mở đầu cho cả một hệ thống các năng lực tiếp nhận văn chương khác. Vì vậy mà quá trình giải mã các thông tin nghệ thuật trên văn bản ngôn từ, hình ảnh, hình tượng. trước khi cho học sinh tiếp xúc với văn bản là điều cần thiết. Vai trò của người thầy ở đây quan trọng hơn bao gờ hết.
Việc định hướng tiếp cận văn bản theo hướng nào, lịch sử phát sinh, hay hướng vào đáp ứng của học sinh?! 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năng lực tri giác ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm văn chương tạo ra được những ấn tượng ban đầu, những cảm xúc, những rung động thẩm mỹ vô cùng quan trọng ở người đọc. Việc định hướng giải mã các thông tin nghệ thuật trong văn bản ở từ khó, ở hình ảnh, ở hình tượng. càng chu đáo càng tạo điều kiện giảm nhiễu để bạn đọc học sinh đến với tác phẩm nghệ thuật. Lượng thông tin càng tinh khiết, cường độ càng mạnh thì hứng thú tiếp nhận văn chương càng phát triển đúng hướng.
* Năng lực tái hiện hình tượng nghệ thuật Đây là năng lực quan trọng bậc nhất trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương. Điều đáng lo ngại nhất trong giảng văn truyền thống là thầy giảng, thầy phân tích, thầy nhận xét, thầy bình luận. về nhân vật cho học sinh nghe nhiều hơn là thầy kích thích khơi gợi để hình thành cho người học một năng lực tái hiện hình tượng. Sức mạnh văn chương là ở hình tượng.
Không có hình tượng được dệt bởi ngôn ngữ nghệ thuật thì không có ngành nghề nghệ thuật này. Không có năng lực tái hiện hình tượng nghệ thuật thì cũng không có được khoái cảm thẩm mĩ khi tiếp nhận tác phẩm văn chương. Vấn đề hình thành năng lực này phải có một quá trình trong sự tác động qua lại giữa dạy và học, vừa kích thích, vừa khơi gợi. Nhất là vấn đề biện pháp sử dụng câu hỏi.
Câu hỏi như một chất kích thích thiêng liêng để năng lực tái hiện hình tượng phát triển. Chẳng hạn nếu ta không hỏi: Trong suốt cuộc đời Chí Phèo, giai đoạn nào làm cho em xúc động nhất? Thì làm sao học sinh hình dung tưởng tượng về hình tượng nhân vật Chí Phèo với tất cả những biến động từ khi ra đời đến khi kết thúc. Hiện nay trong việc dạy học văn, câu hỏi vẫn nặng về tìm ý, phát hiện ý nhiều hơn là những câu hỏi kích thích năng lực tái hiện hình tượng. Chẳng hạn định hướng học sinh hình dung những điểm có phẩm chất thẩm mỹ nghệ thuật cao.
Như yêu cầu người đọc hình dung hình ảnh nét mặt Nhẫn trước và sau cái ngã của con Ba Bớp (trong Cỏ non ), hình dung 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình ảnh Mị và A Phủ trước và sau khi cắt dây trói.Hình dung cảnh Huấn Cao cho chữ (trong Chữ người tử tù).Đấy là một trong vô vàn cách khơi gợi để năng lực tái hiện hình tượng văn chương phát triển. Việc dạy học theo ý 1, ý 2,. Nhưng đã đi chệch bản chất nghệ thuật của văn chương. Nhiều thầy cô đã không đọc kĩ văn bản nghệ thuật( kí hiệu của tác phẩm), thậm chí không thuộc thơ mà vẫn dạy.
Vì chỉ cần nêu ý, nói ý, phân tích ý,. Chẳng hạn khi dạy Truyện ngắn Lão Hạc chỉ cần xoáy vào 2 ý lớn: Tình cảnh khốn cùng, số phận bi đát của người nông dân trước Cách mạng và vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách cao cả của lão Hạc(giầu lòng thương con, giầu lòng tự trọng). Dạy cũng từ mấy ý ấy rồi tìm ra những chi tiết minh họa, học cũng cần nắm mấy ý đó để mà kiểm tra. Nếu đi đúng bản chất của quá trình dạy học Ngữ văn thì sau việc hình thành năng lực tri giác ngôn ngữ là việc hình thành năng lực tái hiện hình tượng.
Việc dạy học ở đây phong phú hơn nhiều. Biết bao hình ảnh, hình tượng cần được tái hiện trong tâm hồn người dạy, người học. Hình ảnh nào ở đây cũng sinh động dựa trên hai cốt truyện lồng xen: tác giả kể và ông giáo kể. Đó là hình tượng lão Hạc với bao bi kịch nội tâm, với bao nỗi dày vò, với bao màn đối thoại, độc thoại.
cả người đọc và người dạy đều cần phải hình dung tưởng tượng cho được cảnh lão Hạc ăn cơm, đối thoại với con chó, cảnh lão Hạc đối thoại với ông giáo sau khi bán chó. hình ảnh lão trong những màn độc thoại. Muốn có được năng lực tái hiện hình tượng rõ ràng chúng ta phải thay đổi hướng dạy, cách dạy, cách học, cách kiểm tra đánh giá nữa. Cách dạy theo ý chẳng những làm tê liệt óc tưởng tượng sáng tạo của người dạy, người học mà còn xa rời bản chất nghệ thuật của văn chương.
Đây cũng là cách dạy học thoát ly văn bản. Mọi thông tin nghệ thuật đều phải qua hệ thống kí hiệu này. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nói đúng ra năng lực tái hiện hình tượng chỉ phát triển được trên cơ sở của năng lực tri giác ngôn ngữ. Nếu hình tượng nghệ thuật văn chương được tái hiện lung linh trong tâm hồn người đọc thì sẽ xuất hiện biết bao nhiêu là ý hay tứ đẹp.
Phát triển năng lực tái hiện hình tượng trong dạy học văn như một cái đích lý tưởng mà chúng ta cần vươn tới. Chưa làm được điều này mà chỉ dạy theo "ý" là chúng ta đã xa, đang xa và tiếp tục xa rời bản chất bộ môn văn. Học sinh không thể nào hứng thú với bộ môn nghệ thuật này được. Học sinh bị "tra tấn" bởi những nhận xét phiến diện, bên cạnh những công thức nhàm chán mệt mỏi như: I.
Bố cục, III.Năng lực văn chương ở học sinh cũng không có nơi nào mà nương tựa, mà thể hiện ra nữa. Đọc lúc nào? Ai đọc cho mà nghe? Ai hỏi mà nói ra sự tưởng tượng hình dung của mình về hình tượng nhân vật. Giáo viên còn đang loay hoay để khỏi cháy giáo án, để đủ 5 bước của môn học. Machiuskin có câu "Hiểu phương pháp mới một cách không đầy đủ, vận dụng nó một cách non yếu.
Đó là biện pháp tích cực nhất để vô hiệu hóa những phương pháp mới". Điều này giúp chúng ta nhìn rõ hơn và thận trọng hơn với vấn đề học đường. Nhất là đối với môn văn, môn nghệ thuật lấy hình tượng phi hình thể làm trung tâm, không phải dễ dàng "khôn ngoan" "quyền uy" được với nó. Như lời của viện sĩ V.G Marantxman trong bài "Chất thơ và lôgic" là "Văn học không cần cho người thực dụng".
Năng lực tái hiện hình tượng như một năng lực cơ sở của các năng lực khác. Bám sát hình tượng văn chương trong từng thể tài, tái hiện được hình tượng của nó theo đặc trưng riêng là chúng ta đang từng bước đi đúng bản chất của quá trình dạy học văn. Từ năng lực này chúng ta phát triển thêm nhiều năng lực khác nữa. * Năng lực liên tưởng trong tiếp nhận văn học 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com "Nếu nói năng lực tri giác ngôn ngữ và năng lực tái hiện hình tượng, người đọc mới chỉ dựng lên trong tưởng tưởng của mình hình ảnh cuộc sống và con người do nhà văn dựng lên thì bước hoạt động tiếp theo là phải làm sao để những hình ảnh đó, thế giới nghệ thuật đó đi được vào thế giới tâm linh của người đọc.
Như vậy năng lực liên tưởng trong tiếp nhận phát triển theo nhiều chiều. Liên tưởng theo chiều dọc là những liên tưởng đồng sáng tạo với nhà văn. "Liên tưởng của người đọc bắt gặp liên tưởng của nhà văn càng nhanh nhạy, càng sâu sắc bao nhiêu thì hiệu quả tiếp nhận càng cao bấy nhiêu"(Pau tốp xki). Ta gọi những năng lực liên tưởng sáng tạo vì điều này phụ thuộc và quan hệ đến chủ quan của mõi người đọc.
Mỗi người đọc là cả một thế giới ẩn tàng, chỉ chờ có cơ hội là phát triển. Năng khiếu sáng tác nghệ thuật phát triển theo một hướng, năng khiếu nghiên cứu nghệ thuật phát triển theo một hướng. Người nghệ sĩ tài năng thì tính phổ quát của liên tưởng vừa quảng bá, vừa uyên bác, vừa vĩnh hằng, tính điển hình đạt đến mức độ cổ điển. Sự liên tưởng theo chiều dọc rất cần trong việc chiếm lĩnh văn bản, tái hiện hình tượng rút ngắn khoảng cách nhà văn với bạn đọc.
Liên tưởng theo chiều ngang sau này là cơ sở của hoạt động so sánh. Bằng năng lực liên tưởng chiều ngang kiến thức phong phú, tạo ra một sự so sánh, đối chiếu nắm bắt các thông tin nghệ thuật chuẩn xác hơn, việc dạy học văn chương có hiệu quả cao hơn. Năng lực liên tưởng trong tiếp nhận không nên bó hẹp trong mối quan hệ chiều dọc mà nên tìm đến thông tin chiều ngang. Chúng ta không quên rằng so sánh là một trong những bí quyết thành công của phân tích văn học.
Ít kiến thức thì lấy đâu liên tưởng. Năng lực liên tưởng không mạnh thì làm sao nhớ được nhiều thì lấy đâu ra kiến thức.Cái vòng tư duy tưởng như luẩn quẩn ấy làm cho vốn liếng trong hành trang nghề nghiệp của ta ngày một phong phú hơn. Có ý thức bồi dưỡng năng lực liên tưởng trong tiếp nhận văn chương 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là một việc làm thường xuyên với người thầy giáo Ngữ văn cả trong nghiên cứu giảng dạy. * Năng lực cảm thụ cụ thể kết hợp với năng lực khái quát hóa các chi tiết nghệ thuật của tác phẩm trong tính chỉnh thể "Tác phẩm có chất lượng cao thì tính chỉnh thể càng cao", "trong tác phẩm văn học, tính cảm tính cụ thể bao giờ cũng kết hợp hữu cơ với tính khái quát".
Sự kết hợp này cũng có nhiều cách hiểu. Năng lực khái quát từ cái cụ thể trong phép suy luận lôgic học hình thức ngày nay chỉ còn là một số liệu tham khảo ít độ tin cậy. Trong dạy học tác phẩm văn chương ngày nay, người ta đi từ khái quát đến cụ thể. Ở đây năng lực cảm thụ cụ thể biết kết hợp với khái quát, tức là tìm ra những mối liên hệ giữa các chi tiết, hình ảnh nhân vật để có một cái nhìn tổng thể.
Không ít người đi vào tác phẩm như chim chích lạc rừng. Hoặc thiếu một năng lực khái quát hóa các chi tiết nghệ thuật của tác phẩm. Tuy nhiên cái khó nhất vẫn là bằng cách nào để hình thành được năng lực kết hợp cảm thụ cụ thể với khái quát hóa các chi tiết. Suy cho cùng thì vẫn là vấn đề đặt câu hỏi.
Hỏi thế nào?