Quyền Con Người Về Môi Trường và Bảo Đảm Thực Hiện Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quyền con người về môi trường và việc bảo đảm thực hiện ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực

• Tác giả: Dương Thị Thanh Hà
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Quang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật về quyền con người
• Đề tài: Quyền Con Người Về Môi Trường Và Bảo Đảm Thực Hiện Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN QUYỀN CON NGƯỜI VỀ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. Khái niệm quyền con người về môi trường
• 1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của quyền con người
• 1.3. Mối quan hệ và khái niệm quyền con người về môi trường
• 1.4. Cơ sở pháp lý xây dựng và thực thi quyền con người về môi trường
• 1.5. Một số nhận thức của quyền con người về môi trường
• 1.6. Huy động và sử dụng các quyền đang tồn tại
• 1.7. Giải thích lại các quyền hiện có
• 1.8. Xây dựng các quyền mới về môi trường
• 1.9. Các nguyên tắc đảm bảo thực hiện quyền con người về môi trường
• 1.10. Nội dung của quyền con người về môi trường
• 1.11. Quyền được sống trong môi trường an toàn, trong lành
• 1.12. Quyền con người về môi trường nước
• 1.13. Quyền con người về môi trường đất
• 1.14. Quyền con người trong tiếp cận thông tin, quyền tham gia vào các quyết định, hoạt động bảo vệ môi trường, quyền tiếp cận tư pháp về môi trường
• 1.15. Cơ chế bảo đảm thực thi quyền con người về môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC BẢO ĐẢM THỰC HIỆN QUYỀN CON NGƯỜI VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng môi trường Việt Nam
• 2.2. Môi trường nước
• 2.3. Môi trường đất
• 2.4. Môi trường không khí
• 2.5. Thực trạng pháp luật Việt Nam trong việc bảo đảm quyền con người về môi trường
• 2.6. Pháp luật bảo đảm quyền con người được sống trong môi trường an toàn, trong lành
• 2.7. Pháp luật bảo đảm quyền con người về môi trường nước
• 2.8. Pháp luật bảo đảm quyền con người về môi trường đất
• 2.9. Pháp luật bảo đảm quyền con người về môi trường không khí
• 2.10. Pháp luật bảo đảm quyền con người khi tiếp cận thông tin về môi trường
• 2.11. Pháp luật bảo đảm quyền con người khi tham gia vào các quyết định, hoạt động bảo vệ môi trường
• 2.12. Pháp luật bảo đảm quyền con người khi tiếp cận tư pháp về môi trường
• 2.13. Thực trạng tổ chức bộ máy bảo đảm quyền con người về môi trường ở Việt Nam
• 2.14. Hệ thống các cơ quan lập pháp, tư pháp
• 2.15. Hệ thống cơ quan hành pháp
• 2.16. Đánh giá chung. Nguyên nhân của thực trạng pháp luật và tổ chức bộ máy bảo đảm quyền con người về môi trường
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ NÂNG CAO VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thúc đẩy quyền con người được sống trong môi trường an toàn, trong lành
• 3.2. Thúc đẩy quyền con người về môi trường nước
• 3.3. Thúc đẩy quyền con người về môi trường đất
• 3.4. Thúc đẩy quyền con người về môi trường không khí
• 3.5. Thúc đẩy quyền con người khi tiếp cận thông tin về môi trường
• 3.6. Thúc đẩy quyền con người khi tham gia vào các quyết định, hoạt động bảo vệ môi trường
• 3.7. Thúc đẩy quyền con người khi tiếp cận tư pháp về môi trường
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quyền Con Người Về Môi Trường Khái Niệm Lịch Sử

Quyền con người về môi trường là một lĩnh vực đang phát triển, kết hợp giữa quyền con người và bảo vệ môi trường. Từ thời cổ đại, các nhà tư tưởng đã đề cập đến việc bảo vệ các giá trị và nhân phẩm của con người. Điều này thể hiện qua các quy định bảo vệ quyền của thần dân, chống lại các hành vi xâm phạm quyền sống, tự do thân thể và quyền sở hữu. Ví dụ, Bộ luật Hammurabi (khoảng năm 1780 TCN) đã quy định những hình phạt nghiêm khắc đối với tội vu khống và xâm phạm quyền sở hữu. Các tôn giáo lớn như đạo Nho, đạo Hindu, Phật giáo, Kitô giáo và Hồi giáo đều thể hiện lòng từ bi, yêu thương con người và hướng tới lẽ phải. Tư tưởng về quyền con người đã hình thành từ rất sớm, nhưng việc xác định quyền này là "tự nhiên" hay "pháp lý" vẫn còn nhiều tranh luận. Dù vậy, sự công nhận và bảo vệ quyền con người về môi trường ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu gia tăng.

1.1. Quyền Con Người Về Môi Trường Định Nghĩa và Phạm Vi

Quyền con người về môi trường có thể được định nghĩa là quyền được sống trong một môi trường an toàn, sạch sẽ, lành mạnh và bền vững. Quyền này bao gồm quyền được tiếp cận thông tin về môi trường, quyền tham gia vào các quyết định liên quan đến môi trường, và quyền được bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường. Quyền này liên quan mật thiết đến các quyền khác như quyền sống, quyền sức khỏe và quyền phát triển. Theo luận văn, quyền con người được coi là những chuẩn mực được cộng đồng quốc tế thừa nhận, tuân thủ và được áp dụng cho tất cả mọi người trên thế giới.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Quyền Con Người Về Môi Trường Quốc Tế

Tư tưởng về quyền con người thực sự trở thành vấn đề toàn cầu và được thể chế hóa từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX với sự ra đời của các tổ chức quốc tế như Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế, Hội Quốc Liên và Tổ chức Lao động Quốc tế. Đặc biệt, sau khi Liên Hợp Quốc ra đời năm 1945 và ban hành Tuyên ngôn Thế giới về Quyền Con Người năm 1948, vấn đề quyền con người đã trở thành mục tiêu chung của nhân loại. Tuyên ngôn nhấn mạnh rằng việc thừa nhận phẩm giá vốn có và các quyền bình đẳng của mọi thành viên trong gia đình nhân loại là cơ sở cho tự do, công bằng và hòa bình trên thế giới.

II. Mối Quan Hệ Giữa Con Người và Môi Trường Tác Động Quyền

Con người và môi trường có mối quan hệ chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau. Môi trường cung cấp các yếu tố cơ bản cho sự sống của con người như dưỡng khí, nước, protein và khoáng chất, đồng thời là nơi tiếp nhận các sản phẩm từ quá trình trao đổi chất của con người. Môi trường tự nhiên quy định cách thức tồn tại và phát triển của con người, cung cấp các nguồn lực kinh tế như đất, tài nguyên, nước và năng lượng. Con người đóng vai trò là chủ thể chính của môi trường sống, sử dụng và khai thác các công cụ kỹ thuật và khoa học công nghệ để tác động đến môi trường. Sự tác động này có thể tích cực hoặc tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người về môi trường.

2.1. Tác Động Tích Cực và Tiêu Cực Của Con Người Đến Môi Trường

Sự tác động tích cực của con người vào môi trường tự nhiên thể hiện qua việc khai thác tài nguyên để phục vụ cuộc sống, tạo ra lương thực, thực phẩm và đảm bảo sự sống. Con người cũng thực hiện các biện pháp để duy trì sự ổn định của môi trường, bảo vệ và tái tạo môi trường. Tuy nhiên, việc sử dụng và khai thác quá mức có thể gây ra những tác động tiêu cực như ô nhiễm môi trường, suy thoái tài nguyên và biến đổi khí hậu, ảnh hưởng đến quyền được sống trong môi trường trong lành.

2.2. Quyền Con Người Về Môi Trường Tiếp Cận Thông Tin và Tham Gia

Một trong những khía cạnh quan trọng của quyền con người về môi trường là quyền được tiếp cận thông tin về môi trường và quyền tham gia vào các quyết định liên quan đến môi trường. Điều này cho phép người dân có thể giám sát các hoạt động gây ô nhiễm môi trường, yêu cầu các doanh nghiệp bồi thường thiệt hại và yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo bảo vệ môi trường hiệu quả.

2.3. Trách Nhiệm Của Nhà Nước và Doanh Nghiệp Trong Bảo Vệ Môi Trường

Nhà nước có trách nhiệm ban hành và thực thi các chính sách môi trường hiệu quả, đảm bảo thực thi pháp luật và bảo vệ quyền con người về môi trường. Doanh nghiệp có trách nhiệm tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và bồi thường thiệt hại do các hoạt động của mình gây ra. Cả nhà nước và doanh nghiệp đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về các hành vi vi phạm quyền môi trường.

III. Pháp Luật Việt Nam Bảo Đảm Quyền Con Người Về Môi Trường

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhất định về bảo đảm quyền con người về môi trường, thể hiện qua Hiến pháp, Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Đất đai, Luật Tài nguyên nước và các văn bản pháp luật liên quan. Các quy định này tập trung vào việc bảo vệ môi trường sống, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường và đảm bảo quyền được tiếp cận thông tin về môi trường của người dân. Tuy nhiên, việc thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế, dẫn đến tình trạng vi phạm quyền môi trường vẫn diễn ra phổ biến.

3.1. Hiến Pháp và Luật Bảo Vệ Môi Trường Cơ Sở Pháp Lý Quan Trọng

Hiến pháp Việt Nam ghi nhận quyền được sống trong môi trường trong lành và quyền được bảo vệ sức khỏe của người dân. Luật Bảo vệ Môi trường quy định các nguyên tắc, biện pháp và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ môi trường. Các quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm quyền con người về môi trường.

3.2. Thực Trạng Thực Thi Pháp Luật Về Môi Trường Tại Việt Nam

Mặc dù pháp luật đã có những quy định, nhưng việc thực thi pháp luật về môi trường còn nhiều hạn chế. Tình trạng ô nhiễm môi trường vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều địa phương, ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống của người dân. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu nguồn lực, năng lực quản lý yếu kém và sự thiếu ý thức của một số doanh nghiệp và người dân.

3.3. Cơ Chế Khiếu Nại Tố Cáo Vi Phạm Quyền Môi Trường Hiệu Quả

Pháp luật Việt Nam quy định cơ chế khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Tuy nhiên, cơ chế này còn nhiều bất cập, dẫn đến việc người dân gặp khó khăn trong việc bảo vệ quyền môi trường của mình. Cần có những cải cách để nâng cao hiệu quả của cơ chế này, đảm bảo người dân có thể tiếp cận công lý một cách dễ dàng.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Bảo Đảm Quyền Con Người Về Môi Trường

Để nâng cao việc bảo đảm quyền con người về môi trường ở Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường thực thi pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và tăng cường hợp tác quốc tế. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền của người dân tộc thiểu số, quyền của phụ nữ và quyền của trẻ em trong lĩnh vực môi trường.

4.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Môi Trường Cần Sửa Đổi Bổ Sung Gì

Hệ thống pháp luật về môi trường cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định về ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý chất thải. Đồng thời, cần tăng cường các chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức Về Quyền Môi Trường Giáo Dục và Truyền Thông

Nâng cao nhận thức của người dân về quyền môi trường là một yếu tố quan trọng để đảm bảo bảo vệ môi trường hiệu quả. Cần tăng cường giáo dục môi trường trong trường học và cộng đồng, đồng thời sử dụng các phương tiện truyền thông để tuyên truyền về quyền môi trường và trách nhiệm của mỗi người trong việc bảo vệ môi trường.

4.3. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Về Bảo Vệ Môi Trường Học Hỏi Kinh Nghiệm

Việt Nam cần tăng cường hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường để học hỏi kinh nghiệm và tiếp cận các nguồn lực tài chính và công nghệ. Cần tham gia tích cực vào các diễn đàn quốc tế về môi trường và thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Đánh Giá Tác Động Môi Trường Dự Án Đầu Tư

Việc đánh giá tác động môi trường (ĐTM) là một công cụ quan trọng để ngăn ngừa các tác động tiêu cực của các dự án đầu tư đến môi trường. Quy trình ĐTM cần được thực hiện một cách nghiêm túc và khách quan, đảm bảo sự tham gia của cộng đồng và các chuyên gia. Kết quả ĐTM cần được xem xét kỹ lưỡng trước khi quyết định phê duyệt dự án.

5.1. Quy Trình Đánh Giá Tác Động Môi Trường Đảm Bảo Tính Khách Quan

Quy trình đánh giá tác động môi trường cần được thực hiện một cách minh bạch và khách quan, đảm bảo sự tham gia của cộng đồng và các chuyên gia. Cần có những quy định chặt chẽ để ngăn ngừa các hành vi gian lận và đảm bảo tính trung thực của kết quả ĐTM.

5.2. Tham Gia Của Cộng Đồng Trong Đánh Giá Tác Động Môi Trường

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính hiệu quả của quy trình đánh giá tác động môi trường. Cần tạo điều kiện để người dân có thể tiếp cận thông tin về môi trường và tham gia vào quá trình ra quyết định về các dự án đầu tư.

VI. Tương Lai Quyền Con Người Về Môi Trường Phát Triển Bền Vững

Tương lai của quyền con người về môi trường gắn liền với mục tiêu phát triển bền vững. Cần có những nỗ lực chung của cả cộng đồng quốc tế để bảo vệ môi trường và đảm bảo quyền con người cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Kinh tế xanh, năng lượng tái tạo và sản xuất và tiêu dùng bền vững là những yếu tố quan trọng để đạt được mục tiêu này.

6.1. Phát Triển Bền Vững Hướng Đến Một Tương Lai Tốt Đẹp Hơn

Phát triển bền vững là một mô hình phát triển kinh tế, xã hội và môi trường hài hòa, đảm bảo đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.

6.2. Kinh Tế Xanh và Năng Lượng Tái Tạo Giải Pháp Cho Tương Lai

Kinh tế xanh và năng lượng tái tạo là những giải pháp quan trọng để giảm thiểu ô nhiễm môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Cần có những chính sách khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực này và tạo điều kiện để các doanh nghiệp xanh phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, ô nhiễm môi trường gây thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 5,5% GDP hàng năm tại Việt Nam, đồng thời làm tiêu tốn khoảng 780 triệu USD mỗi năm cho các chi phí y tế và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa diễn ra nhanh chóng đã tạo ra sức ép nặng nề lên hệ sinh thái tự nhiên, dẫn tới tình trạng suy thoái nguồn nước, ô nhiễm đất đai và chất lượng không khí sụt giảm nghiêm trọng. Vấn đề suy thoái môi trường không đơn thuần là thách thức về mặt kỹ thuật hay sinh thái, mà bản chất là sự xâm phạm trực tiếp đến quyền con người cơ bản, đặc biệt là quyền được sống trong môi trường trong lành và an toàn.

Đề tài tập trung phân tích toàn diện cơ sở lý luận về quyền con người trong mối quan hệ hữu cơ với môi trường, đánh giá thực trạng bảo đảm thực thi các quyền này trong hệ thống pháp luật và thực tiễn quản lý tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian lãnh thổ Việt Nam với trọng tâm là các lưu vực sông lớn và các vùng kinh tế trọng điểm trong giai đoạn 2000 đến 2014, định hướng tầm nhìn đến năm 2020. Mục tiêu nghiên cứu hướng tới việc xác lập hệ thống luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế thể chế, nâng cấp bộ máy quản lý nhà nước và đề xuất sửa đổi các quy định pháp luật. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp đóng góp vào việc đánh giá hơn 13.640 cơ sở y tế và khối lượng chất thải phát sinh 44 triệu tấn mỗi năm, cung cấp giải pháp bảo vệ sức khỏe và sinh kế cho hơn 80 triệu người dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự kết hợp giữa hai trường phái triết học pháp lý kinh điển là Thuyết quyền tự nhiên và Thuyết quyền pháp lý. Thuyết quyền tự nhiên của Thomas Hobbes và John Locke khẳng định quyền sống, quyền an toàn thân thể là những quyền bẩm sinh, vốn có và bất khả xâm phạm của mọi cá nhân. Ngược lại, Thuyết quyền pháp lý của Jeremy Bentham và Edmund Burke chỉ rõ rằng các quyền con người chỉ thực sự phát huy hiệu lực khi được nhà nước thừa nhận và định chế hóa thành các quy phạm pháp luật cụ thể. Từ sự giao thoa này, lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền con người đối với môi trường được xác lập với 4 nguyên tắc nền tảng:

• Nguyên tắc về tính phụ thuộc lẫn nhau, không thể chia cắt giữa quyền con người, môi trường sinh thái và phát triển bền vững.
• Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng của mọi cá nhân trong việc thụ hưởng môi trường an toàn.
• Nguyên tắc không phân biệt đối xử trong các quyết định và hoạt động có tác động sinh thái.
• Nguyên tắc công bằng liên thế hệ nhằm đáp ứng nhu cầu của hiện tại lẫn tương lai.

Hệ thống khái niệm trọng tâm bao gồm hai nhánh chính: Nhóm quyền nội dung (quyền được sống trong môi trường trong lành, quyền tiếp cận nước sạch, quyền sử dụng đất đai an toàn) và Nhóm quyền thủ tục (quyền tiếp cận thông tin môi trường, quyền tham gia vào quá trình ra quyết định và quyền tiếp cận tư pháp).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thứ cấp từ Báo cáo Môi trường Quốc gia giai đoạn 2001 đến 2011, số liệu thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Y tế, cùng các tài liệu đánh giá từ 42 quốc gia thuộc Liên minh Tiếp cận Môi trường.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để khảo sát các khu vực tiêu biểu gồm 3 lưu vực sông trọng điểm (sông Cầu, hệ thống sông Nhuệ - Đáy, hệ thống sông Đồng Nai) và 4 vùng kinh tế trọng điểm trên toàn quốc. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ dữ liệu xả thải của hơn 13.640 cơ sở khám chữa bệnh cùng các khu công nghiệp tập trung nhằm đảm bảo tính đại diện cao.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học đối chiếu với các công ước quốc tế như Công ước ICCPR năm 1966, Công ước ICESCR năm 1966 và Tuyên bố Rio năm 1992. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm làm sáng tỏ khoảng cách giữa chuẩn mực quốc tế và thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam trong suốt timeline nghiên cứu từ năm 2000 đến 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, an ninh nguồn nước tại Việt Nam đang bị đe dọa nghiêm trọng khi có tới 63% tổng trữ lượng nước mặt (trong tổng số khoảng 830 đến 840 tỷ m3 mỗi năm) phụ thuộc vào nguồn chảy từ nước ngoài. Lượng nước thải sinh hoạt chiếm hơn 30% tổng lượng thải trực tiếp ra môi trường tự nhiên. Đặc biệt, trong số 120.000 m3 nước thải y tế phát sinh mỗi ngày từ hơn 13.640 cơ sở y tế trên cả nước, chỉ có khoảng 53,4% bệnh viện được trang bị hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn quy định, làm gia tăng lượng nước thải y tế chưa xử lý lên hơn 20% trong giai đoạn 2000 đến 2011.

Thứ hai, áp lực từ chất thải rắn và suy thoái môi trường đất diễn biến hết sức phức tạp. Lượng chất thải rắn phát sinh trung bình tăng từ 150% đến 200% mỗi năm trong giai đoạn 2003 đến 2008, ước tính đạt mốc 44 triệu tấn mỗi năm vào năm 2015. Lượng chất thải nguy hại từ các khu công nghiệp phía Nam cao gấp 3 lần vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và gấp 20 lần vùng kinh tế trọng điểm miền Trung. Tỷ lệ thu gom rác thải bình quân toàn quốc chỉ đạt khoảng 70%, trong đó khu vực đô thị đạt 80% còn khu vực nông thôn chỉ đạt mức 60%.

Thứ ba, sự suy thoái môi trường tác động tiêu cực và trực tiếp đến sức khỏe con người, với gần 80% các loại bệnh tật tại Việt Nam có nguyên nhân liên quan đến nguồn nước ô nhiễm. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng tại nông thôn miền Bắc ở mức báo động với 100% trẻ em từ 4 đến 14 tuổi nhiễm giun đũa và từ 50% đến 80% nhiễm giun móc.

Thảo luận kết quả

Các số liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét sự mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế và năng lực bảo vệ quyền con người về môi trường. Dữ liệu thực trạng có thể được trực quan hóa thông qua bảng ma trận phân bổ nước theo vùng (với 28.000 m3/người tại Đồng bằng sông Cửu Long so với chỉ 3.000 m3/người tại lưu vực sông Đồng Nai) kết hợp biểu đồ cột thể hiện khoảng cách thu gom chất thải giữa thành thị (80%) và nông thôn (60%).

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này xuất phát từ việc hệ thống pháp luật trước năm 2013 chưa ghi nhận minh thị quyền môi trường như một quyền hiến định độc lập. Sự chồng chéo trong thẩm quyền quản lý giữa các bộ ngành và việc thiếu chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm xả thải khiến các quyền thủ tục như quyền tiếp cận thông tin hay quyền khởi kiện dân sự về môi trường của người dân chưa phát huy hiệu quả. Khi so sánh với 23 báo cáo đánh giá tại 20 quốc gia theo khung tiêu chuẩn quốc tế, Việt Nam cần thu hẹp khoảng cách pháp lý để bảo đảm sự bình đẳng sinh thái cho các nhóm yếu thế trong xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện thể chế lập pháp: Thể chế hóa đầy đủ quy định tại Điều 43 Hiến pháp năm 2013 và Điều 4 Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014, ban hành các văn bản dưới luật quy định chi tiết quy trình bồi thường thiệt hại môi trường. Mục tiêu đến năm 2020 đạt 100% các vụ việc khiếu nại ô nhiễm được xử lý theo đúng trình tự tố tụng do Quốc hội và Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì thực hiện.
• Nâng cấp hạ tầng xử lý nước thải y tế: Đầu tư nguồn vốn công để nâng tỷ lệ cơ sở y tế có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn từ 53,4% lên 100% đối với toàn bộ 13.640 bệnh viện và phòng khám trên toàn quốc trước năm 2020 do Bộ Y tế phối hợp với Ủy ban nhân dân các tỉnh triển khai.
• Cải thiện chất lượng vệ sinh nông thôn: Thực hiện nghiêm túc Quyết định số 366/QĐ-TTg nhằm nâng tỷ lệ dân số nông thôn được cấp nước sinh hoạt hợp vệ sinh lên 85%, trong đó 45% đạt quy chuẩn QCVN 02-BYT với định mức tối thiểu 60 lít/người/ngày, đồng thời nâng tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh lên 65% trong giai đoạn 2015 đến 2020 do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn điều phối.
• Đẩy mạnh công tác quản lý chất thải rắn: Thiết lập cơ chế phân loại rác tại nguồn, áp dụng nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền để nâng tỷ lệ thu gom chất thải rắn đô thị lên trên 90% và nông thôn lên 80% trong lộ trình 2015 đến 2025 do Bộ Xây dựng và chính quyền địa phương đồng tổ chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Các nhà hoạch định chính sách thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Tư pháp có thể sử dụng các phân tích pháp lý và bài học kinh nghiệm từ 42 quốc gia để xây dựng, sửa đổi các đạo luật chuyên ngành.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Các viện nghiên cứu và trường đại học chuyên ngành luật có thể khai thác khung lý thuyết quyền tự nhiên, quyền pháp lý cùng hệ thống 100% dữ liệu thực chứng giai đoạn 2000 đến 2014 để làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
• Đội ngũ luật sư và tổ chức trợ giúp pháp lý: Các chuyên gia pháp lý có thể vận dụng luận cứ về 3 quyền thủ tục (tiếp cận thông tin, tham gia quyết định, tiếp cận tư pháp) để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm môi trường.
• Các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới xã hội dân sự: Các tổ chức hoạt động vì quyền con người và phát triển bền vững có thể ứng dụng phương pháp đánh giá 4 nguyên tắc để giám sát việc thực thi chính sách môi trường tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

• Quyền con người về môi trường được định nghĩa như thế nào trong nghiên cứu? Quyền con người về môi trường là tổng thể các nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người đối với các yếu tố vật chất cấu thành môi trường, được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia cũng như các điều ước quốc tế, bao gồm cả quyền nội dung và quyền thủ tục.

• Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền môi trường tại điều khoản nào? Điều 43 Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên khẳng định rõ ràng mọi người đều có quyền được sống trong môi trường trong lành và có nghĩa vụ bảo vệ môi trường, tạo nền tảng hiến định vững chắc cho Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014.

• Tình trạng xử lý nước thải y tế tại Việt Nam vào năm 2011 đạt mức độ nào? Theo số liệu thống kê năm 2011, cả nước có hơn 13.640 cơ sở y tế thải ra khoảng 120.000 m3 nước thải mỗi ngày, tuy nhiên chỉ có 53,4% tổng số bệnh viện sở hữu hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt tiêu chuẩn kỹ thuật.

• Các quyền thủ tục về môi trường gồm những nội dung chính nào? Theo Dự thảo Tuyên ngôn năm 1994 và Nguyên tắc 10 Tuyên bố Rio năm 1992, nhóm quyền thủ tục bao gồm 3 quyền trụ cột: quyền tiếp cận thông tin môi trường, quyền tham gia vào quá trình ra quyết định và quyền tiếp cận tư pháp để yêu cầu bồi thường thiệt hại.

• Mục tiêu cấp nước sạch nông thôn theo Quyết định số 366/QĐ-TTg là gì? Quyết định số 366/QĐ-TTg đặt mục tiêu đến hết năm 2015 đạt 85% dân số nông thôn được dùng nước hợp vệ sinh, trong đó 45% đạt chuẩn QCVN 02-BYT với mức sử dụng ít nhất 60 lít/người/ngày và 100% trường học, trạm y tế nông thôn có đủ nước sạch.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền con người trong lĩnh vực môi trường dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa Thuyết quyền tự nhiên và Thuyết quyền pháp lý.
• Đánh giá thực chứng phản ánh bức tranh ô nhiễm nguồn nước, đất và không khí phức tạp, với 63% nước mặt phụ thuộc nước ngoài và lượng chất thải rắn tăng 150% đến 200% mỗi năm.
• Phân tích sâu sắc các rào cản thể chế trong việc thực thi các quyền thủ tục, đặc biệt là quyền tiếp cận tư pháp và thông tin của người dân trước các sự cố ô nhiễm.
• Đưa ra hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với các chỉ tiêu định lượng cụ thể, hướng tới nâng tỷ lệ cấp nước sạch nông thôn lên 85% và xử lý 100% chất thải y tế nguy hại trong lộ trình đến năm 2020.
• Kêu gọi các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và cộng đồng chung tay hành động để bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành thực sự trở thành hiện thực cho mọi người dân Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN QUYỀN CON NGƢỜI VỀ MÔI TRƢỜNG 1. Khái niệm quyền con ngƣời về môi trƣờng 1. Lịch sử hình thành và phát triển của quyền con người Từ thời cổ đại, các nhà tư tưởng, các nhà chính trị đã đề cập rất nhiều đến việc bảo vệ các giá trị, nhân phẩm của con người. Chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy tư tưởng này trong các văn bản pháp luật thời cổ đại thông qua các quy định nhằm bảo vệ các quyền của thần dân, chống lại và trừng phạt những hành vi xâm phạm đến quyền sống, quyền tự do thân thể, quyền sở hữu của con người.

Ví dụ, trong Bộ luật Hammurabi (khoảng năm 1780 TCN), một trong những bộ luật cổ nhất và tiêu biểu nhất thời kỳ cổ đại quy định những hình phạt vô cùng nghiêm khắc đối với tội vu khống người khác và các tội xâm phạm quyền sở hữu. Tương tự, trong các tác phẩm của các tôn giáo lớn trên thế giới như: Luận ngữ (đạo Nho), Kinh vệ đà của đạo Hin - đu, Kinh phật, Kinh thánh, Kinh Ko-ran. đều thể hiện tấm lòng từ bi, yêu thương con người, hướng con người tới lẽ phải, lòng vị tha, yêu thương đồng loại. Tư tưởng về quyền con người đã được hình thành từ rất sớm trong lịch sử nhân loại.

Tuy nhiên, quyền con người là “quyền tự nhiên” hay “quyền pháp lý” vẫn đang là vấn đề còn nhiều quan điểm khác nhau. Những người theo học thuyết về quyền tự nhiên cho rằng con người là một thực thể tự nhiên, là một loài động vật. Và theo lẽ tự nhiên, con người có quyền bảo vệ bản thân và tài sản của mình. Các quyền này là những gì bẩm sinh, vốn có mà mọi cá nhân sinh ra đều được hưởng.

Do vậy, các quyền này tồn tại không phụ thuộc vào phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa hay ý chí của bất cứ cá nhân, giai cấp, tầng lớp hay nhà nước nào. Không một chủ thể nào, kể cả nhà nước có thể ban phát hay tước bỏ các quyền tự nhiên này. 7 z Tiêu biểu cho trường phái quan điểm này là các nhà triết học Thomas Hobbes (1588 - 1679), John Locke (1632 - 1704), Thomas Paine (1731 - 1809). Ngược lại với thuyết tự nhiên, những người theo học thuyết quyền pháp lý cho rằng quyền con người không phải là những gì bẩm sinh, vốn có mà phải được nhà nước thừa nhận và quy định trong các quy phạm pháp luật (thành văn hoặc bất thành văn) hoặc xuất phát từ truyền thống văn hóa.

Điều này có nghĩa là quyền con người có thể bị giới hạn bởi ý chí của tầng lớp thống trị và các yếu tố văn hóa, xã hội nhất định của mỗi quốc gia. Như vậy, trái với quyền tự nhiên gắn với bản thân con người từ khi sinh ra hoặc thậm chí khi còn là một bào thai trong bụng mẹ, quyền pháp lý do pháp luật tạo ra. Một quyền hợp pháp có thể được tòa án bắt buộc phải thi hành nếu bị vi phạm. Tiêu biểu cho những người ủng hộ quan điểm về quy tắc pháp lý này là Edmund Burke (1729 - 1797), Jeremy Bentbam (1748-1832).

Tư tưởng về quyền con người thực sự trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu và dần được thể chế hóa toàn diện, có tính hệ thống vào pháp luật và đời sống chính trị quốc tế bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX khi các tổ chức quốc tế lớn ra đời như: Hội chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (năm 1863), Hội Quốc Liên (1919), Tổ chức lao động Quốc tế (1919).