Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Các công trình nghiên cứu trong nước 1.1 Các công trình nghiên cứu tổng quan về chế độ sở hữu đất đai ở Việt Nam tác động đến quyền và nghĩa vụ sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân. Các công trình nghiên cứu về sở hữu đất đai và chế độ sở hữu đất đai ở Việt Nam chiếm một vị trí đáng kể trong hệ thống các công trình về pháp luật đất đai ở Việt Nam, trong đó có pháp luật về quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất. Thực tế cho thấy, dù còn nhiều quan điểm khác nhau chế độ sở hữu toàn dân về đất đai, nhưng chế độ sở hữu toàn dân về đất đai lần đầu tiên được ghi nhận trong Hiến pháp năm 1980, được ghi nhận, bảo hộ trong Hiến pháp năm 2013 và Luật Đất đai năm 2013.
Quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất phát sinh khi được Nhà nước đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai giao đất, cho thuê đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân. Quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất được định chế dựa trên chế độ sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam. Đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về chế độ sở hữu toàn dân về đất đai được công bố ở nước ta trong thời gian qua mà tiêu biểu là một số công trình cụ thể sau đây: Đinh Xuân Thảo trong cuốn: “Hoàn thiện chế định sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam”, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2011.
Nội dung cơ bản của cuốn sách đề cập đến cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng chế định sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam; phân tích khái niệm, đặc điểm của sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam; tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển chế định sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam; đánh giá nội dung và thực trạng thực thi chế định sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, các tác giả đề xuất khuyến nghị hoàn thiện chế định sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Những kết quả nghiên cứu của cuốn sách này cung cấp luận cứ khoa học được tác giả tham khảo trong việc lý giải cơ sở hình thành quyền sử dụng đất của người sử dụng đất nói chung và của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nói riêng cũng 10 như mối quan hệ giữa quyền sở hữu toàn dân về đất đai với quyền sử dụng đất; theo đó, quyền sử dụng đất phái sinh (phát sinh) trên cơ sở quyền sở hữu toàn dân về đất đai, song nó có tính độc lập tương đối thể hiện người sử dụng đất tuy không phải là chủ sở hữu đất đai nhưng có một số quyền năng mang tính chất định đoạt như chủ sở hữu như quyền tặng cho, quyền chuyển nhượng, quyền thừa kế, quyền thế chấp, quyền góp vốn bằng quyền sử dụng đất. Đây là phát hiện quan trọng được NCS kế thừa, tham khảo khi nghiên cứu cơ sở lý luận về quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất tại Tiểu mục 2.1 Chương 2 luận án.
Trần Quốc Toản trong sách: “Đổi mới quan hệ sở hữu đất đai - Lý luận và thực tiễn”, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2013. Nội dung cuốn sách đề cập cơ sở khoa học, thực tiễn đổi mới quan hệ sở hữu đất đai; bản chất và nội dung sự vận động quan hệ ruộng đất trong cơ chế mới; sự vận động của quan hệ ruộng đất với quá trình phát triển nông nghiệp hàng hóa, công nghiệp hóa, đô thị hóa; một số vấn đề về tiếp tục đổi mới quan hệ sở hữu đất đai khi sửa đổi Hiến pháp năm 1992 và Luật Đất đai năm 2003. Các tác giả đã nghiên cứu, lý giải cơ sở của việc đổi mới quan hệ đất đai ở nước ta; sự vận động của các quyền của quan hệ sở hữu đất đai trong cơ chế thị trường dẫn đến việc pháp luật thừa nhận và mở rộng các quyền của người sử dụng đất.
Mặt khác, trong điều kiện của quá trình phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, đô thị hóa và công nghiệp hóa đặt ra những yêu cầu đổi mới quan hệ sở hữu đất đai đặt trong sự vận động của quan hệ ruộng đất. Các khuyến nghị tiếp tục đổi mới quan hệ sở hữu đất đai mà nhóm tác giả đưa ra trong cuốn sách là những thông tin tham khảo có giá trị được tác giả luận án tiếp thu trong quá trình nghiên cứu cơ sở lý luận của việc xây dựng chế định quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất. Phạm Duy Nghĩa: Chuyên khảo Luật Kinh tế, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2004.
Cuốn sách đề cập khá toàn diện các vấn đề của Luật Kinh tế, trong đó tại Chương 3 của cuốn sách đã đề cập đến vấn đề tài sản. Trong Chương này, tác giả đưa ra cách tiếp cận, quan niệm mới về nội hàm khái niệm tài sản, quyền sở hữu tài sản. Cuốn sách cũng đề cập quá trình đổi mới quan niệm về quyền sở hữu tài sản trong thời kỳ cải cách mở cửa của Trung Quốc, lý giải các nguyên nhân thành công trong phát triển kinh tế của Trung Quốc, trong đó có sự bảo hộ quyền sở hữu tài sản của cá nhân, từ đó rút ra những kinh nghiệm từ Trung Quốc để có thể vận dụng ở Việt Nam. Đây là những thông tin có giá trị tham khảo giúp nghiên cứu sinh trong 11 quá trình nghiên cứu luận án; đặc biệt phân tích cơ sở của quyền tài sản dựa trên lý thuyết về vật quyền (quyền đối với vật); ý nghĩa và tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền sở hữu cá nhân đối với tài sản nói chung và đất đai nói riêng cũng như sự thay đổi nhận thức, tư duy pháp lý của Nhà nước Trung Quốc về vấn đề này trong chuyển đổi nền kinh tế sang nền kinh tế thị trường.
NCS đã tham khảo những phát hiện trên của cuốn sách để lý giải, phân tích cơ sở lý luận về sự hình thành quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở Việt Nam hiện nay tại Chương 2 Luận án. Nguyễn Văn Sửu (2010): “Đổi mới chính sách đất đai ở Việt Nam - Từ lý thuyết đến thực tiễn”, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội. Nội dung của cuốn sách đi sâu nghiên cứu quá trình đổi mới chính sách đất đai ở nước ta trước và sau thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo (năm 1986) qua việc sử dụng khung phân tích để đánh giá cấu trúc và quan hệ đất đai trước đổi mới; quá trình đổi mới chính sách đất đai; nhận diện, đánh giá vấn đề quyền tài sản trong quyền sử dụng đất, phương pháp tiếp cận quyền sử dụng đất, cũng như chỉ ra một số vi phạm trong quản lý, sử dụng đất đai.
Một số nội dung của cuốn sách được tác giả tham khảo, vận dụng khi giải quyết những vấn đề lý luận pháp luật về quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất cũng như khi đánh giá thực trạng chế định pháp luật này tại Chương 2 và Chương 3 Luận án. Nguyễn Quang Tuyến: “Những điểm mới trong nội dung các quy định về đất đai, tài nguyên và môi trường của Hiến pháp năm 2013 và vấn đề tổ chức triển khai thực hiện”, Tạp chí Luật học - Đặc san tháng 9/2014 về Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam (2013) bước tiến mới trong lịch sử lập hiến Việt Nam. Với tính chất là bài viết đăng trên Đặc san về Hiến pháp năm 2013, chuyên sâu về đất đai, tài nguyên và môi trường, bài viết có giá trị pháp lý, bao gồm hai phần: Phần thứ nhất, tìm hiểu những điểm mới trong nội dung quy định về đất đai, tài nguyên, môi trường của Hiến pháp năm 2013, bình luận quy định về chế độ sở hữu toàn dân về đất đai; cơ sở pháp lý làm phát sinh và chấm dứt quyền của người sử dụng đất… Phần thứ hai, đề cập một số biện pháp triển khai thực thi quy định mới này của Hiến pháp năm 2013. Kết quả nghiên cứu của bài viết được tác giả tham khảo khi nghiên cứu cơ sở lý luận của việc hình thành quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất tại Tiểu mục 2.1 Chương 2 Luận án.
Vũ Văn Phúc (chủ biên): “Những vấn đề về sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong giai đoạn hiện nay”, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2013. Cuốn sách tập hợp các bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai ở nước ta hiện nay; luận giải, làm sáng tỏ mối 12 quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng đất trong Luật Đất đai năm 2003; đánh giá thực trạng quản lý và sử dụng đất. Trên cơ sở đó, các tác giả đề xuất một số giải pháp về sở hữu, quản lý và sử dụng đất khi sửa đổi Luật Đất đai năm 2013.
Nội dung của cuốn sách (đặc biệt là các bài nghiên cứu về sử dụng đất đai trong giai đoạn hiện nay) liên quan trực tiếp đến đề tài Luận án. Vì vậy, cuốn sách nhận được sự quan tâm đặc biệt của NCS trong việc nghiên cứu, tìm hiểu. Cuốn sách cung cấp thông tin tham khảo bổ ích về phân tích, đánh giá thực trạng sử dụng đất ở nước ta hiện nay tiếp cận trên phương diện lý luận và đánh giá thực tiễn thực hiện quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất, từ đó đưa ra khuyến nghị hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất. Thông tin tham khảo của cuốn sách NCS đề cập trong Chương 2, Chương 3 và Chương 4 Luận án.
Các công trình nghiên cứu về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất và thị trường quyền sử dụng đất ở Việt Nam Lê Văn Tứ: “Quyền sử dụng đất - một khái niệm pháp lý, một khái niệm kinh tế”, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 9, năm 1997.