Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những công trình nghiên cứu Đề cập đến Sáng kiến “Vành đai, Con đường”, có nhiều công trình tiếp cận ở những góc độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu về Sáng kiến “Vành đai, Con đường” nói chung Cuốn sách “China’s Belt and Road Initiave” của Lim Tai Wei, Chan Hing Lee, Katherine Tseng Hui -Và Lim Wen Xim của nhà xuất bản Science Publisher, 2017) [144] đã nêu rõ được nguồn gốc hình thành “Con đường Tơ lụa” cổ theo chiều dài lịch sử từ hơn 2000 năm trước. Cuốn sách cũng nghiên cứu các sự kiện lịch sử liên quan đến “Con đường Tơ lụa”, sự cân bằng giữa các tuyến đường thương mại đường bộ và hàng hải của Sáng kiến.
Đồng thời, nhóm tác giả đã nghiên cứu kĩ tuyến đường bộ của Sáng kiến và lịch sử phát triển công nghệ đường sắt tốc độ cao của Trung Quốc, từ đó xác định các tiêu chí kinh tế và kỹ thuật, công nghệ thích hợp cho các tuyến đường nhất định. Về mặt nghiên cứu thể chế, các chương liên quan đến Ngân hàng Đầu tư Kết cấu hạ tầng Châu Á (AIIB) sẽ xem xét các vấn đề mà Ngân hàng đang đối mặt trong nhiệm vụ hình thành một nền tảng thế giới mới cho tài trợ phát triển đa phương. Đồng thời cuốn sách cũng phân tích các dự án kết cấu hạ tầng mà Trung Quốc đầu tư ở các nước cũng như các hành lang kinh tế nổi bật của Sáng kiến. Bài viết “Sáng kiến “Vành đai, Con đường” dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực” của tác giả Nghiêm Tuấn Hùng đăng trên tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc năm 2018 [24] đã dựa vào những luận điểm của chủ Chủ nghĩa hiện thực cùng các biến thể, trường phái bên trong lý thuyết này, phân tích những khía cạnh như lợi ích kinh tế và an ninh, quyền lực, sự cạnh tranh quyền lực giữa các bên liên quan.
Bằng cách này, bài viết phân tích BRI không chỉ như một kế hoạch phát triển kinh tế, mà còn như một công cụ chính sách đối ngoại, qua đó Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng của mình cả về mặt kinh tế và chính trị. Bài viết cũng xem xét cả những 16 lợi ích và rủi ro mà BRI mang lại cho các quốc gia tham gia. Thêm vào đó, tác giả không chỉ dừng lại ở việc phân tích mặt trái của Sáng kiến, mà còn đề cập đến cách các quốc gia có thể tận dụng cơ hội từ BRI để thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện kết cấu hạ tầng. Qua đó, tác phẩm cung cấp một cái nhìn đa chiều, giúp người đọc hiểu rõ hơn về các yếu tố địa - chính trị và kinh tế liên quan đến BRI.
Báo cáo “Cracks in the Liberal International Order” của Balsillie School of International Affairs” năm 2018 [73] đã tiếp cận BRI dưới góc độ địa chiến lược. Báo cáo cho rằng BRI đang định hình lại địa - chính trị, cho phép Trung Quốc nổi lên làm bá chủ khu vực dựa trên các nhân tố: (i) Chiến lược hàng hải về cơ bản bao vây Ấn Độ; (ii) BRI cho Trung Quốc tiếp cận các nguồn năng lượng quan trọng ở Trung Á; (iii) BRI làm tăng ảnh hưởng của Trung Quốc tại các quốc gia, chủ yếu ở châu Âu. Tuy nhiên BRI cũng đối mặt với thách thức từ vấn đề (i) Tham nhũng của các công ty Trung Quốc; (ii) Nhiều dự án Trung Quốc đối mặt với sự bất mãn từ người dân địa phương do đầu tư thiếu sự tham vấn về môi trường, xã hội. Bài viết “China’s Belt and Road Initiative: Five Years Later” của Học giả Jonathan Hillman năm 2018 [114] đã đánh giá BRI là chiến lược mang tầm nhìn địa kinh tế có tham vọng nhất trong lịch sử gần đây.
Phạm vi của Sáng kiến trên trải rộng khoảng 70 quốc gia, có thể chiếm hơn hai phần ba dân số thế giới. Các triển khai chính của Sáng kiến là tăng cường kết nối kết cấu hạ tầng cứng với hệ thống đường bộ và đường sắt mới, các thỏa thuận thương mại và giao thông, cũng như thúc đẩy quan hệ văn hóa thông qua các hình thức trao học bổng đại học. Bài viết cũng cho rằng quá trình triển khai Sáng kiến trên của Trung Quốc đối mặt với những thách thức lớn như phải cạnh tranh với các nước và tổ chức khu vực. Tại khu vực Đông Nam Á, Nhật Bản có ảnh hưởng hơn Trung Quốc ở một số nước.
Ở khu vực Đông và Trung Âu, Trung Quốc vẫn chưa phải là đối tác quan trọng nhất ở đây. Các nhà tài trợ châu Âu vẫn chiếm ưu thế ở nhiều quốc gia. Bên cạnh đó, đi kèm với các dự án Trung Quốc là các doanh nghiệp Trung Quốc, ít mở cửa cho các doanh nghiệp địa phương tham gia, trong khi các dự án của Trung Quốc ít tính minh bạch. Cách thức thực hiện của Trung Quốc linh hoạt trên các khía cạnh, Trung 17 Quốc sẵn sàng làm việc với bất kỳ chính quyền nào.
Các khoản vay kết cấu hạ tầng của Trung Quốc đã giúp thuyết phục một số quốc gia, kể cả Philippines và Campuchia. Trung Quốc cũng đang thúc đẩy quan hệ với các nước xa hơn về phía Tây, đặc biệt là các nước ở miền Trung và Đông Âu, hình thành khuôn khổ hợp tác “16 + 1”, nhằm hướng tới tập hợp các quốc gia trong khu vực. Còn học giả Marlene Laruelle, tác giả của bài viết China’s Belt and Road Initiative and Its Impact in Central ASIA đã đặt ra nhiều câu hỏi về tính bền vững của BRI và thành công kinh tế của Sáng kiến này nhìn từ góc độ khu vực Trung Á. Tác giả cho rằng (i) cơ chế tài chính BRI kém tích hợp với các cơ chế của các tổ chức tài chính đa phương khác; (ii) là sự thiếu minh bạch trong quá trình cấp viện trợ; (iii) Chính phủ cung cấp các khoản vay để đổi lấy quyền được khai thác tài nguyên khoáng sản.
Các khoản vay từ ngân hàng Trung Quốc cho một chính phủ Trung Á sẽ được các công ty Trung Quốc cung cấp trang thiết bị Trung Quốc và lực lượng lao động Trung Quốc đến Trung Á để thực hiện. Công trình nghiên cứu “Bàn về chiến lược “Con đường Tơ lụa trên biển” thế kỷ XXI của Trung Quốc” của Đức Cẩn, Phương Nguyễn đăng trên Tạp chí nghiên cứu Trung Quốc số 5, tháng 5/2015 [10] đã nhận định để thực hiện giấc mơ siêu cường của mình, Trung Quốc đưa ra chiến lược “Vành đai kinh tế “Con đường Tơ lụa”, “Con đường Tơ lụa trên biển” thế kỷ XXI” - một chiến lược mới nhằm kết nối Trung Quốc với các nước trong khu vực và trên thế giới (đầu tiên là các nước Châu Á) nhằm mở rộng sức ảnh hưởng về chính trị, an ninh, kinh tế, văn hóa. tới khu vực và thế giới. Với chiến lược này Trung Quốc đã triển khai đồng loạt các hoạt động đối ngoại, tận dụng mọi diễn đàn đa phương để tuyên truyền và tranh thủ các cuộc tiếp xúc song phương vận động các nước Đông Nam Á.
Chiến lược này dùng kinh tế làm lĩnh vực trọng tâm để mở rộng ngoại giao với các nước khác mà đặc biệt là các nước ở khu vực Đông Nam Á. Việc xây dựng “Con đường Tơ lụa trên biển” sẽ mở ra không gian phát triển mới, tạo động lực tăng trưởng mới cho kinh tế Trung Quốc - nếu chiến lược này thành công sẽ là một bước chuyển mình vô cùng quan trọng trong chính sách phát triển đất nước của Trung Quốc. Tuy nhiên, chiến lược này được xem là một chiến lược dài hạn, nó mang lại nhiều khó khăn cho 18 chính sách phát triển của Trung Quốc, đồng thời gặp phải nhiều sự cản trở của các cường quốc lớn khác. Bài viết “Chiến lược “Con đường Tơ lụa” mới của Trung Quốc”của tác giả Trần Ngọc Sơn trên Tạp chí khoa học xã hội Việt Nam số 10 tháng 9/2015 [47] đã bước đầu mô tả, làm rõ nội hàm của Sáng kiến, được Trung Quốc gọi là “ngũ thông”, gồm thông thoáng về chính sách, liên thông kết nối về hạ tầng, thông suốt về thương mại, lưu thông về tiền tệ và thông tỏ lòng dân.
Nội hàm này được Trung Quốc coi là 5 hướng triển khai hợp tác chính với bên ngoài kể từ khi thực hiện Sáng kiến “Vành đai, Con đường”, cũng được được Quốc vụ viện Trung Quốc đưa vào trong Văn kiện chính thức đầu tiên của Trung Quốc về “Một vành đai, Một con đường”: “Tầm nhìn và hành động” tháng 3/2015. Công trình cũng phân tích khía cạnh về lòng tin của các quốc gia khu vực ĐNA đối với chính sách của khu vực, đặc biệt trong vấn đề Biển Đông. Đây được coi là một trong những trở ngại đối với triển khai Sáng kiến của Trung Quốc trong thời gian qua. Tuy nhiên, các bài viết này của các tác giả còn chủ yếu là tổng hợp thông tin, ít có những phân tích sâu, làm rõ hơn cơ sở nội hàm của Sáng kiến.
Bài viết “Hiện trạng Sáng kiến “Vành đai, Con đường” ở khu vực Mekong” của tác giả Lê Hồng Hiệp (Nghiên cứu quốc tế, 2020) đã đánh giá thực trạng thực hiện Sáng kiến tại khu vực sông Mekong [22], chỉ ra được rằng mặc dù cả năm quốc gia đã chính thức ủng hộ BRI nhưng quan điểm thực tế của họ đối với Sáng kiến này là khác nhau. Trong khi Lào và Campuchia nhiệt tình đón nhận các dự án BRI, Việt Nam lại tỏ ra thận trọng với Sáng kiến này. Trong khi đó, mặc dù Thái Lan và Myanmar đang triển khai một số dự án lớn của BRI, nhưng việc triển khai thực tế đã gặp phải những trở ngại và chậm trễ. Ngoài những cân nhắc mâu thuẫn khác nhau về kinh tế và chính trị xuất phát từ hoàn cảnh trong nước của mỗi quốc gia, các yếu tố bên ngoài - bao gồm tính toán địa chiến lược của Trung Quốc và sự cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng sâu sắc - đang khiến các quốc gia trong khu vực ngày càng khó cân bằng giữa việc thực hiện mong muốn phát triển kết cấu hạ tầng và duy trì quyền tự chủ chiến lược của mình.
19 Bài viết “Đằng sau cái gọi là “Một vành đai, Một con đường”của tác giả Nguyễn Thị Việt Nga trong Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông tháng 7/2016 [38] đã đề cập những nét chính của Sáng kiến, quá trình triển khai và đánh giá vai trò của Trung Quốc. “Một vành đai, Một con đường” thể hiện tham vọng lớn của chủ tịch Tập Cận Bình và Trung Quốc. Để thuận lợi cho việc xây dựng chiến lược này, Trung Quốc đã thành lập Ngân hàng đầu tư cơ sở hạ tầng Châu Á (AIIB), năm 2014, Bắc Kinh thành lập quỹ “Con đường Tơ lụa” với số vốn đầu tư là 40 tỷ USD.