệu tham khảo trong dạy học LS rất phong phú, đa dạng. Để nâng cao hiệu quả dạy học, GV cần có những phương pháp sưu tầm, lựa chọn và khai thác có hiệu quả để giúp HS lĩnh hội hơn nữa kiến thức của khóa trình lịch sử ở trường phổ thông.
Đặc điểm của kiến thức Lịch sử ở trường phổ thông Kiến thức LS khác với kiến thức của các môn học khác. Kiến thức LS có những đặc điểm nổi bật, đó là tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống, sự thống nhất giữa “sử” và “luận”.