CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận của đề tài luận án a. Tình hình nghiên cứu trong nước: * Về đề tài nghiên cứu khoa học, sách chuyên khảo: Có thể kể đến các đề tài nghiên cứu khoa học, sách chuyên khảo của các tác giả: - Vũ Ngọc Hải (2008), Nghiên cứu đổi mới hệ thống tổ chức trường đại học Việt Nam theo hướng tăng cường tự chủ và trách nhiệm xã hội, Báo cáo tổng kết đề tài.
Nghiên cứu đã dành nhiều nội dung quan trọng để làm sáng tỏ sơ sở lý luận liên quan đến quyền tự chủ của các trường đại học. Trong nghiên cứu tác giả đã đề cập đến khái niệm quyền tự chủ và quyền tự chủ trong tổ chức quản lý các trường đại học dưới góc độ quản lý giáo dục, phân tích những lý luận cơ bản về tổ chức quản lý nói chung, hệ thống cơ cấu tổ chức của trường đại học, tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của trường đại học. - Mai Ngọc Cường (Chủ nhiệm) (2005-2006), Điều kiện thực hiện quyền tự chủ tài chính trong các trường đại học Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ. Trong nghiên cứu tác giả đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận cơ bản về quyền tự chủ nói chung như: khái niệm, mục đích, nội dung quyền tự chủ đại học và cơ sở lý luận về tự chủ tài chính trong nghiên cứu khoa học như: khái niệm, đặc điểm và điều kiện thực hiện tự chủ tài chính (TCTC) trong NCKH.
- Đặng Thị Thanh Huyền (2006), Tự chủ tài chính đối với các trường trung học phổ thông công lập các tỉnh phía bắc: Thực trạng và giải pháp, Báo cáo tổng kế đề tài Khoa học - Công nghệ cấp Bộ. Đề tài đã khái quát cơ sở lý luận về TCTC trường học và vấn đề tăng cường phân cấp, phân quyền quản lý tài chính cho trường THPT như: khái niệm, đặc điểm, nội dung TCTC. - Vũ Duy Hào (2005), Hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính đối với các trường ĐHCL khối kinh tế ở Việt Nam, Đề tài khoa học cấp Bộ. Nghiên cứu đã nêu lên xu thế, kinh nghiệm tự chủ ĐH của một số nước (Hàn Quốc, Mỹ.), kinh nghiệm ở một số trường ĐHCL Việt Nam; đưa ra một số lý luận về tự chủ, TCTC trong thực hiện nhiệm vụ đào tạo, NCKH; mối quan hệ, điều kiện thực hiện tự chủ, tác động của chính sách tăng học phí; * Các bài báo khoa học đã công bố trên các tạp chí chuyên ngành: 7 Qua khảo cứu, các bài báo khoa học đã tập trung giải mã một hoặc một vài vấn đề lý luận về quyền tự chủ của các cơ quan, tổ chức nói chung, của các cơ sở đào tạo nói riêng; đã cho thấy sự đa dạng trong quan niệm về quyền tự chủ, nội dung, ý nghĩa của quyền tự chủ của các cơ sở đào tạo.
Các công trình đã bàn về khái niệm, nội dung quyền tự chủ, kinh nghiệm về tự chủ ở các nước trên thế giới như Đức, Anh, Mỹ, Pháp, Trung Quốc, Singapore. bản chất của tự chủ, các điều kiện để thực hiện tự chủ, đưa ra các khung phân tích tự chủ, mối quan hệ giữa nhà nước và nhà trường. Xu hướng tăng quyền tự chủ cho các cơ sở đào tạo đại học là xu hướng chung trên thế giới. Trong các quốc gia thực hiện quyền tự chủ thì Mỹ và Singapore được giao quyền tự chủ cao nhất.
Nói đến ý nghĩa của việc cho phép các trường tự chủ, các bài viết đều cơ bản cho rằng: sự tự chủ cho phép các trường đại học linh hoạt trong hoạt động giảng dạy và nghiên cứu, đa dạng hóa các nguồn lực tài chính, cơ chế tự chủ tạo ra môi trường cạnh tranh, khích lệ tinh thần nghiên cứu khoa học, sử dụng các nguồn lực hiệu quả và có những giải pháp, hướng đi phù hợp với sự phát triển. Các tác giả tập trung khái quát những vấn đề thuộc về cơ sở lý luận và bài học kinh nghiệm của các nước trên thế giới về quyền tự chủ có thể áp dụng vào Việt Nam. Có thể kể đến một số bài báo của các tác giả sau đây: Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Lê Thanh Tâm (2014), Bàn về quản lý trường đại học thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội ở nước ta, Tạp chí Khoa học giáo dục, sô 106, tháng 7/2014, Tr.4-6; Nguyễn Hữu Quân (2011), Cơ chế đánh giá, xử lý trách nhiệm khi trao quyền tự chủ cho tổ chức KH&CN – góc nhìn từ thanh tra, Tạp chí Thông tin khoa học và công nghệ Vĩnh Long, số 4/2011; Lê Ngọc Đức (2009), Vấn đề tự chủ-tự chịu trách nhiệm của các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Ban liên lạc các trường đại học và cao đẳng Việt Nam tổ chức, tháng 10/2009; Vũ Thi Cẩm Tú (2011), Một vài ý kiến về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường cao đẳng, đại học ở Việt Nam, Tạp chí Tổ chức nhà nước, só 9/2011, Tr.43-45; Dương Nguyên Vũ (2014), Quyền tự chủ của viện nghiên cứu theo mô hình tam giác tri thức, Tạp chí Tia sáng, số 21 ngày 05/11/2014; Nguyễn Vũ Hoàng (2016), Bài viết Quản trị đại học công lập gắn với tự do học thuật, trong “Tự chủ đại học và trách nhiệm xã hội của CSGDĐH”, Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, Nhà xuất bản Thông tin và truyền thông, Hà Nội năm 2016, Tr.330-351; Nguyễn Hữu Quân (2011), Cơ chế đánh giá, xử lý trách nhiệm khi trao quyền tự chủ cho tổ chức KH&CN – góc nhìn từ thanh tra, Tạp chí Thông tin khoa học và công nghệ Vĩnh Long, số 4/2011, Tr.12-14; Vũ Thị Phương Anh (2014), Tự 8 chủ đai học ở Việt Nam: Thiếu thực chất, tạp chí Tia sáng, số 16 tháng 8/2014; Nguyễn Kim Hồng, Trường ĐH sư phạm Tp.HCM, Tự chủ đại học= Tự do học thuật+ Tự chủ+ trách nhiệm, Hội thảo Khoa học “Vấn đề tự chủ - Tự chịu trách nhiệm ở các trường đại học và cao đẳng Việt Nam; Lê Đức Ngọc, Bàn về quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội của các CSGDĐH, Trung tâm Đánh giá, Đo lường và Kiểm định chất lượng, Bài viết tại Hội thảo Khoa học “Vấn đề tự chủ - Tự chịu trách nhiệm ở các trường đại học và cao đẳng Việt Nam”; Nguyễn Quang Dong (2012), Quản trị đại học: từ kinh nghiệm của các nước đến thực tiễn Việt Nam, Hội thảo khoa học quốc tế đổi mới mô hình quản trị của các trường đại học khối kinh tế tại Việt Nam; Nguyễn Trọng Hoài, Tự chủ đại học kinh nghiệm thế giới- bối cảnh trong nước và gợi ý chính sách cho các trường đại học công lập khối kinh tế Việt Nam, Hội thảo khoa học quốc tế đổi mới mô hình quản trị của các trường đại học khối kinh tế tại Việt Nam, năm 2012; Lee Little Soldier, Giáo sư danh dự, Trường Đại học Texas tech (Hoa Kỳ), Những vấn đề toàn cầu trong quản lý và tài chính của GDĐH: Trường hợp của Việt Nam, Kỷ hiểu Hội Thảo khoa học quốc tế giáo dục so sánh lần thứ 2: “Giáo dục Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa” do trường ĐHSP Tp.HCM tổ chức năm 2008, … * Các Luận án tiến sĩ, các luận văn thạc sĩ: Đáng lưu ý phải kể đến các công trình của các tác giả như: - Chử Thị Hải (2013), Cơ sở khoa học và giải pháp thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội trong quản lý tài chính của các trường cao đẳng khu vực Tây Bắc, Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục, Hà Nội. Trong luận án, tác giả đã tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề; xây dựng khung lý thuyết cho luận án đó là lý luận về tự chủ và trách nhiệm xã hội trong quản lý tài chính ở các trường cao đẳng; phân tích mối quan hệ của tự chủ và trách nhiệm xã hội trong quản lý tài chính; khái quát các khái niệm, bản chất, nội dung của vấn đề phân cấp, tự chủ, trách nhiệm xã hội, quản lý tài chính.
Luận án đã xây dựng 4 yêu cầu và 5 tiêu chí đánh giá mức độ thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội trong quản lý tài chính của các trường cao đẳng. Xác định 4 nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội trong quản lý tài chính nói riêng và quản lý nhà trường nói chung. - Phạm Huy Hùng (2009), Quản lý nhà nước theo hướng đảm bảo sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Hà Nội. Luận án đã chỉ ra một số vấn đề lý luận như: Khái niệm tự chủ, tự chủ đại học, các dạng thức của tự chủ đại học; chỉ ra bốn nguyên lý tự chủ đại học; bản chất, tầm 9 quan trọng, sự cân bằng và bảo đảm tự chủ, tự chịu trách nhiệm; cơ cấu tổ chức và thẩm quyền quản lý GDĐH; vai trò điều khiển và tài trợ hệ thống GDĐH của nhà nước; mô hình và kinh nghiệm quốc tế QLNN về GDĐH.
Hệ thống quan điểm của Đảng và Nhà nước về tăng cường quyền tự chủ và nâng cao trách nhiệm của trường đại học. Tuy nhiên, những vấn đề lý luận về tự chủ được tác giả đề cập đến trong nghiên cứu mới dừng lại ở việc tổng kết lý luận, chỉ ra một cách khái quát quyền tự chủ của trường đại học. - Lương Văn Hải (2010), Vai trò nhà nước trong mở rộng quyền tự chủ của các trường đại học công lập Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Hà Nội. Luận án đã nghiên cứu các vấn đề lý luận về quyền tự chủ, vai trò của nhà nước trong việc mở rộng quyền tự chủ của các trường đại học Việt Nam nói chung, của các trường đại học công lập nói riêng như: khái niệm, nguyên tắc; nội dung của quyền tự chủ của các trường đại học; sự cần thiết phải mở rộng quyền tự chủ đại học của nhà nước; - Trần Đức Cân (2012), Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính trong các trường đại học công lập ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ kinh tế, Hà Nội.
Luận án làm rõ bản chất, cơ chế tự chủ tài chính (TCTC), phân tích các nhân tố ảnh hưởng; tổng kết bài học kinh nghiệm của 5 nước; đưa ra 06 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế TCTC, đặc biệt đã đưa ra một số chỉ tiêu đánh giá hiệu quả ban đầu của cơ chế TCTC.