Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƢỜI 1. Quyền con ngƣời Quyền con ngƣời là những quyền tự nhiên, vốn có khách quan của con ngƣời đƣợc ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế. Ở Việt Nam, quyền con ngƣời, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân luôn đƣợc tôn trọng và bảo đảm. Các quyền con ngƣời, quyền của cá nhân trong đó có quyền nhân thân ngày càng đƣợc tôn trọng và bảo vệ bằng nhiều hình thức, biện pháp khác nhau.
Đáp ứng những yêu cầu khách quan những mong muốn của các cá nhân trong xã hội, pháp luật hiện hành ngày càng ghi nhận và bảo vệ rộng rãi các quyền nhân thân của cá nhân, trong đó có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể ngƣời. Con ngƣời khi sinh ra đã có quyền sống, quyền tự do, quyền mƣu cầu hạnh phúc… Con ngƣời có quyền quyết định những gì thuộc về mình và pháp luật luôn tôn trọng quyền tự định đoạt ý chí của cá nhân đối với thân thể của mình. Quyền hiến mô, bộ phận cơ thể ngƣời là quyền của cá nhân nhằm hiến mô, bộ phận cơ thể của mình nhằm mục đích chữa bệnh cho ngƣời khác hoặc phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học. Quyền hiến mô, bộ phận cơ thể ngƣời là quyền con ngƣời và đƣợc pháp luật Việt Nam cũng nhƣ pháp luật nhiều nƣớc trên thế giới ghi nhận và bảo vệ.
Bộ phận cơ thể ngƣời Hiến BPCT ngƣời là một khái niệm không còn xa lạ với nhiều quốc gia trên thế giới nhƣng lại khá mới với ngƣời dân Việt Nam. Theo quan điểm của một số nƣớc trên thế giới nhƣ Cộng hòa Pháp thì trong pháp luật y sinh 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cộng hòa Pháp ban hành ngày 30/1/2003 đã quy định BPCT ngƣời là: Một phần của cơ thể người, riêng biệt và có khả năng sống, được hình thành từ nhiều loại mô khác nhau và có khả năng duy trì cấu trúc, sự phân bố mạch và thực hiện các chức năng sinh lý một cách hoàn toàn độc lập. Còn thuật ngữ "bộ phận" đƣợc Từ điển tiếng Việt của Việt Nam giải thích "Là từng phần của một chỉnh thể". BPCT ngƣời là cụm từ đƣợc sử dụng tƣơng đối phổ biến trong đời sống với một cách hiểu đơn nhất theo kiểu định nghĩa thống kê: "Bộ phận cơ thể ngƣời bao gồm chân, tay, máu, xƣơng, gan, tụy, mật…".
Khái niệm này trở lên phức tạp từ khi có sự xuất hiện của BLDS năm 2005 lần đầu tiên ghi nhận quyền hiến và nhận BPCT của cá nhân với tƣ cách là quyền nhân thân không thể phủ nhận mà không hề giải thích thuật ngữ. Theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Luật hiến, lấy ghép mô, BPCT ngƣời và hiến, lấy xác thì BPCT ngƣời đƣợc hiểu là: "Một phần của cơ thể được hình thành từ nhiều loại mô khác nhau để thực hiện các chức năng sinh lý nhất định" [29]. Mặt khác, PGS. Phùng Trung Tập - Giảng viên môn Luật Dân sự của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội cũng thống nhất với cách hiểu trên khi cho rằng: "Bộ phận cơ thể người là những thành tố cấu thành cơ thể sống hoàn chỉnh và nó thực hiện chức năng trao đổi chất giúp cơ thể tồn tại và phát triển bình thường theo quy luật tự nhiên" [30, tr.
Nhƣ vậy, BPCT ngƣời đƣợc hiểu là: Một thể thống nhất được hình thành từ các loại mô khác nhau tạo thành một cơ thể sống hoàn chỉnh mà mỗi một BPCT thực hiện một chức năng trao đổi chất khác nhau. Vậy thì mô là gì? Theo thuật ngữ pháp lý thì "mô" là tập hợp các tế bào cùng một loại hay nhiều loại khác nhau để thực hiện các chức năng nhất định của cơ thể ngƣời. Tuy nhiên, theo cách hiểu trong sinh học thì "mô" là một hệ thống các tế bào và chất bào có cùng nguồn gốc, cấu tạo và chức năng, hình thành trong quá trình tiến hóa sinh học và xuất hiện ở một cơ chế đa bào do quá trình biệt hóa. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bộ phận cơ thể con ngƣời có hai dạng là BPCT tái sinh và BPCT không tái sinh.
Đối với mỗi dạng BPCT khi hiến cho ngƣời khác đƣợc pháp luật quy định khác nhau. Theo quy định tại khoản 5 Điều 3 Luật hiến, lấy, ghép mô, BPCT ngƣời và hiến, lấy xác thì BPCT không tái sinh là bộ phận sau khi lấy ra khỏi cơ thể con ngƣời không thể sản sinh hoặc phát triển thêm một bộ phận khác thay thế bộ phận đã lấy đi nhƣ: Thận, phổi, tim… Khác với BPCT không tái sinh thì BPCT tái sinh là những bộ phận mà sau khi lấy ra khỏi cơ thể vẫn sản sinh hoặc phát triển thêm bộ phận khác thay thế. Nhƣ vậy, dù là BPCT tái sinh hay không tái sinh thì vẫn có thể đƣợc tách ra khỏi cơ thể của một cá nhân để ghép vào BPCT của một cá nhân khác để thực hiện nhiều mục đích khác nhau. Tuy nhiên, Luật hiến, lấy, ghép mô, BPCT ngƣời và hiến, lấy xác của Việt Nam năm 2006 chỉ quy định về việc hiến, lấy, ghép mô, BPCT ngƣời và hiến, lấy xác còn việc truyền máu, ghép tủy không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này.
Một vấn đề đƣợc đặt ra là BPCT ngƣời có bao gồm cả những bộ phận bị cắt bỏ ra khỏi cơ thể do không cần thiết (nhau thai) hoặc bị nhiễm bệnh (khối u) gây hại cho sức khỏe con ngƣời hay không? Có ý kiến cho rằng những bộ phận này vẫn đƣợc coi là BPCT vì nó vẫn xuất phát từ cơ thể của một ngƣời cụ thể, trƣớc khi bị cắt bỏ nó vẫn là thành tố cấu tạo nên cơ thể đó về mặt khoa học muốn cắt bỏ nó vẫn phải thực hiện các thủ thuật y học để tác động vào. Theo tác giả để đƣợc coi là một BPCT và là đối tƣợng của quyền hiến BPCT thì bộ phận đó phải có khả năng thực hiện đƣợc các chức năng sinh lý bình thƣờng vốn có của nó. Trong khi những bộ phận nói trên không có khả năng thực hiện chức năng sinh lý, thậm chí cần phải cắt bỏ nó thì mới có thể duy trì đƣợc sự sống cho cơ thể. Nhƣ vậy, BPCT ngƣời đƣợc hiểu là một thể thống nhất đƣợc hình thành từ các loại mô khác nhau tạo thành một cơ thể sống hoàn chỉnh mà mỗi một BPCT thực hiện một chức năng trao đổi chất khác nhau.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hiến bộ phận cơ thể ngƣời Theo từ điển, "hiến" là một động từ chỉ "hành động dâng hay tự nguyện cho của một chủ thể", là hành vi mang tính chủ động "cho cái quý giá của mình một cách tự nguyện, trang trọng". Nhƣ vậy, hiểu một cách đơn thuần thì hiến BPCT ngƣời có nghĩa là cá nhân tự nguyện tặng/cho một phần cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi chết vì mục đích chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học và hoàn toàn vô điều kiện. Theo quy định của BLDS năm 2005 thì "quyền hiến bộ phận cơ thể ngƣời" là quyền nhân thân của cá nhân, thể hiện sự tự định đoạt của họ đối với BPCT của mình.
Đây là một quyền năng mới đƣợc bổ sung vào BLDS năm 2005 do nhu cầu hiến, lấy ghép BPCT ngày càng tăng. Tuy nhiên, đối tƣợng đƣợc đem tặng này lại rất đặc biệt - BPCT- món quà sự sống cho nên kéo theo đó là cả một hệ thống các quy chế pháp lý cho ta có cách hiểu về cụm từ trên phức tạp hơn. Dƣới góc độ pháp luật, hiến BPCT ngƣời đƣợc hiểu "là việc cá nhân tự nguyện hiến… bộ phận cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi chết". Mặc dù định nghĩa này không thực sự rõ ràng khi sử dụng mệnh đề: "hiến…là hiến" nhƣng nó đã chỉ ra một điểm hết sức quan trọng đó là: nguồn gốc của đối tƣợng hiến BPCT phải xuất phát từ chính cơ thể của chủ thể thực hiện hành vi hay hành vi, hiến phải là hành vi trực tiếp (tự mình thực hiện, không đại diện) của cá nhân, ngay cả trƣờng hợp không có thẻ đăng ký hiến sau khi chết phải có sự đồng ý của cha, mẹ/ngƣời giám hộ/vợ, chồng/đại diện các con đã thành niên của họ.
Đây là trƣờng hợp sự đồng ý của ngƣời thân đƣợc hiểu là chứng cứ chứng minh ngƣời chết đã không từ chối và có thể đồng ý hiến trƣớc đó. Ngoài ra, định nghĩa trên còn đặc biệt nhấn mạnh tính tự nguyện của chủ thể thực hiện hành vi để nêu bật lên tính nhân văn cao đẹp của nó cho dù bản thân từ "hiến" đã bao hàm sự tự nguyện. Nhƣ vậy, có thể hiểu: hiến BPCT người là hành vi trực tiếp, tự nguyện của cá nhân theo quy định của pháp luật nhằm tặng/cho một phần cơ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể của chính mình vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học và hoàn toàn vô điều kiện. Dƣới góc độ pháp lý, bản chất của hiến BPCT không phải là hợp đồng mà là hành vi đơn phƣơng của chủ thể hiến.
Thực vậy, nó thể hiện duy nhất ý chí tự nguyện của chủ thể hiến mà không phải là sự thỏa thuận giữa các bên chủ thể nhằm xác lập, thay đổi hay chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự trong hoạt động hiến BPCT. Nó không thỏa mãn khái niệm hợp đồng dân sự đƣợc quy định tại Điều 388 của BLDS năm 2005. Khi ngƣời hiến ký tên vào đơn đăng ký hiến và cơ sở y tế hoàn tất thủ tục đăng ký cho ngƣời hiến không phải là hợp đồng tặng cho đƣợc ký kết. Nó chỉ đơn giản là một thủ tục ghi nhận ý chí tự nguyện của ngƣời hiến, còn cơ sở y tế chỉ là một chỉ là một chủ thể có nhiệm vụ trợ giúp ngƣời hiến thực hiện quyền của họ (tiếp nhận, đăng ký đơn hiến; kiểm tra, tƣ vấn sức khỏe; thực hiện lấy, xử lý an toàn và phân phối BPCT) mà thôi.
Ở đây, chủ thể nhận không cần phải xác định cụ thể, thậm chí một số trƣờng hợp không thể xác định (hầu hết ở hiến vì mục đích ghép trị liệu). Việc hiến và nhận về mặt pháp lý hoàn toàn độc lập với nhau, không có mối liên hệ quyền, nghĩa vụ giữa ngƣời hiến và nhận (cá nhân nhận ghép trị liệu, cơ sở y tế, cơ sở lƣu trữ mô, tế bào), chủ thể nhận sẽ chính thức đƣợc xác định trong khâu phân phối. Vì thế không trách nhiệm nào phát sinh giữa họ khi hiến - nhận.