ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, tài nguyên thiên nhiên của thế giới cũng nhƣ Việt Nam đã và đang bị thu hẹp về diện tích, giảm sút về chất lƣợng. Tài nguyên rừng giảm sút về chất lƣợng, độ che phủ rừng vẫn còn thấp. Diện tích canh tác nông - lâm nghiệp ngày càng bị thu hẹp. Tình trạng môi trƣờng ngày càng bị suy thoái, ô nhiễm nghiêm trọng dẫn đến thiên tai, hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh xảy ra ngày một tăng cao.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do áp lực về dân số, kéo theo nhiều hoạt động sản xuất kinh tế diễn ra mạnh mẽ, đồng thời phát triển các ngành công nghiệp, sự đô thị hóa với tốc độ nhanh chóng. Chính vì vậy, việc quy hoạch sử dụng hợp lý và bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên cũng nhƣ ây dựng nền nông - lâm nghiệp bền vững không còn là trách nhiệm riêng của một quốc gia nào mà là công việc chung của toàn nhân loại. Những năm qua Đảng và Nhà nƣớc ta đã có nhiều chính sách ƣu tiên cho phát triển nông thôn tại các khu vực vùng sâu vùng a, vùng đồng bằng nhƣ chƣơng trình 135, chính sách hỗ trợ ngƣời dân về giống, phân bón, dồn điền đổi thửa, chƣơng trình phát triển bền vững, cho ngƣời dân vay vốn phát triển nông lâm nghiệp với lãi suất thấp… Sau thời gian những chính sách ấy đi vào đời sống, đã cho thấy có sự chuyển mình mạnh mẽ, bƣớc đầu đạt đƣợc những kết quả khả quan. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà việc phát triển kinh tế, xã hội ở nhiều vùng nông thôn miền núi còn thiếu đồng bộ, trình độ kỹ thuật sản xuất còn thô sơ, lạc hậu, phƣơng thức quản lý lỏng lẻo, công tác quy hoạch lâm - nông nghiệp vẫn còn nhiều bất cập, thiếu chi tiết, cụ thể.
Dẫn đến tài nguyên thiên nhiên ngày càng suy thoái cạn kiệt, đất đai bị xói mòn, rửa trôi, đời sống vật chất tinh thần của ngƣời dân không đƣợc cải thiện. Quy hoạch sử dụng đất nói chung và quy hoạch phát triển sản uất lâm - nông nghiệp nói riêng giúp cho việc bố trí, sắp xếp hợp lý nguồn tài nguyên đất đai, tạo điều kiện sử dụng đất ổn định, lâu dài, bảo vệ đƣợc nguồn tài nguyên đất 1 đai và bảo vệ môi trƣờng sinh thái, có nhƣ vậy thì sản xuất lâm- nông nghiêp của mỗi địa phƣơng mới phát triển thật sự bền vững. Tổng Cọt là xã vùng núi cao thuộc huyện Hà Quảngc tỉnh Cao Bằng. Xã có điều kiện tự nhiên tƣơng đối phù hợp cho phát triển sản xuất lâm - nông nghiệp.
Tuy nhiên, trên thực tế hiện nay tại xã việc khai thác và sử dụng đất còn chƣa đúng mục đích và chƣa hợp lý dẫn đến đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn, đất đai bị thoái hóa và diện tích canh tác bị thu hẹp. Đặc biệt, đa số ngƣời dân tại địa phƣơng tham gia sản xuất lâm - nông nghiệp là chính nên xảy ra nhiều hiện tƣợng phá rừng, đốt nƣơng làm rẫy làm gia tăng diện tích đất trống đồi núi trọc ảnh hƣởng đến sự phát triển kinh tế - ã hội của ã. ên cạnh đó, do trình độ dân trí thấp, tập quán canh tác lạc hậu, thấp k m và thiếu vốn cho đầu tƣ vào sản uất nên hiệu quả sản uất thấp không đáp ứng đƣợc nhu cầu của cuộc sống. Trong khi tiềm năng về phát triển sản uất lâm - nông nghiệp của ã là rất lớn nhƣng chƣa đƣợc khai thác, đặc biệt là phát triển nông lâm nghiệp và các mô hình nông lâm kết hợp, mô hình kinh tế hộ gia đình.
Xuất phát từ tính cấp thiết của thực tiễn trên, và góp phần vào nghiên cứu một số cơ sở khoa học của công tác quy hoạch phát triển lâm - nông nghiệp cho ã và nâng cao hiệu quả sử dụng đất theo hƣớng phát triển tổng hợp, bền vững, ổn định và lâu dài cho ã. Đƣợc sự nhất trí của Khoa Lâm học, Trƣờng Đại học Lâm nghiệp, tôi tiến hành thực hiện khóa luận tốt nghiệp: “Đề xuất phương án quy hoạch phát triển sản xuất lâm nông nghiệp cho xã Tổng Cọt - huyện Hà Quảng - tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2018 – 2025”. 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Sản xuất nông lâm nghiệp có vai trò và tầm quan trọng rất lớn đối với đời sống của con ngƣời. Nhằm phát huy tối đa hiệu quả sản xuất nông lâm nghiệp đã có rất nhiều nghiên cứu đƣợc thực hiện trên khắp các Châu lục, tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, đặc biệt là những nghiên cứu về quy hoạch phát triển sản xuất nông lâm nghiệp, quy hoạch sử dụng đất.
Những nghiên cứu này mặc dù đã đƣợc thực hiện trên nhiều khía cạnh, đối tƣợng khác nhau song đến thời điểm này thì tất cả các công trình nghiên cứu đều hƣớng tới mục đích chính là sử dụng đất đai, phát triển nông lâm nghiệp một cách hiệu quả và bền vững. Trên thế giới Trên thế giới, mô hình sử dụng đất đầu tiên là du canh, chính là những hệ thống nông nghiệp trong đó đất đã đƣợc phát quang để canh tác trong một thời gian, ngắn hơn thời gian bỏ hóa (Conklin, 1957)… Du canh đƣợc xem là phƣơng thức canh tác cổ ƣa nhất, nó ra đời vào cuối thời kỳ đồ đá mới, khi con ngƣời đã tích lũy đƣợc những kiến thức ban đầu về tự nhiên. Mặc dù có nhiều hạn chế về môi trƣờng, song phƣơng thức này vẫn đƣợc sử dụng khá phổ biến ở các vùng nhiệt đới. Quy hoạch nông lâm nghiệp đƣợc ác định là một chuyên ngành bắt đầu bằng việc quy hoạch vùng từ thế kỷ XVII theo Orschowy vào thời gian này quy hoạch quản lý rừng, nông nghiệp và lâm sinh ở Châu Âu phát triển ở mức cao trên cơ sở quy hoạch sử dụng đất.
Quy hoạch vùng nông nghiệp là một biện pháp tổng hợp của Nhà nƣớc về phân bố và phát triển lực lƣợng sản xuất trên lãnh thổ các vùng hành chính, nông nghiệp, nhằm đáp ứng các nhu cầu về phát triển tất cả các ngành kinh tế trong vùng. Quy hoạch vùng nông nghiệp là giai đoạn kết thúc của kế hoạch hóa tƣơng lai của Nhà nƣớc một cách chi tiết sự phát triển và phân bố lực lƣợng sản xuất theo lãnh thổ của các vùng, là biện pháp xác 3 định các xí nghiệp chuyên môn hóa một cách hợp lý. Là biện pháp sử dụng đất đai, lợi dụng các yếu tố tự nhiên, áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật… Sự phát triển của quy hoạch lâm nghiệp gắn liền với sự phát triển kinh tế Tƣ bản chủ nghĩa. Đến năm 1816 xuất hiện phƣơng pháp khai thác “phân kì lợi dụng” của H.cotta và cũng lấy đó để khống chế lƣợng chặt hàng năm.
Sau đó, phƣơng pháp “bình quân thu hoạch” ra đời. Quan điểm phƣơng pháp này là giữ đều mức thu hoạch trong kì khai thác hiện tại, đồng thời vẫn đảm bảo thu hoạch đƣợc liên tục trong chu kì sau. Đến cuối thế kỷ XIX xuất hiện phƣơng pháp “lâm phần kinh tế” của Judeich, phƣơng pháp này khác với phƣơng pháp “bình quân thu hoạch” về căn bản. Judeich cho rằng những lâm phần nào đảm bảo thu hoạch đƣợc nhiều tiền nhất sẽ đƣợc đƣa vào diện khai thác.
Hai phƣơng pháp “lâm phần kinh tế” và “bình quân thu hoạch” chính là tiền đề của hai phƣơng pháp tổ chức rừng khác nhau và tổ chức kinh doanh. Tại Mỹ, bang Wiscosin đã tạo ra đạo luật sử dụng đất đai vào năm 1929 và tiến hành xây dựng kế hoạch sử dụng đất đầu tiên cho vùng Oneide của Wiscosin, kế hoạch này đã ác định các diện tích cho sử dụng lâm nghiệp, nông nghiệp và nghỉ ngơi giải trí. Từ năm 1967 hội đồng nông nghiệp châu u đã phối hợp với tổ chức F O, tổ chức nhiều hội nghị về phát triển nông thôn và quy hoạch sử dụng đất. Các hội nghị này kh ng định rằng quy hoạch vùng nông thôn trong đó quy hoạch các vùng sản uất nhƣ nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi.
cũng nhƣ quy hoạch cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông phải dựa trên cơ sở quy hoạch đất đai. Để thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao về lƣơng thực, con ngƣời tìm cách giải quyết theo một trong hai hƣớng đó là: Tăng năng suất cây trồng bằng việc tận dụng tối đa tiềm năng của các loại đất, thâm canh tăng mùa vụ và mở rộng diện tích canh tác. Để làm đƣợc điều đó công tác điều tra, khảo sát, phân loại và 4 đánh giá đất đai để tìm ra giải pháp sử dụng đất có hiệu quả nhất trên cơ sở quy hoạch sử dụng đất hợp lý, chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi và đặc biệt là theo hƣớng nghiên cứu đánh giá tổng hợp tiềm năng của đất đai cho các mục tiêu sử dụng bền vững đã trở thành một yêu cầu bức thiết. Nhìn chung, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch phát triển sản uất nông lâm nghiệp ngay từ khi mới ra đời cho đến nay đã có nhiều biến đổi r rệt, ây dựng phƣơng pháp ngày càng hoàn chỉnh hơn, phù hợp dần với thực tiễn sản uất.
ắt đầu từ quy hoạch vùng, đến các quy hoạch chuyên ngành và kỳ kế hoạch với các cƣờng độ kinh doanh rừng cao. Tuy nhiên đã có nhiều nghiên cứu đề uất và thử nghiệm về quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch lâm nông nghiệp, nhƣng lý thuyết về quy hoạch lâm nông nghiệp cấp ã và cấp hành chính thấp nhất chƣa đƣợc hoàn chỉnh và đầy đủ. Tại Việt Nam Quy hoạch nông nghiệp huyện đƣợc tiến hành ở hầu hết các huyện, là một quy hoạch ngành bao gồm cả nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, thủ công nghiệp và công nghiệp chế biến, nhiệm vụ chủ yếu của quy hoạch nông nghiệp huyện là: - Trên cơ sở điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện căn cứ vào dự án phát triển, phân bố lực lƣợng sản xuất và phân vùng nông nghiệp tỉnh hoặc thành phố đã đƣợc phê duyệt, ác định phƣơng hƣớng nhiệm vụ, mục tiêu phát triển nông nghiệp và xây dựng các biện pháp nhằm thực hiện đƣợc các mục tiêu đó theo hƣớng chuyên môn hóa tập trung kết hợp phát triển tổng hợp nhằm thực hiện 3 mục tiêu nông nghiệp là giải quyết lƣơng thực, thực phẩm, nguyên liệu cho công nghiệp và nông sản xuất khẩu ổn định. - Hoàn thiện phân bổ sử dụng đất đai cho các đối tƣợng sử dụng đất nhằm sử dụng đất đai đƣợc hiệu quả cao, đồng thời bảo vệ và nâng cao đƣợc độ phì nhiêu của đất.
- Tạo điều kiện để ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp.
