Khóa luận quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng và phòng trị bệnh đàn gà Ri lai tại trại Nguyễn Thành Luân

Luận văn trình bày quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng và phòng trị bệnh hiệu quả cho đàn gà ri lai nuôi thịt tại trại gà Nguyễn Thành Luân.

• Tác giả: Đoàn Văn Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Trương Hữu Dũng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Áp dụng quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng, phòng và trị bệnh trên đàn gà ri lai nuôi thịt tại trại gà Nguyễn Thành Luân, thị trấn Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục đích và yêu cầu của chuyên đề
• 1.2.1. Mục đích của chuyên đề
• 1.2.2. Yêu cầu của chuyên đề
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Điều kiện cơ sở nơi thực tập
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội của thị trấn Quân Chu
• 2.2. Điều kiện cơ sở vật chất của trại
• 2.3. Cơ cấu tổ chức của trại
• 2.4. Thuận lợi, khó khăn
• 2.4.1. Thuận lợi
• 2.4.2. Khó khăn
• 2.5. Tổng quan và các nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.6. Cơ sở khoa học
• 2.6.1. Một số đặc điểm của gà Ri Lai
• 2.6.2. Đặc điểm sinh lý tiêu hóa ở gà
• 2.6.2.1. Tiêu hóa ở miệng
• 2.6.2.2. Tiêu hóa ở diều
• 2.6.2.3. Tiêu hóa ở dạ dày
• 2.6.2.3.1. Tiêu hóa ở dạ dày tuyến
• 2.6.2.3.2. Tiêu hóa ở dạ dày cơ
• 2.6.2.4. Tiêu hóa ở ruột
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả chăm sóc, nuôi dưỡng, vệ sinh và phòng bệnh cho gà
• 3.1.1. Công tác vệ sinh sát trùng tại trại
• 3.1.2. Thực hiện làm văc-xin tại trại
• 3.1.3. Tỷ lệ nuôi sống của gà qua các tuần tuổi
• 3.1.4. Kết quả điều trị gà mắc các bệnh thông thường
• 3.1.5. Kết quả thực hiện công tác khác tại cơ sở
• 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC MỘT SỐ HÌNH ẢNH CHO ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Quy trình chăm sóc gà

Quy trình chăm sóc gà là một yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo sức khỏe và năng suất của đàn gà Ri Lai nuôi thịt. Quy trình này bao gồm các bước từ việc lựa chọn giống, chăm sóc dinh dưỡng, đến việc theo dõi sức khỏe của gà. Đặc biệt, việc cung cấp thức ăn cho gà phù hợp với từng giai đoạn phát triển là rất cần thiết. Theo nghiên cứu, khẩu phần ăn cho gà cần đảm bảo đầy đủ các chất dinh dưỡng như protein, vitamin và khoáng chất. Việc chăm sóc gia cầm không chỉ dừng lại ở việc cho ăn mà còn bao gồm việc theo dõi vệ sinh trại gà để ngăn ngừa các bệnh thường gặp. Một trại gà sạch sẽ, thoáng mát sẽ giúp gà phát triển tốt hơn và giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

1.1. Chăm sóc gia cầm

Chăm sóc gia cầm bao gồm việc theo dõi sức khỏe, dinh dưỡng và môi trường sống của gà. Việc chăm sóc gia cầm cần được thực hiện thường xuyên và liên tục. Các biện pháp chăm sóc như tiêm phòng, vệ sinh chuồng trại, và kiểm tra sức khỏe định kỳ là rất quan trọng. Theo thống kê, tỷ lệ nuôi sống của gà tại trại Nguyễn Thành Luân đạt khoảng 96-97%, cho thấy hiệu quả của quy trình chăm sóc. Việc áp dụng các kỹ thuật nuôi gà hiện đại, như sử dụng kỹ thuật nuôi gà thả vườn, cũng góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm.

II. Nuôi dưỡng gà Ri Lai

Nuôi dưỡng gà Ri Lai là một quy trình phức tạp, bao gồm việc cung cấp thức ăn, nước uống và chăm sóc sức khỏe cho gà. Gà Ri Lai có đặc điểm sinh lý và dinh dưỡng riêng, do đó cần có chế độ ăn uống phù hợp. Việc sử dụng khẩu phần ăn cho gà được thiết kế đặc biệt giúp gà phát triển nhanh và khỏe mạnh. Ngoài ra, việc theo dõi vệ sinh trại gà cũng rất quan trọng để ngăn ngừa các bệnh thường gặp. Các bệnh như H5N1, Newcastle, và CRD là những bệnh phổ biến mà gà có thể mắc phải. Do đó, việc phòng bệnh cho gà là một phần không thể thiếu trong quy trình nuôi dưỡng.

2.1. Thực phẩm và dinh dưỡng

Thực phẩm và dinh dưỡng là yếu tố quyết định đến sự phát triển của gà. Gà cần được cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng như protein, vitamin và khoáng chất. Việc sử dụng thức ăn có chất lượng cao sẽ giúp gà phát triển tốt hơn và tăng năng suất. Theo nghiên cứu, tỷ lệ tiêu tốn thức ăn cho 1kg tăng trọng của gà Ri Lai là từ 2,8 - 2,9 kg. Điều này cho thấy việc quản lý thức ăn là rất quan trọng trong quy trình nuôi dưỡng gà. Ngoài ra, việc theo dõi tình trạng sức khỏe của gà cũng cần được thực hiện thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh tật.

III. Phòng trị bệnh cho gà

Phòng trị bệnh cho gà là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quy trình chăm sóc và nuôi dưỡng. Việc tiêm phòng định kỳ và theo dõi sức khỏe của gà giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Các bệnh thường gặp ở gà như bệnh Newcastle, CRD, và H5N1 có thể gây thiệt hại lớn cho đàn gà. Do đó, việc áp dụng các biện pháp phòng bệnh như tiêm vắc-xin và vệ sinh chuồng trại là rất cần thiết. Theo thống kê, tỷ lệ nuôi sống của gà tại trại Nguyễn Thành Luân sau khi áp dụng quy trình phòng bệnh đạt hiệu quả cao.

3.1. Công tác vệ sinh phòng bệnh

Công tác vệ sinh phòng bệnh là một phần không thể thiếu trong quy trình chăm sóc gà. Việc vệ sinh chuồng trại, dụng cụ chăn nuôi và tiêm phòng định kỳ giúp ngăn ngừa sự lây lan của bệnh tật. Theo nghiên cứu, việc thực hiện vệ sinh sát trùng tại trại gà giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh cho đàn gà. Ngoài ra, việc theo dõi tình hình sức khỏe của gà cũng cần được thực hiện thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh tật. Các biện pháp phòng bệnh hiệu quả sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm từ gà.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành chăn nuôi gia cầm tại Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn thực phẩm thiết yếu, tạo phân bón cho trồng trọt và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê ngày 01/04/2018, tổng đàn gia cầm cả nước đạt khoảng 386,1 triệu con (tăng 5,9% so với năm 2017), sản lượng thịt hơi xuất chuồng đạt 103 triệu tấn (tăng 7,3%) và sản lượng trứng đạt 10,6 triệu quả (tăng 16,2%); trong đó tỉnh Thái Nguyên có sản lượng trứng gia cầm tăng 33,04%. Tuy nhiên, đặc thù khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm là điều kiện thuận lợi cho nhiều mầm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm phát triển (như Cúm gia cầm H5N1, Newcastle, CRD), gây thiệt hại kinh tế lớn cho các cơ sở chăn nuôi gà thịt. Nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường về giống gà thịt có chất lượng thịt thơm ngon, săn chắc tương tự gà bản địa nhưng có tốc độ tăng trưởng nhanh và sức đề kháng tốt, mô hình nuôi gà Ri lai thương phẩm đã được mở rộng. Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Áp dụng quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng, phòng và trị bệnh trên đàn gà ri lai nuôi thịt tại trại gà Nguyễn Thành Luân, thị trấn Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên" do sinh viên Đoàn Văn Quỳnh thực hiện (chuyên ngành Thú y, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, năm 2019) được triển khai nhằm khảo sát và hoàn thiện quy trình kỹ thuật chăn nuôi thực tế tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của chuyên đề bao gồm 4 nội dung:

1. Thực hiện được quy trình chăm sóc nuôi dưỡng gà thịt.
2. Biết được lịch phòng bệnh trên gà thịt.
3. Xác định được tình hình nhiễm bệnh trên đàn gà thịt nuôi tại trang trại của ông Nguyễn Thành Luân, thị trấn Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.
4. Đưa ra phác đồ điều trị bệnh cho gà thịt.

Yêu cầu của chuyên đề gồm:

1. Nắm được các đặc điểm về sinh lý, dinh dưỡng ở gà thịt.
2. Thực hành các thao tác trong quy trình chăm sóc và nuôi dưỡng gà thịt.
3. Nắm vững phương pháp phòng bệnh, chẩn đoán và điều trị bệnh cho gà.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Đàn gà Ri lai nuôi thịt thương phẩm (con lai giữa bố là gà Ri và mẹ là gà Lương Phượng), quy mô theo dõi trực tiếp là 4.000 con.
• Không gian nghiên cứu: Trại gà tư nhân của ông Nguyễn Thành Luân, thị trấn Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên (trang trại xây dựng năm 2018, diện tích chuồng nuôi 1.000 m², gồm 2 dãy chuồng kích thước mỗi chuồng 50m × 20m × 2,7m, hệ thống 5 dãy máng ăn và 4 đường nước uống tự động, sử dụng quạt thông gió và đệm lót trấu).
• Thời gian nghiên cứu: Từ ngày 20/11/2018 đến ngày 25/05/2019 (khoảng 6 tháng, theo dõi trọn vẹn 1 chu kỳ nuôi 15 tuần / 105 ngày từ mùa Xuân đến cuối Hạ).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở khoa học chuyên ngành

1. Đặc tính sinh học và kinh tế kỹ thuật của giống gà Ri lai: Gà Ri lai là con lai giữa gà trống Ri và gà mái Lương Phượng, mang đặc điểm ngoại hình chân vàng, da vàng, thân hình vững chắc, lườn ức dày, chất lượng thịt thơm ngon, khả năng thích nghi cao. Các chỉ tiêu kỹ thuật tiêu chuẩn của giống gồm: thời gian sinh trưởng 105 ngày, tỷ lệ nuôi sống 96 - 97%, khối lượng bình quân xuất chuồng đạt 1,8 - 2,8 kg/con, hệ số tiêu tốn thức ăn (FCR) dao động 2,8 - 2,9 kg thức ăn/kg tăng trọng.

2. Đặc điểm sinh lý tiêu hóa và hô hấp ở gia cầm:

   • Hệ tiêu hóa: Tốc độ di chuyển của thức ăn qua ống tiêu hóa ở gà non đạt 30 - 39 cm/giờ, gà trưởng thành đạt 40 - 42 cm/giờ; thời gian lưu thức ăn ngắn (2 - 4 giờ). Thức ăn sau khi qua diều được làm ẩm và lên men một phần tinh bột, tiếp tục chuyển qua dạ dày tuyến (tiết pepsin và axit HCl, pH 3,1 - 4,5) rồi vào dạ dày cơ để nghiền nát cơ học trước khi tiêu hóa, hấp thu chính tại ruột non (môi trường dịch ruột pH 7,42, dịch tụy pH 7,2 - 7,5). Khả năng tiêu hóa chất xơ của gà rất hạn chế, tỷ lệ xơ thô trong khẩu phần không vượt quá 4 - 6%.
   • Hệ hô hấp: Gồm lỗ mũi, xoang mũi, khí quản (110 - 120 vòng sụn), 2 phế quản, 2 phổi và hệ thống 9 túi khí chính (4 đôi túi khí đối xứng và 1 túi khí đơn). Gia cầm hô hấp theo cơ chế hô hấp kép, không khí đi qua phổi hai lần trong một chu kỳ hít vào - thở ra; tổng dung tích phổi và túi khí ở gà đạt khoảng 169 cm³, tần số hô hấp ở gà trưởng thành đạt 25 - 45 lần/phút.

3. Căn bệnh học các bệnh truyền nhiễm và ký sinh trùng thường gặp:

   • Bệnh Bạch lỵ: Do vi khuẩn Gram âm Salmonella gallinarum và Salmonella pullorum gây ra, lây truyền dọc qua trứng hoặc truyền ngang qua đường tiêu hóa, gây chết cao ở gà con dưới 2 tuần tuổi.
   • Bệnh CRD (Chronic Respiratory Disease) và thể ghép C-CRD: Do Mycoplasma gallisepticum (MG) gây ra, thường kế phát vi khuẩn Escherichia coli, gây viêm xoang mũi, âm rale khí quản, viêm túi khí và giảm tăng trọng.
   • Bệnh Viêm ruột hoại tử: Do vi khuẩn kỵ khí Clostridium perfringens type A và C gây tổn thương niêm mạc ruột non và manh tràng.
   • Bệnh do E. coli (Colibacillosis): Gây nhiễm trùng huyết, viêm màng bao tim, viêm quanh gan và tiêu chảy phân trắng xanh ở gà con 3 - 15 ngày tuổi.
   • Bệnh Cầu trùng (Coccidiosis): Do các loài đơn bào thuộc giống Eimeria (như E. tenella, E. maxima...) ký sinh ở niêm mạc ruột non và manh tràng, gây tiêu chảy phân sáp, phân lẫn máu.

Phương pháp nghiên cứu và chỉ tiêu theo dõi

• Phương pháp chuẩn bị chuồng trại và úm gà: Thời gian để trống chuồng từ 5 - 9 ngày; quét vôi, sát trùng bằng dung dịch ASI-CIDE (nồng độ 1:400) và xông hơi formol 2% kết hợp thuốc tím ($KMnO_4$). Sử dụng đệm lót trấu dày 6 - 8 cm. Giai đoạn úm duy trì nhiệt độ 33 - 35°C ở tuần đầu, sau đó giảm dần theo tuổi và duy trì 22 - 25°C khi gà lớn.
• Phương pháp cho ăn và chế độ dinh dưỡng: Sử dụng thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh của Công ty Cổ phần Dinh dưỡng Quốc tế Gluck theo 3 giai đoạn tuổi (Gluck U135 cho 1 - 30 ngày tuổi; Gluck U360 cho 30 - 60 ngày tuổi; Gluck U695 cho giai đoạn 61 ngày tuổi đến xuất bán), phương thức cho ăn tự do.
• Phương pháp theo dõi tăng trọng: Cân khối lượng ngẫu nhiên hàng tuần vào sáng sớm trước khi cho ăn, sử dụng cân Nhơn Hòa 5 kg (sai số ±2,5g đến ±5g) và cân 20 kg (sai số ±25g đến ±50g).
• Phương pháp vệ sinh phòng dịch và sử dụng vaccine: Thực hiện nghiêm ngặt lịch sát trùng hằng ngày/hằng tuần; sử dụng vaccine phòng Cầu trùng (Liacox), Gumboro (chủng 228e), Newcastle và Đậu gà (Lasota - Đậu), Viêm thanh khí quản truyền nhiễm (ILT), Newcastle hệ 1 (Clone 45) theo đúng lứa tuổi và phương thức cấp (nhỏ mắt, nhỏ miệng, chủng cánh, uống nước, tiêm dưới da cổ).
• Phương pháp chẩn đoán và điều trị: Quan sát triệu chứng lâm sàng hằng ngày, mổ khám bệnh tích đối với gà chết hoặc gà bệnh nặng để đưa ra phác đồ kháng sinh và thuốc bổ trợ phù hợp.
• Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán các chỉ tiêu tỷ lệ nuôi sống và tỷ lệ mắc bệnh bằng các công thức toán học thống kê:

$$\text{Tỷ lệ nuôi sống (%)} = \frac{\sum \text{Số gà cuối kỳ (con)}}{\sum \text{Số gà đầu kỳ (con)}} \times 100$$

$$\text{Tỷ lệ nhiễm bệnh (%)} = \frac{\sum \text{Số gà bị nhiễm bệnh (con)}}{\sum \text{Số gà theo dõi (con)}} \times 100$$

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc phát triển chăn nuôi gia cầm trong bối cảnh nhu cầu thực phẩm tăng cao tại Việt Nam; phân tích nguy cơ dịch bệnh do điều kiện khí hậu nóng ẩm gây ra đối với chăn nuôi gà thịt công nghiệp và bán công nghiệp; xác định mục đích, yêu cầu cụ thể của chuyên đề thực tập tốt nghiệp chuyên ngành Thú y.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

• Điều kiện cơ sở thực tập: Trình bày chi tiết điều kiện tự nhiên, địa hình đồi gò xen kẽ đồng bằng, khí hậu nhiệt đới gió mùa (nhiệt độ trung bình 20 - 22°C, lượng mưa 1.700 - 1.750 mm/năm) và cơ cấu kinh tế - xã hội tại thị trấn Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Miêu tả quy mô chuồng nuôi hở 1.000 m², trang thiết bị quạt thông gió, kho cám, máy phát điện, nguồn nước giếng khoan công nghiệp và cơ cấu nhân lực tại trại gà Nguyễn Thành Luân.
• Cơ sở khoa học và tổng quan nghiên cứu: Tổng hợp lý thuyết về đặc điểm sinh học của con lai gà Ri × Lương Phượng; giải phẫu và sinh lý tiêu hóa, hô hấp; nhu cầu dinh dưỡng (năng lượng, protein, khoáng chất Ca, P, nước uống); căn bệnh học 4 bệnh truyền nhiễm/ký sinh trùng chủ yếu. Tổng quan các nghiên cứu trong nước (Hồ Xuân Tùng, 2010; Phan Cự Nhân, 1998; Nguyễn Hữu Vũ, 2001; Nguyễn Thu Quyên, 2008...) và quốc tế (Brandsch & Billchel, 1978; Kojima, 1997; Woese, 1980; Kolapxki & Paskin, 1980; Orlow, 1975...) về di truyền mọc lông, tốc độ tăng trưởng và dịch tễ học bệnh CRD, Cầu trùng, E. coli.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp thực hiện

Trình bày địa điểm, thời gian (20/11/2018 - 25/05/2019) và quy mô đàn theo dõi (4.000 con gà Ri lai). Mô tả chi tiết quy trình chuẩn bị chuồng trại, tiêu chuẩn chọn gà 01 ngày tuổi (khối lượng 32 - 35g, mắt sáng, rốn kín, chân bóng), quy trình úm và nuôi thịt, chế độ chiếu sáng, thành phần dinh dưỡng của 3 loại cám Gluck, quy trình vệ sinh sát trùng bằng ASI-CIDE và vôi bột, lịch sử dụng 7 lần vaccine từ 3 đến 42 ngày tuổi, phương pháp cân khối lượng và công thức tính toán chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

• Công tác vệ sinh sát trùng: Đánh giá việc thực hiện 7 danh mục công việc vệ sinh sát trùng (quét dọn chuồng, rửa máng ăn/máng uống, sát trùng cổng trại, xử lý gà chết, đảo trấu, phun sát trùng môi trường, rắc vôi bột) với tổng số 888 lượt thực hiện trong 6 tháng, đạt tỷ lệ hoàn thành 100%.
• Thực hiện làm vaccine: Thống kê kết quả dùng vaccine trên đàn 4.000 con; tỷ lệ an toàn đạt 99,92% - 100% đối với các loại vaccine Cầu trùng, Gumboro, Lasota - Đậu, ILT và Newcastle Clone 45.
• Sinh trưởng và tỷ lệ nuôi sống: Ghi nhận khối lượng trung bình của gà từ sơ sinh (32,40g) đến 7 tuần tuổi (741,33g). Tỷ lệ nuôi sống cộng dồn toàn đàn đến 15 tuần tuổi đạt 96,72% (chết 131 con, chiếm 3,28%). Phân tích nguyên nhân chết tập trung vào 2 tuần đầu (loại thải chưa triệt để) và giai đoạn 6 - 10 tuần tuổi (hiện tượng cắn mổ nhau).
• Kết quả điều trị bệnh thông thường: Thử nghiệm và đánh giá hiệu quả của các phác đồ điều trị 3 bệnh thường gặp: bệnh Cầu trùng (thuốc Coxymax, tỷ lệ khỏi/an toàn 99,42%), bệnh CRD (Doxy + Timi / Doxy + Flo, an toàn 99,54%), tiêu chảy do E. coli (thuốc Amstrong, tỷ lệ an toàn 99,34%).
• Công tác phục vụ sản xuất khác: Ghi nhận việc tham gia sửa chữa đường điện, bảo dưỡng hệ thống cấp nước tự động, làm giàn mướp và trồng cây xanh chống nóng cho chuồng trại.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra 7 kết luận khái quát về hiệu quả quy trình kỹ thuật chăm sóc, tỷ lệ an toàn vaccine, sinh trưởng, tỷ lệ nuôi sống và hiệu quả điều trị bệnh; đề xuất các kiến nghị mở rộng quy mô nghiên cứu trên các mùa vụ khác nhau trong năm và khảo nghiệm các dòng thuốc thú y mới.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm

Dữ liệu thực nghiệm của khóa luận được tổng hợp qua các bảng số liệu chi tiết dưới đây:

1. Thành phần và giá trị dinh dưỡng của khẩu phần ăn (Cám Gluck):

Thành phần dinh dưỡng	Đơn vị	Giai đoạn 1 - 35 ngày tuổi (Gluck U135)	Giai đoạn 30 - 60 ngày tuổi (Gluck U360)	Giai đoạn 61 ngày tuổi - Xuất bán (Gluck U695)
Độ ẩm (Tối đa)	%	13	13	13
Protein thô (Tối thiểu)	%	21	21	19
Xơ thô (Tối đa)	%	5	5	6
Canxi (Ca)	%	0,5 – 3,0	0,5 – 3,0	0,5 – 3,0
Photpho (P)	%	0,4 – 2,0	0,4 – 2,0	0,4 – 2,0
Lysine (Tối thiểu)	%	1,1	1,1	0,9
Methionine + Cystine	%	0,75	0,75	0,65
Năng lượng trao đổi (ME)	Kcal/kg	3.000	3.000	3.100
Kháng sinh	%	0	0	0

2. Lịch sử dụng vaccine và tỷ lệ an toàn trên đàn gà (n = 4.000 con):

Ngày tuổi	Tên loại vaccine	Bệnh phòng	Đường dùng và liều lượng	Số con phòng (con)	Số con an toàn (con)	Tỷ lệ an toàn (%)
3	Liacox	Cầu trùng	Nhỏ miệng 1 giọt	4.000	3.997	99,92
5	Gumboro 228e	Gumboro	Nhỏ miệng 1 giọt	3.985	3.985	100,00
7	Lasota - Đậu gà	Newcastle + Đậu	Nhỏ mắt 1 giọt + Chủng màng cánh	3.970	3.970	100,00
14	Gumboro 228e	Gumboro (nhắc lại)	Nhỏ miệng	3.952	3.952	100,00
18	Lasota - Đậu gà	Newcastle + Đậu (lần 2)	Nhỏ mắt 1 giọt + Chủng màng cánh	3.947	3.947	100,00
24	ILT	Viêm thanh khí quản truyền nhiễm	Pha nước sạch cho uống	3.936	3.936	100,00
42	Clone 45	Newcastle	Tiêm dưới da cổ (0,25 ml/con)	3.918	3.916	99,95

3. Khối lượng tích lũy trung bình của gà qua 7 tuần tuổi đầu:

Tuần tuổi	Tuần 0 (Sơ sinh)	Tuần 1	Tuần 2	Tuần 3	Tuần 4	Tuần 5	Tuần 6	Tuần 7
Khối lượng TB (g/con)	32,40	97,40	145,47	239,47	372,50	497,83	630,50	741,33

4. Diễn biến tỷ lệ nuôi sống của đàn gà qua 15 tuần tuổi:

Tuần tuổi	Tổng đàn đầu tuần (con)	Số con chết (con)	Tỷ lệ sống trong tuần (%)	Tỷ lệ sống cộng dồn (%)
Sơ sinh	4.000	0	100,00	100,00
Tuần 1	3.970	30	99,25	99,25
Tuần 2	3.952	18	99,54	99,80
Tuần 3	3.943	9	99,77	99,57
Tuần 4	3.928	15	99,62	98,20
Tuần 5	3.921	7	99,82	98,02
Tuần 6	3.915	6	99,84	97,87
Tuần 7	3.912	3	99,92	98,80
Tuần 8	3.903	9	99,77	98,57
Tuần 9	3.893	10	99,74	97,32
Tuần 10	3.889	4	99,89	97,22
Tuần 11	3.889	0	100,00	97,22
Tuần 12	3.885	4	99,89	97,12
Tuần 13	3.880	5	99,87	97,00
Tuần 14	3.873	7	99,82	96,82
Tuần 15	3.869	4	99,89	96,72
Toàn kỳ	4.000	131	—	96,72

5. Kết quả điều trị các bệnh truyền nhiễm và ký sinh trùng thông thường:

STT	Tên bệnh	Số gà theo dõi (con)	Tên thuốc sử dụng	Phương pháp và thời gian điều trị	Số gà chết (con)	Tỷ lệ điều trị an toàn (%)
1	Cầu trùng	3.943	Coxymax	Cho uống 3 ngày, nghỉ 2 ngày, tiếp tục uống 2 ngày	23	99,42
2	CRD	3.921	Doxy + Timi hoặc Doxy + Flo	Hòa nước uống hoặc trộn thức ăn (3 - 5 ngày)	17	99,54
3	Tiêu chảy do E. coli	3.917	Amstrong	Cho uống liên tục (3 - 5 ngày)	26	99,34

Giải pháp và đóng góp của đề tài

• Giải pháp kỹ thuật đề xuất: Áp dụng nghiêm ngặt quy trình vệ sinh chuồng trại 7 bước (888 lượt/6 tháng); phân đôi chuồng, cắt lại mỏ, bổ sung vitamin C vào nước uống và điều chỉnh giờ cho ăn sớm/muộn vào ngày nắng nóng để khắc phục hiện tượng cắn mổ nhau ở giai đoạn 6 - 10 tuần tuổi.
• Đóng góp học thuật và thực tiễn: Khóa luận đã hệ thống hóa và chứng minh tính hiệu quả của quy trình chăn nuôi gà Ri lai thương phẩm nuôi thịt kéo dài 105 ngày trong điều kiện chuồng hở tại tỉnh Thái Nguyên, đạt tỷ lệ nuôi sống cao (96,72%), tương đương và phù hợp với tiêu chuẩn giống lý thuyết (96 - 97%). So sánh với công bố của Hồ Xuân Tùng (2010) về khối lượng gà Ri lai ở 11 tuần tuổi (1.479,17g), nghiên cứu này theo dõi đến 15 tuần tuổi giúp đánh giá trọn vẹn chu kỳ xuất bán thịt thương phẩm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do thời gian thực tập tốt nghiệp có giới hạn (6 tháng), tác giả mới chỉ trực tiếp nuôi dưỡng và theo dõi trọn vẹn được 01 lứa gà (4.000 con) kéo dài từ mùa Xuân đến cuối Hạ (tháng 12 đến tháng 4). Cơ sở vật chất chuồng trại tại cơ sở còn thiếu thiết bị đo và ghi nhận nhiệt độ tự động trong chuồng.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Tiếp tục triển khai quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng trên đàn gà Ri lai với quy mô số lượng lớn hơn và lặp lại tại các thời điểm, mùa vụ khác nhau trong năm (đặc biệt là vụ Đông lạnh) để có đánh giá toàn diện.
  2. Tiếp tục thử nghiệm các phác đồ điều trị mới và các dòng thuốc kháng sinh, chế phẩm sinh học thế hệ mới nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả kiểm soát bệnh tật và giảm thiểu tiêu tốn thức ăn.

---

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là tài liệu tham khảo thực nghiệm hữu ích cho sinh viên các chuyên ngành Chăn nuôi, Thú y, Chăn nuôi - Thú y khi thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc chuyên đề thực tập cơ sở. Ngoài ra, tài liệu cung cấp số liệu thực tế có giá trị cho các kỹ thuật viên, chủ trang trại chăn nuôi gia cầm quy mô bán thâm canh/thả vườn tại khu vực trung du miền núi phía Bắc.

Các nội dung có giá trị ứng dụng cao gồm:

• Quy trình kiểm soát nhiệt độ úm gà con và lịch trình chiếu sáng kích thích tăng trọng.
• Lịch trình 7 bước dùng vaccine phòng 5 bệnh nguy hiểm (Cầu trùng, Gumboro, Newcastle, Đậu gà, ILT).
• Phác đồ sử dụng thuốc đặc trị (Coxymax, Doxycycline phối hợp Tilmicosin/Florfenicol, Amstrong) xử lý hiệu quả các bệnh Cầu trùng, CRD và E. coli.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giống gà Ri lai nuôi thịt trong khóa luận có nguồn gốc từ đâu và các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật tiêu chuẩn là gì?
Gà Ri lai được lai tạo từ bố là gà Ri và mẹ là gà Lương Phượng (con giống nhập từ Trung tâm giống gia cầm huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên). Các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật tiêu chuẩn của giống gồm: thời gian sinh trưởng 105 ngày, tỷ lệ nuôi sống đạt 96 - 97%, khối lượng bình quân xuất chuồng 1,8 - 2,8 kg/con, hệ số tiêu tốn thức ăn (FCR) từ 2,8 - 2,9 kg thức ăn/kg tăng trọng.

2. Khẩu phần dinh dưỡng công nghiệp được cung cấp cho đàn gà qua các giai đoạn phát triển như thế nào?
Đàn gà được cho ăn tự do bằng thức ăn của Công ty Cổ phần Dinh dưỡng Quốc tế Gluck chia làm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 - 30 ngày tuổi dùng cám Gluck U135 (Protein thô $\ge 21%$, ME $\ge 3.000$ Kcal/kg); Giai đoạn 30 - 60 ngày tuổi dùng cám Gluck U360 (Protein thô $\ge 21%$, ME $\ge 3.000$ Kcal/kg); Giai đoạn 61 ngày tuổi đến xuất bán dùng cám Gluck U695 (Protein thô $\ge 19%$, ME $\ge 3.100$ Kcal/kg).

3. Khóa luận áp dụng lịch vaccine phòng các bệnh truyền nhiễm nào và tỷ lệ an toàn thực tế ra sao?
Lịch vaccine gồm 7 lần can thiệp phòng các bệnh: Cầu trùng (ngày thứ 3), Gumboro (ngày 5 và nhắc lại ngày 14), Newcastle kết hợp Đậu gà (ngày 7 và nhắc lại ngày 18), Viêm thanh khí quản truyền nhiễm ILT (ngày 24) và Newcastle hệ 1 Clone 45 (ngày 42). Tỷ lệ an toàn đạt từ 99,92% đến 100% trên tổng đàn 4.000 con.

4. Tỷ lệ nuôi sống cộng dồn của đàn gà đạt bao nhiêu sau 15 tuần nuôi và nguyên nhân gây hao hụt chủ yếu ở các giai đoạn là gì?
Tỷ lệ nuôi sống cộng dồn kết thúc 15 tuần tuổi đạt 96,72% (3.869/4.000 con), tổng số gà chết là 131 con (tỷ lệ chết 3,28%). Nguyên nhân hao hụt cao tập trung ở tuần 1 - 2 (chết 48 con do khâu chọn loại gà yếu ban đầu chưa triệt để) và giai đoạn tuần 6 - 10 (chết 39 con do hiện tượng cắn mổ nhau khi mật độ và nhiệt độ chuồng nuôi thay đổi).

5. Phác đồ điều trị 3 bệnh thường gặp (Cầu trùng, CRD, E. coli) tại trang trại được thực hiện như thế nào?

• Bệnh Cầu trùng: Dùng thuốc Coxymax cho uống theo liệu trình 3 ngày uống, 2 ngày nghỉ, 2 ngày uống tiếp (tỷ lệ an toàn 99,42%).
• Bệnh CRD: Dùng Doxycycline phối hợp Tilmicosin hoặc Doxycycline phối hợp Florfenicol trộn thức ăn/hòa nước uống liên tục 3 - 5 ngày (tỷ lệ an toàn 99,54%).
• Bệnh tiêu chảy do E. coli: Dùng kháng sinh Amstrong cho uống 3 - 5 ngày liên tục kết hợp bổ sung Vitamin C (tỷ lệ an toàn 99,34%).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Đoàn Văn Quỳnh đã phản ánh đầy đủ và chính xác quy trình kỹ thuật chăm sóc, nuôi dưỡng, vệ sinh thú y và phòng trị bệnh cho đàn gà Ri lai thương phẩm quy mô 4.000 con tại trang trại tư nhân ở Thái Nguyên. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vệ sinh sát trùng chuồng trại và lịch vaccine 7 bước đã giúp đàn gà đạt tỷ lệ nuôi sống 96,72% ở 15 tuần tuổi, khối lượng 7 tuần tuổi đạt 741,33g/con và kiểm soát tốt các bệnh Cầu trùng, CRD, E. coli với hiệu quả điều trị đạt trên 99,3%. Công trình cung cấp các dẫn liệu thực tế có giá trị tham khảo chuyên môn cho sinh viên ngành Thú y và người chăn nuôi gia cầm bán thâm canh tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, ngành chăn nuôi nước ta đã có những bước phát triển đáng kể cả về số lượng cũng như chất lượng, đặc biệt là chăn nuôi gia cầm do nhu cầu thực phẩm ngày càng tăng cao.Nghề chăn nuôi gia cầm của nước ta đã có lịch sử rất lâu đời chiếm vị trí quan trọng trong ngành chăn nuôi của Việt Nam. Chăn nuôi gia cầm cung cấp thực phẩm cho con người, đồng thời cung cấp một lượng lớn phân bón cho ngành trồng trọt và một phần sản phẩm của nó là nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến. Chăn nuôi gia cầm đã giúp cho người dân tăng thêm nguồn thực phẩm tự cung, tự cấp và góp phần tăng thêm thu nhập cho người dân. Theo số liệu điều tra vào tháng 1/4/2018 của Tổng cục Thống kê, đàn gia cầm cả nước đã đạt khoảng 386,1 triệu con, tăng 5,9% so với cùng thời điểm năm 2017, sản lượng thịt gia cầm hơi xuất chuồng đạt 103 triệu tấn, tăng 7,3%, sản lượng trứng gia cầm đạt 10,6 triệu quả, tăng 16,2% so với cùng thời điểm năm 2017.

Một số tỉnh có sản lượng trứng gia cầm lớn tăng cao là: Thái Nguyên tăng 33,04%, Bắc Giang tăng 15,2%, Phú Thọ tăng 41,58%, Thanh Hóa tăng 14,86%, Hà Tĩnh tăng 19,48%, Bình Định 27,81%, Lâm Đồng tăng 18,23%, Long An tăng 26,97%, Tiền Giang tăng 20,47% và Sóc Trăng tăng 38,99%. Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm quanh năm là điều kiện phát triển tốt cho các mầm bệnh. Gia cầm nói chung và gà nói riêng là loài vật nuôi mẫn cảm, đặc biệt là các bệnh truyền nhiễm. Thực tế chăn nuôi cho thấy, gà là một vật nuôi rất mẫn cảm với bệnh truyền nhiễm như: H5N1, Newcastle, CRD,… Những bệnh này có ảnh hưởng rất lớn tới số h 2 lượng và chất lượng đàn gà.

Từ đó gây thiệt hại nghiêm trọng đến kinh tế và sự phát triển của chăn nuôi gà, đặc biệt là chăn nuôi gà công nghiệp. Bên cạnh đó xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu của con người về thực phẩm như thịt, trứng. ngày càng cao vì vậy các nhà chăn nuôi gia cầm phải không ngừng áp dụng những tiến bộ vào quy trình chăm sóc nuôi dưỡng gia cầm góp phần đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội. Xuất phát từ thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành thực hiện chuyên đề: “ Áp dụng quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng, phòng và trị bệnh trên đàn gà ri lai nuôi thịt tại trại gà của ông Nguyễn Thành Luân, thị trấn Quân Chu, Đại Từ, Thái Nguyên”.

Mục đích và yêu cầu của chuyên đề 1. Mục đích của chuyên đề - Thực hiện được quy trình chăm sóc nuôi dưỡng gà thịt. - Biết được lịch phòng bệnh trên gà thịt. - Xác định được tình hình nhiễm bệnh trên đàn gà thịt nuôi tại trang trại của ông Nguyễn Thành Luân, thị trấn Quân Chu, Đại Từ, Thái Nguyên.

- Đưa ra phác đồ điều trị bệnh cho gà thịt. Yêu cầu của chuyên đề - Biết được các đặc điểm về sinh lý, dinh dưỡng ở gà thịt. - Thực hành các thao tác trong quy trình chăm sóc và nuôi dưỡng gà thịt. - Biết cách phòng bệnh, cách chẩn đoán và điều trị bệnh cho gà.

h 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Điều kiện cơ sở nơi thực tập 2.1 Điều kiện tự nhiên Thị trấn Quân Chu nằm trên tuyến tỉnh lộ 261 cách xa trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội vùng phía đông nam huyện Đại Từ, cách trung tâm huyện Đại Từ về phía đông nam, với tổng diện tích tự nhiên là 1254,82 ha, địa giới hành chính tiếp giáp với các xã có vị trí địa lý như sau: - Phía Bắc giáp với xã Cát Nê, huyện Đại Từ. - Phía Đông giáp với xã Phúc Thuận, huyện Phổ Yên. - Phía Tây giáp với xã Quân Chu, huyện Đại Từ.

- Phía Nam giáp với xã Quân Chu, huyện Đại Từ. So với các xã trong huyện, thị trấn Quân Chu có một vị trí đặc biệt quan trọng về nhiều mặt, là đầu mối giao lưu và trao đổi hàng hoá với các xã vùng nam huyện Phổ Yên. Nơi đây có cơ sở hạ tầng tương đối phát triển, có đường tỉnh lộ ĐT 261 chạy qua thị trấn với chiều dài khoảng 6 km. • Địa hình Địa hình của thị trấn Quân Chu rất đa dạng, trên địa hình có địa hình núi cao, đồi bát úp và có cả địa hình bằng phẳng, độ cao trung bình khoảng 70m so với mặt nước biển.

Phía tây bắc của thị trấn là những dãy núi xen lẫn đồi gò có độ cao khoảng từ 50 - 150 m so với mặt nước biển, phía nam và tây nam là các đồi gò có độ cao trung bình nằm xen giữa các khu dân cư và những cánh đồng có diện tích nhỏ. Địa hình của thị trấn nghiêng dần từ phía đông sang phía tây nam. h 4 Vùng trung tâm của thị trấn nằm trên trục đường tỉnh lộ 261, là vùng đất tương đối bằng phẳng, là nơi tập trung các cơ quan đầu não, là trung tâm kinh tế chính trị của thị trấn. • Khí hậu Thị trấn Quân Chu có khí hậu mang tính chất đặc thù của vùng nhiệt đới gió mùa.

Theo trung tâm dự báo khí tượng thuỷ văn tỉnh Thái Nguyên, thị trấn Quân Chu mang đặc điểm của khí hậu vùng miền núi phía bắc, hàng năm chia ra làm hai mùa rõ rệt. Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau. - Nhiệt độ trung bình trong năm từ 20-22oC, tổng tích ôn giao động từ 8000 đến 83670oC (nhiệt độ tối cao 37,50oC, nhiệt độ tối thấp 8,10oC). - Lượng mưa trung bình trong năm từ 1700 đến 1750 mm, lượng mưa cao nhất vào tháng 8 là 2210 mm và thấp nhất vào tháng 1 là 1212 mm.

- Thủy văn Hệ thống thuỷ văn của thị trấn Quân Chu có diện tích là 42.51 ha đất sông suối và 4.38 ha đất mặt nước chuyên dùng, đây là nguồn nước chính cung cấp cho sinh hoạt của người dân và phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, ngoài ra còn có hệ thống kênh mương, ao, chuôm mặt nước nhỏ nằm rải rác khắp địa bàn thị trấn. Lượng nước mưa tăng giảm theo mùa, mùa khô đôi khi hạn hán gây khó khăn cho việc sản xuất và sinh hoạt của nhân dân, mùa mưa nước lên to gây ngập úng và đôi khi còn xảy ra hiện tượng lũ quét. - Nguồn tài nguyên * Tài nguyên đất: Bao quanh xã là toàn bộ đồi thấp nền đất cấu tạo là đồi đất đỏ, một phần có xen lẫn đá Mangan. * Tài nguyên nước: Hệ thống suối phân bổ khá dày trên địa bàn thị trấn.

Nguồn nước đã góp phần quan trọng vào phục vụ sản xuất và sinh hoạt của người dân. h 5 * Tài nguyên khoáng sản: Cho đến nay nguồn tài nguyên khoáng sản của xã chưa được thăm dò khai thác.2 Điều kiện kinh tế xã hội của thị trấn Quân Chu - Thực trạng phát triển kinh tế - Tăng trưởng kinh tế: + Thực hiện Nghị quyết của đại hội Đảng bộ và Nghị quyết của Hội đồng nhân dân, UBND thị trấn Quân Chu trong những năm qua, cán bộ và nhân dân đã đoàn kết, phấn đấu thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội với những khó khăn của một thị trấn thuần nông của huyện Đại Từ, ngành nghề chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi. Dịch vụ, thương mại, phát triển chậm, năng suất lao động còn thấp. - Chuyển dịch cơ cấu kinh tế: + Chương trình lương thực được quan tâm, bằng nhiều biện pháp kỹ thuật để áp dụng chuyển dịch cơ cấu cây trồng, đưa giống mới có năng suất cao vào sản xuất.

+ Các loại hình dịch vụ sửa chữa cơ khí, điện tử, xây sát, xây dựng, tiểu thủ công nghiệp, thương mại dịch vụ tổng hợp đã xuất hiện, nâng cao thu nhập của người nông dân. + Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo chiều tích cực, đúng hướng, tỷ trọng các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, xây dựng cơ bản đã có sự tăng dần, nhưng vẫn còn thấp khoảng 10-20%, cơ cấu kinh tế nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng cao 80-90%. + Về sản xuất chè: Phát huy tiềm năng, điều kiện của địa phương, xác định sản xuất chè nhằm tạo bước phát triển mạnh về kinh tế. Do chỉ đạo, đầu tư đúng hướng, năng suất, sản lượng chè hàng năm tăng nhanh.

Đến năm 2014, diện tích chè toàn thị trấn là 334,06 ha, trong đó diện tích chè h 6 giống mới trồng thay thế là 58,8 ha, chiếm 17,6%, diện tích chè kinh doanh 297 ha. Sản lượng Chè búp tươi ước tính đạt hơn 3. Trên địa bàn thị trấn hiện nay có nhà máy chè Quân Chu và nhiều hộ cá thể kinh doanh, chế biến, và tiêu thụ sản phẩm. Đây là một trong những thế mạnh để thúc đẩy ngành chè phát triển.

- Cơ sở kết cấu hạ tầng: Được sự đầu tư của tỉnh và huyện nên các chương trình, dự án được triển khai trên địa bàn xã, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đã được nâng cấp, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội, phục vụ đời sống nhân dân. - Thực trạng phát triển dân số, lao động và việc làm * Dân số của thị trấn Quân Chu có 1127 hộ và 3862 khẩu, được phân thành 13 xóm, phân bố không đều, xóm đông dân nhất là xóm Nhà Máy có 683 khẩu, 162 hộ xóm thưa dân nhất là xóm 10 có 84 khẩu, 21 hộ. * Dân tộc: Toàn xã có 7 dân tộc bao gồm: Kinh, Tày, Nùng, Sán chí, Mường, Dao, Cao Lan đang sinh sống trong 13 xóm. - Tập quán sinh sống: Các hộ gia đình sống tập trung tại 13 xóm, phân bố đều trên toàn diện tích của thị trấn.

Đối với các hộ ở thôn xóm kinh tế chủ yếu là làm nông nghiệp hộ gia đình. Điều kiện cơ sở vật chất của trại Trang trại được xây dựng từ năm 2018. Là trại mới được xây dựng nên cơ sở vật chất, đường xá đang dần được cải thiện. - Diện tích chuồng trại là 1000m2 (1 chuồng, 1 tầng).

- Gồm 2 dãy chuồng, mỗi chuồng nuôi khoảng 3. - Mỗi chuồng có chiều dài 50m, chiều rộng 20m, chiều cao 2,7m. - Hệ thống bảo vệ xung quanh được xây tường rào bao quanh và lắp 2 camera theo dõi quanh khu vực trại. - Trại được thiết kế xa khu dân cư, có hàng rào bao quanh.

- Trang trại gồm 2 chuồng cách nhau 30m, mỗi chuồng có 1 tầng. h 7 - Hệ thống máng ăn được lắp đặt và sử dụng thủ công, toàn bộ là sử dụng sức lao động của con người.