MỞ ĐẦU Gợi mở những vấn đề liên quan đến nội dung chủ đề, tạo hứng thú cho học sinh tìm hiểu bài mới KHÁM PHÁ / HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI / TÌM HIỂU BÀI ĐỌC Phát hiện, hình thành các kiến thức, kĩ năng mới LUYỆN TẬP / THỰC HÀNH Củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng theo nội dung, yêu cầu cần đạt của chủ đề VẬN DỤNG Vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Hãy bảo quản, giữ gìn tài liệu này để dành tặng các em học sinh lớp sau. 2 LỜI NÓI ĐẦU Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nội dung giáo dục địa phương là những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, chính trị – xã hội, môi trường, hướng nghiệp,. của địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước. Ở cấp Trung học phổ thông, nội dung giáo dục địa phương là nội dung giáo dục bắt buộc, có vị trí tương đương các môn học khác.
Tài liệu giáo dục địa phương cấp Trung học phổ thông tỉnh Cao Bằng được xây dựng nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về truyền thống lịch sử, văn hoá, địa lí, đặc điểm kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, góp phần hình thành các năng lực, phẩm chất được quy định trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Từ đó, học sinh được bồi dưỡng ý thức tự tìm hiểu và vận dụng những nội dung đã được học để góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hoá, truyền thống lịch sử của cộng đồng các dân tộc trong tỉnh, đóng góp tích cực trong công cuộc xây dựng, phát triển quê hương, đất nước. Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Cao Bằng lớp 10 được thiết kế theo lĩnh vực và chủ đề, phục vụ cho việc dạy và học, tổ chức các hoạt động giáo dục trong các trường trung học phổ thông của tỉnh Cao Bằng, với tổng thời lượng là 35 tiết (trong đó 31 tiết dành cho việc giảng dạy các chủ đề, 4 tiết dành cho kiểm tra, đánh giá). Việc biên soạn tài liệu được thực hiện theo quy định của Luật Giáo dục và pháp luật liên quan; nội dung, thông tin đề cập tới bảo đảm tính xác thực, khoa học, thể hiện tính sư phạm cao; bám sát mục tiêu đổi mới giáo dục, đào tạo và theo yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực của học sinh tương ứng với lớp, cấp học.
Nhóm biên soạn Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Cao Bằng lớp 10 gồm các chuyên gia, các nhà khoa học; các thầy, cô giáo là cán bộ quản lí, giáo viên cốt cán của tỉnh Cao Bằng. Tài liệu đã tiếp thu ý kiến của các cơ quan, các nhà khoa học, cán bộ quản lí giáo dục, giáo viên cấp Trung học phổ thông trong tỉnh thông qua các hội nghị, hội thảo; đồng thời đã được tổ chức dạy thực nghiệm tại một số trường Trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh, được các thầy, cô giáo, các em học sinh đánh giá là có tính khả thi và thực tiễn cao. Tài liệu đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh Cao Bằng thẩm định và Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt. Đây là tài liệu giáo dục địa phương lớp 10 chính thức được sử dụng trong các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Cao Bằng từ năm học 2022 – 2023.
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH CAO BẰNG 3 MỤC LỤC Trang Hướng dẫn sử dụng sách.3 LĨNH VỰC: VĂN HOÁ, LỊCH SỬ TRUYỀN THỐNG CỦA ĐỊA PHƯƠNG.5 Chủ đề 1: Thời nhà Mạc ở Cao Bằng (1593 – 1677) (4 tiết).5 Chủ đề 2: Truyện thơ dân gian tỉnh Cao Bằng (4 tiết). 15 LĨNH VỰC: ĐỊA LÍ, KINH TẾ, HƯỚNG NGHIỆP CỦA ĐỊA PHƯƠNG. 23 Chủ đề 3: Nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội tỉnh Cao Bằng (4 tiết). 23 Chủ đề 4: Hoạt động sản xuất, thương mại ở tỉnh Cao Bằng (4 tiết).
37 Chủ đề 5: Một số loại cây ăn quả, cây công nghiệp điển hình ở tỉnh Cao Bằng (4 tiết). 53 LĨNH VỰC: CHÍNH TRỊ – XÃ HỘI, MÔI TRƯỜNG CỦA ĐỊA PHƯƠNG. 66 Chủ đề 6: Sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên tỉnh Cao Bằng (4 tiết). 66 Chủ đề 7: Bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia ở tỉnh Cao Bằng (3 tiết).
74 Chủ đề 8: Xây dựng nếp sống văn minh, tôn trọng kỉ cương, pháp luật ở tỉnh Cao Bằng (4 tiết). 82 Tài liệu tham khảo. 95 4 VĂN HOÁ, LỊCH SỬ TRUYỀN THỐNG LĨNH VỰC CỦA ĐỊA PHƯƠNG CHỦ ĐỀ THỜI NHÀ MẠC 1 Ở CAO BẰNG (1593 – 1677) Yêu cầu cần đạt • Nêu khái lược xuất xứ, hoàn cảnh nhà Mạc lên Cao Bằng. • Tìm hiểu đặc điểm chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội của Cao Bằng thời nhà Mạc.
• Giới thiệu được những nét chính về vùng kinh đô nhà Mạc ở Cao Bằng. • Đánh giá được những đóng góp của nhà Mạc ở Cao Bằng. • Đề xuất được giải pháp bảo tồn những di sản thời nhà Mạc ở Cao Bằng. Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (thế kỉ XVI) đã từng đánh giá rằng: “Cao Bằng tuy tiểu khả dung số thế” (đất Cao Bằng tuy nhỏ bé cũng có thể dung thân được vài đời).
Hãy nêu những điều em biết về bối cảnh lịch sử đưa đến quan điểm này. 1 Hoàn cảnh nhà Mạc lên Cao Bằng Đến đầu thế kỉ XVI, nhà Lê lâm vào khủng hoảng, triều chính suy đồi, chia rẽ. Quốc gia Đại Việt bị rối loạn từ triều đình đến các địa phương. Trong bối cảnh đó, Mạc Đăng Dung – một võ quan của nhà Lê, dần dần vươn lên thâu tóm quyền lực, mạnh nhất trong các phe phái đương thời.
Năm 1527, Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, thiết lập triều Mạc. Mạc Đăng Dung từ Cổ Trai [huyện Nghi Dương, nay thuộc Hải Phòng] vào kinh, bắt vua phải nhường ngôi… Bấy giờ thần dân trong kinh đều theo và đón Mạc Đăng Dung vào kinh. (Theo Đại Việt sử ký toàn thư, tập III, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993, tr. 108) 5 Triều Mạc vẫn định đô ở Thăng Long, tiến hành củng cố bộ máy chính quyền mới, thực hiện nhiều chính sách tiến bộ về chính trị, kinh tế, xã hội,… nhằm ổn định, phát triển đất nước sau nhiều năm khủng hoảng dưới triều Lê.
Tuy nhiên, một bộ phận quan lại, quý tộc cao cấp trong triều đình nhà Lê hoặc vì tư tưởng trung quân, hoặc vì địa vị, quyền lợi gắn chặt với triều Lê hàng trăm năm nên không dễ dàng chấp nhận vương triều mới do Mạc Đăng Dung thành lập mà ra sức chống lại nhằm khôi phục triều Lê. Năm 1533, tại Thanh Hoá, Nguyễn Kim – một cựu thần nhà Lê, đã lập một người được cho là con của vua Lê làm vua, tức vua Lê Trang Tông. Chính quyền nhà Lê được thiết lập lại gọi là Nam triều, kiểm soát vùng đất từ Thanh Hoá vào đến Quảng Bình. Cuộc nội chiến Nam – Bắc triều bùng nổ và kéo dài trong 60 năm (1533 – 1593).
Suốt thời gian đó, hai bên đã tiến hành nhiều trận đánh lớn nhỏ. Vùng kiểm soát của hai bên luôn thay đổi, không có ranh giới cố định. Thế và lực nhà Mạc ngày càng suy yếu. Cuối năm EM CÓ BIẾT? 1592, Nam triều mở cuộc tổng tiến công ra Bắc, chiếm lại Vùng đất Cao Bằng ở địa thành Thăng Long.
Bắc triều rút chạy về vùng Hải Dương. đầu phía bắc Đại Việt, có hai mặt Đầu năm 1593, vua triều Mạc là Mạc Hậu Hợp bị bắt và bị bắc và đông giáp Trung Quốc. Đến đây, nội chiến Nam – Bắc triều kết thúc. Từ xa xưa, Cao Bằng được coi là bức phên giậu quan trọng của Theo lời khuyên của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tổ quốc.
Vị trí, địa thế của vùng đất lực lượng còn lại của nhà Mạc đã rút chạy lên Cao Bằng. này rất thuận tiện trong việc Tại đây, nhà Mạc dựa vào địa thế núi rừng hiểm trở để phòng thủ (nếu bị tiến công) cũng như mở rộng giao lưu trong và xây dựng căn cứ, chọn Nà Lữ (xã Hoàng Tung, huyện ngoài nước để phát triển tiềm lực Hoà An ngày nay) làm kinh đô, lập vương phủ ở Cao Bình về mọi mặt. Năm 1594, Thái phó Mạc Ngọc Liễn, người đã hết sức phò tá cơ đồ nhà Mạc, trước lúc qua đời đã để lại di chúc cho vua Mạc Kính Cung: “Nay vận khí nhà Mạc đã hết, họ Lê lại trung hưng… Dân ta là người vô tội mà khiến để phải mắc nạn binh đao, ai nỡ lòng nào! Chúng ta nên lánh ra ở nước khác, nuôi dưỡng uy lực, chịu khuất đợi thời, xem khi nào mệnh trời trở lại mới có thể làm được chứ không thể lấy lực chọi lực. Nếu thấy quân họ đến đây, thì chúng ta nên tránh, chớ có đánh nhau với họ, cốt phòng thủ cẩn thận là chính.
Lại chớ nên mời người Minh vào trong nước ta mà để dân ta phải lầm than đau khổ, đó là tội lớn không gì bằng…”. (Theo Đại Việt sử ký toàn thư, tập III, Sđd, tr. Lời khuyên của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm gợi cho em suy nghĩ gì về vùng đất Cao Bằng? 2. Khai thác nội dung tư liệu 2, em đánh giá thế nào về triều Mạc vào thời điểm đó? 3.
Hãy nêu khái lược hoàn cảnh nhà Mạc lên Cao Bằng cuối thế kỉ XVI. 6 2 Tình hình Cao Bằng thời nhà Mạc a. Chính trị Thời kì nhà Mạc cát cứ ở Cao Bằng kéo dài 85 năm (1593 – 1677), trải qua 3 đời vua. BẢNG THỐNG KÊ CÁC ĐỜI VUA TRIỀU MẠC CÁT CỨ TẠI CAO BẰNG STT Đời vua Thời gian ở ngôi 1 Mạc Kính Cung (? – 1623) 1593 – 1623 2 Mạc Kính Khoan (? – 1638) 1623 – 1638 3 Mạc Kính Vũ (? – ?) 1638 – 1677 (Theo Phan Huy Lê (Chủ biên), Lịch sử Việt Nam, tập II, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2012, tr.
223) Tại Cao Bằng, Mạc Kính Cung tiếp tục thiết lập vương triều, xưng vương hiệu là Càn Thống, điều hành chính sự như khi còn ở Thăng Long. Nhà Mạc cho tu bổ và sửa chữa thành Nà Lữ (nay thuộc xã Hoàng Tung, huyện Hoà An), thành Bản Phủ ở Cao Bình (nay thuộc xã Hưng Đạo, thành phố Cao Bằng) trở thành trung tâm chính trị và quân sự của mình, củng cố lực lượng để chống lại nhà Lê. Thời nhà Mạc, phần lớn các châu, huyện ở Cao Bằng vẫn được giữ nguyên như trước, do các thổ ti có thế lực cai quản. Vì muốn duy trì cục diện Nam – Bắc triều ở Đại Việt có lợi cho mình nên nhà Minh EM CÓ BIẾT? (Trung Quốc) đã can thiệp.