CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Đoạn văn trong lý thuyết ngôn ngữ Đoạn văn là đơn vị cơ sở để tạo thành văn bản. Đoạn văn phong phú về nội dung, phức tạp về cấu trúc và đa dạng về chức năng. Những đoạn văn đạt tới sự hoàn chỉnh nhất định nào đó về mặt nội dung được các nhà nghiên cứu gọi là những “văn bản nhỏ”.
Điều này đã phần nào thể hiện được tính đồng hình cao giữa văn bản nhỏ và văn bản hoàn chỉnh. Do đó nhiều người cho rằng con đường nhanh nhất, ngắn nhất để nghiên cứu văn bản hoàn chỉnh, phát hiện ra những đặc điểm về cấu trúc, về chức năng của nó chính là con đường bắt đầu từ sự nghiên cứu đoạn văn, và cũng theo tinh thần này, chúng ta thấy rằng để rèn luyện cho học sinh cách viết một bài văn hoàn chỉnh, chúng ta không thể không bắt đầu từ việc rèn luyện kỹ năng viết đoạn văn. Khi đã có kỹ năng tổ chức đoạn văn, chắc chắn việc rèn luyện kỹ năng viết bài văn của học sinh sẽ diễn ra có nhiều thuận lợi. Luyện viết đoạn là bước chuyển tiếp cho việc viết bài văn.
Về lý thuyết, đoạn văn có thể rất dài, nhưng trong thực tế đoạn văn xuất hiện thường có độ dài trung bình khoảng 5- 6 câu. Vì số lượng câu không nhiều nên việc bao quát toàn bộ một đoạn văn dễ dàng và thuận lợi hơn nhiều so với văn bản hoàn chỉnh. Chính vì đặc tính ngắn gọn, dễ bao quát, và cũng vì thế dễ trích dẫn, nên khi nghiên cứu văn bản, để minh họa cho một luận điểm nào đó, các nhà ngôn ngữ thường dẫn ra một “văn bản nhỏ”, tức một đoạn văn. Đi theo cách thức các nhà nghiên cứu đã tiến hành, trong nhà trường, việc giảng dạy và rèn kỹ năng viết bài văn hoàn chỉnh cũng chủ yếu được dạy và rèn luyện thông qua việc rèn kỹ năng viết đoạn văn.
Việc rèn kỹ năng viết đoạn văn trên lớp đỡ tốn thời gian, dễ dàng ghi chép trên bảng, nhiều học sinh 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được luyện tập, dễ bao quát dễ chữa lỗi và tránh được tâm lí ngại viết một bài văn dài của học sinh. Đây là lý do giải thích vì sao hiện nay trong các giờ làm văn, chúng ta thường lấy bài tập rèn luyện kỹ năng viết đoạn văn là một trong những bài tập chủ yếu. Điều đáng tiếc là hiện nay ngay khái niệm đoạn văn được dùng trong nhà trường lại chưa đạt sự thống nhất. Tình hình này đã gây không ít khó khăn cho học sinh trong học tập.
Một số thầy cô giáo cho rằng đoạn văn được dùng để chỉ sự phân đoạn nội dung văn bản. Đoạn văn có thể dài hàng vài trang, bao gồm nhiều chỗ ngắt đoạn, xuống dòng. Biểu hiện cụ thể của quan niệm này bộc lộ ở những câu hỏi kiểu như: Bài văn này có thể chia làm mấy đoạn? Mỗi đoạn nói gì?. Theo cách hiểu này, mỗi đoạn phải có sự hoàn chỉnh nhất định về nội dung, nhưng cái khó ở đây là làm thế nào để xác định được sự hoàn chỉnh về nội dung? Không dễ gì trả lời được câu hỏi này.
Trong phần lớn các trường hợp, chúng ta đều phải dựa vào những dự cảm chủ quan để phân định nội dung, để xem xét tính hoàn chỉnh của nó. Nhưng đã dựa vào dự cảm, nghĩa là mang nặng tính chủ quan, thì kết quả của phân chia đoạn văn thường không đạt được sự thống nhất, thiếu hẳn tính khách quan. Và cũng vì thế những tiêu chí phân định đoạn văn sẽ trở nên mơ hồ. Điều này làm ảnh hưởng tới cả việc giúp học sinh viết đoạn văn trong các bài văn của mình.
Bên cạnh quan niệm trên, một số thầy giáo cô giáo khác lại cho rằng đoạn văn là sự phân đoạn văn bản mang tính chất hình thức. Cách hiểu này được ghi nhận trong các lời nói kiểu như: Muốn có đoạn văn ta phải chấm xuống dòng, mỗi chỗ xuống dòng sẽ cho ta một đoạn văn. Cách hiểu này đã dựa trên sự ổn định về mặt hình thức, có thể cảm nhận được tính chất tự nhiên, trọn vẹn của những dấu hiệu về đoạn văn, nhưng chưa thật đầy đủ vì đã không gắn yếu tố hình thức với nội dung. Khi tạo văn bản, người viết có quyền tự do trong việc xây dựng đoạn văn, nhưng không phải vì thế mà có quyền tùy tiện.
Bất kì một hình thức nào cũng chứa đựng một nội dung nhất 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định, cho nên một mặt, đoạn văn lại chịu sự chi phối bởi chính nội dung do người viết trình bày. Nội dung bao giờ cũng phù hợp với hình thức, thống nhất với hình thức. việc phá vỡ mối quan hệ biện chứng này sẽ đẩy nội dung đến chỗ khó hiểu hoặc không thể hiểu được. Vì vậy, khi bàn tới khái niệm đoạn văn cũng không thể thiên về mặt hình thức thuần túy Để tránh tình trạng trên, chúng tôi cho rằng cách hiểu thỏa đáng hơn là nên coi đoạn văn vừa là sự phân đoạn nội dung, vừa là sự phân đoạn hình thức.
Đoạn văn là bộ phận của văn bản thể hiện sự phân đoạn văn bản cả về mặt logic ngữ nghĩa lẫn mặt biểu cảm thẩm mỹ.Về mặt nội dung, đoạn văn có thể hoàn chỉnh hoặc không hoàn chỉnh. Khi đoạn văn có sự hoàn chỉnh nhất định nào đấy về nội dung, đoạn văn sẽ có những đặc điểm đồng dạng kết cấu ở mức cao nhất so với văn bản hoàn chỉnh. Trong trường hợp này, chúng tôi gọi mỗi đoạn văn là một đoạn ý(hay đoạn nội dung). Ngược lại, những đoạn không hoàn chỉnh về nội dung sẽ được gọi là đoạn lời (hay đoạn diễn đạt, đoạn hình thức).
Đoạn văn lúc này chủ yếu là kết quả của sự phân đoạn nhằm mục đích nhấn mạnh, mang tính chất biểu cảm, thẩm mĩ. Còn về mặt hình thức, đoạn văn luôn luôn ổn định, thống nhất trong mọi trường hợp. Đó là phần văn bản nằm giữa hai chỗ thụt đầu dòng, chữ cái đầu đoạn được viết hoa và cuối đoạn có dấu ngắt đoạn, xuống dòng. Dấu hiệu hình thức mang tính tự nhiên này giúp ta dễ nhận ra đoạn văn khi phân tích văn bản và nhanh chóng xác lập được đoạn văn trong quá trình xây dựng văn bản Từ việc xác định khái niệm đoạn văn như cách hiểu trên đây, trong luận văn này, chúng tôi chủ yếu hướng vào việc đề xuất những bài tập rèn luyện cho học sinh kĩ năng tổ chức đoạn văn có sự hoàn chỉnh nhất định về mặt nội dung – đó là các đoạn ý.
Bởi lẽ đây là loại đoạn được sử dụng phổ biến trong tất cả các loại hình văn bản, đặc biệt là trong văn nghị luận. Hơn nữa, loại đoạn này cũng là loại đoạn điển hình của văn bản nghị luận, cả nghị luận xã hội lẫn nghị luận văn học. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Văn nghị luận Văn nghị luận là loại văn trong đó người viết (người nói) trình bày những ý kiến của mình bằng cách dùng lí luận bao gồm cả lí lẽ và dẫn chứng để làm rõ một vấn đề thuộc về chân lí nhằm làm cho người đọc (người nghe) hiểu, tin, đồng tình với những ý kiến của mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất.
Văn nghị luận xây dựng trên cơ sở của tư duy logic, chứ không phải trên cơ sở của tư duy hình tượng mang tính cụ thể – cảm tính như trong loại văn sáng tác. Nếu trong văn sáng tác, những cảm xúc của tác giả và sự mô tả những bức tranh của đời sống chiếm vai trò quan trọng nhất, thì chúng ta bắt gặp trong văn nghị luận những vấn đề, những luận cứ, những lí lẽ, những khái niệm…là điều quan trọng trước nhất. Văn nghị luận không làm nhiệm vụ mô tả đời sống (xã hội hay nội tâm con người) mà nhằm nhận biết và phân tích đời sống bằng tư duy logic, nên nó phải tuân thủ những quy tắc chặt chẽ của tư duy logic. Tuy thế, không nên hiểu rằng văn nghị luận chỉ toàn là khô khan, trừu tượng, từ chối mọi cảm xúc và hình ảnh ở đây là nằm trong hệ thống của tư duy logic, tuân thủ trật tự của tư duy logic, chứ không phải là sự xây dựng hoàn chỉnh bức tranh về đời sống xã hội.
Ngôn ngữ của văn nghị luận là ngôn ngữ mang phong cách chính luận, nó chú trọng đặc biệt đến sự chính xác và chặt chẽ ý mục đích của sự diễn đạt trong văn nghị luận là phản ánh rõ ràng, chính xác quá trình tư duy để đạt đến sự nhận thức chân lí cụ thể. Song ngôn ngữ chính luận cũng cần hấp dẫn, lôi cuốn bằng từ ngữ có tính hình tượng và có sức biểu cảm, bằng sự biến đổi linh hoạt của cách diễn đạt, của trật tự cú pháp chứ không chấp nhận sự khô 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khan và đơn điệu, nhất là khi đối tượng nghị luận là các tác phẩm văn học nghệ thuật. [19, Tr5] Làm văn nghị luận là một công việc, một yêu cầu rất trọng yếu của việc học tập môn văn học trong nhà trường. Văn nghị luận giúp cho người học sinh vận dụng tổng hợp các tri thức văn học và hiểu biết xã hội, rèn luyện khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ và đặc biệt, giúp cho sự phát triển tư duy khoa học của người học sinh.
Văn nghị luận nêu ra những vấn đề tư tưởng và học thuật đòi hỏi học sinh phải vận dụng những hiểu biết lí luận và thực tiễn để giải đáp, xây dựng cho người học sinh có phương pháp tư tưởng đúng đắn để hiểu đúng và có thái độ đúng trước các vấn đề đó, cũng tức là giúp cho việc chuẩn bị tiến tới những hành động đúng đắn tích cực trong cuộc sống hiện tại và tương lai. Nói tóm lại, tập làm văn nghị luận là góp phần tích cực vào việc xây dựng và hoàn thiện nhân cách của học sinh. Có thể chia văn nghị luận thành những loại khác nhau tùy theo cơ sở được lựa chọn trong quá trình phân loại. a) Căn cứ vào nội dung nghị luận Căn cứ vào nội dung, văn nghị luận thường được các nhà nghiên cứu chia thành hai loại: - Nghị luận xã hội Nghị luận xã hội là nghị luận về một vấn đề xã hội.