mở đầu của cuốn sách nói về nhân vật John Paul Van - cố vấn cấp cao về bình định ở Nam Việt Nam. Thông qua mô tả “đám tang” John Paul Van để nói rõ hơn về quá trình thai nghén và triển khai chính sách bình định của Mỹ ở Nam Việt Nam, đồng thời cũng lý giải nguyên nhân thất bại của chính sách này. Sự thất bại nằm ngay ở giới “chóp bu” của Nhà Trắng và Lầu Năm Góc vì những bất đồng, mâu thuẫn ngày càng sâu sắc trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Năm 1990, Mai-cơn Mac-lia cho ra mắt cuốn sách Việt Nam - Cuộc chiến tranh mười nghìn ngày [154].
Đây là cuốn sách được Mai-cơn Mac-lia viết dựa trên cuộc phỏng vấn những người Mỹ, Pháp và những người Việt Nam từng tham gia cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ đối với Việt Nam. Tác giả đã dành 13 trang (tr.171) để viết về cuộc chiến tranh ở làng xã, trong đó đã mổ xẻ những quan điểm, tư tưởng của các quan chức chính phủ Mỹ về “công cuộc” bình định miền Nam Việt Nam, tiêu biểu là quan điểm của Rô-bớt Cô- mơ (Robert Komer) - người điều hành viện trợ Mỹ từ giữa năm 1967. Cô-mơ cho rằng chỉ có tiến hành chương trình bình định mới thắng được về mặt chính trị ở làng xã bởi: “Các cuộc hành quân của Mỹ làm cho nhân dân căm thù và xa lánh bao nhiêu thì công tác bình định phải cố gắng giúp đỡ họ bấy nhiêu” [154, tr. Theo Cô-mơ, phải tìm một giải pháp khác thay cho giải pháp quân sự và lúa mì thay cho bom đạn để giải quyết công việc (tức là phải tiến hành bình định để chiếm được trái tim khối óc của dân chúng thay vì bom đạn).
Tiếp theo Cô-mơ là Uy-liêm Côn-bai, cựu ngoại trưởng cơ quan tình báo ở Sài Gòn cho rằng để bình định nông thôn phải tập trung vào tình báo và gọi tên nó là “Phượng Hoàng” để trực tiếp kiểm soát nông thôn. Ông ta cho rằng, vấn đề Việt Nam không thể giải quyết bằng quân sự. “Cuối cùng tính chất cuộc chiến 7 chủ yếu phải giải quyết ở cấp xã” [154, tr. Như vậy, theo Mai-cơn Mac- lia thì chương trình bình định được đặt ra từ đầu đến cuối cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam.
Bình định vừa là mục tiêu chiến lược, vừa là biện pháp để nắm giữ trái tim khối óc của dân chúng. Mặc dù Mỹ đã đưa ra nhiều chiến lược chiến tranh với những “chuyên gia” hàng đầu nghiên cứu về bình định nhưng khi áp dụng vào cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam đều thất bại. Thông qua cuốn sách này cho thấy vai trò quan trọng của nông thôn trong chương trình bình định của Mỹ và chính quyền, QĐSG. Tuy nhiên, chúng không thể nào bình định được nông thôn vì LLCM luôn giữ được đất, bám được dân.
Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm cho các chương trình bình định của Mỹ và chính quyền, QĐSG ở miền Nam Việt Nam đều bị thất bại. Nghiên cứu về các tổ chức thực hiện chương trình bình định ở nông thôn miền Nam, năm 1993, Zalin Grant cho ra mắt cuốn sách Giáp mặt với Phượng Hoàng, CIA và sự thất bại chính trị của Hoa Kỳ ở Việt Nam [159]. Tác giả đã đề cập đến tổ chức “Phượng Hoàng” - một tổ chức mà Mỹ thiết lập trong thực hiện chương trình bình định ở Việt Nam mà “Colby thường được coi là cha đẻ của chương trình Phượng Hoàng” [159, tr. Đây là một tổ chức chống phá phong trào cách mạng ở cơ sở do Cục tình báo Trung ương Mỹ (CIA) điều khiển và nuôi dưỡng.
Mục đích của chương trình “Phượng Hoàng” là thâu tóm mọi nguồn tình báo lại một mối, ở cấp tỉnh hoặc cấp huyện, để phát hiện và tiêu diệt tổ chức chính trị và hành chính của “Việt Cộng”. Với việc thanh lọc, bắt bớ, tra tấn bừa bãi không chỉ khủng bố tinh thần dân chúng mà còn tạo ra sự căm phẫn của dân chúng đối với chính quyền tay sai Nguyễn Văn Thiệu. Mặc dù chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, nhưng tổ chức “Phượng Hoàng” do Mỹ và CQSG tổ chức, hoạt động đã đạt được những mục tiêu nhất định trong thực hiện chương trình bình định nông thôn 8 miền Nam, gây ra nhiều thiệt hại cho các cơ sở cách mạng từ sau năm 1967 đến kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ. Từ nội dung của cuốn sách giúp cho nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn về những tổ chức do Mỹ và chính quyền, QĐSG tạo ra nhằm kiểm soát dân chúng ở nông thôn.
Trong chương trình bình định của Mỹ ở miền Nam Việt Nam đã phân định rất rõ nhiệm vụ và phạm vi đảm trách của từng lực lượng. Abern, Jr (2001), CIA and rural pacification in south Vietnam (CIA và chương trình bình định nông thôn ở Nam Việt Nam) [149] đã viết: Bộ Quốc phòng Mỹ và cơ quan tình báo CIA rất chú trọng đến chương trình bình định miền Nam Việt Nam. Theo quan điểm của Mỹ, bình định là một chiến lược tiến công trong “phòng ngự diện địa”, “một cuộc chiến tranh lãnh thổ” với nhiều lực lượng tham gia gồm cả quân Mỹ và QĐSG. Nguyễn Cao Kỳ cũng cho rằng bình định nông thôn là “cần thiết, không chỉ giúp chúng ta giành thắng lợi quân sự mà còn chiến thắng cả về chính trị” [149, tr.
Cuốn sách cũng đề cập tới việc phân chia lực lượng trong thực hiện nhiệm vụ bình định. Khi chiến trường có hai lực lượng thì quân Mỹ làm nhiệm vụ “tìm diệt”, QĐSG làm nhiệm vụ “bình định”, cũng có lúc quân Mỹ phân tán một bộ phận để làm nhiệm vụ bình định dưới hình thức “các đội hòa bình quân sự”. Bình định là mục tiêu xuyên suốt của Mỹ trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Trong từng giai đoạn thì biện pháp bình định kết hợp với đòn tiến công quân sự có những cấp độ khác nhau, hỗ trợ cho nhau nhằm ổn định tình hình miền Nam Việt Nam.
Thông qua cuốn sách này để thấy được các lực lượng tham gia trên từng địa bàn, thực hiện từng nhiệm vụ, sự phối hợp giữa các lực lượng khi tiến hành BĐLC. Năm 2007, Nxb Công an Nhân dân xuất bản cuốn sách: Hồ sơ chiến tranh Việt Nam - Tiết lộ lịch sử bí mật của chiến lược thời Nixon của tác giả Jeffrey Kimball [153]. Nội dung của cuốn sách cho thấy, dưới thời Nixon, 9 cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam được đẩy lên mức độ tàn khốc nhất. Mỹ đã củng cố và tăng cường quân đội Mỹ ở mức độ cần thiết, đồng thời củng cố chính quyền và QĐSG để tiếp tục “càn quét và giữ đất”, củng cố các khu vực phòng thủ, xúc tiến chương trình bình định để kiểm soát nhân dân và lãnh thổ; tìm cách làm suy yếu lực lượng quân sự và chính trị của đối phương, tạo điều kiện để Mỹ có thể rút dần quân đội Mỹ.
Với mục đích đó nên trước khi rút quân ra khỏi miền Nam Việt Nam, Mỹ đã kịp chi viện cho QĐSG một số lượng lớn vũ khí để tiếp tục lấn đất giành dân khi quân Mỹ không còn trên chiến trường miền Nam Việt Nam. Các công trình của tác giả trong nước 1. Nhóm công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ nói chung, trong đó có chống phá bình định, bình định lấn chiếm trên toàn chiến trường miền Nam Mục đích bình định của Mỹ và chính quyền, QĐSG nhằm ổn định tình hình miền Nam trên tất cả các lĩnh vực: quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Viết về bình định trên lĩnh vực kinh tế có cuốn: 21 năm viện trợ Mỹ ở Việt Nam [107] của Đặng Phong (1991).
Nội dung cuốn sách thể hiện một phần kế hoạch BĐLC của Mỹ và CQSG ở góc độ kinh tế bằng việc bao vây, phong tỏa, thu mua, cướp bóc lương thực. Tác giả cho rằng sau Hiệp định Paris, chính quyền và QĐSG rất khó khăn về kinh tế nên để tồn tại phải có sự viện trợ của Mỹ. Mặc dù Mỹ đã viện trợ kinh tế, quân sự nhưng cũng chỉ đáp ứng được phần nào nhu cầu tiêu dùng của chính quyền và QĐSG. Để bù đắp lại những thiếu hụt về kinh tế, CQSG đẩy mạnh chương trình thu mua, cướp bóc lương thực ở những vùng đông dân, nhiều của; ra sức bao vây phong tỏa kinh tế vùng giải phóng nhằm thực hiện cuộc chiến tranh “bóp nghẹt”.
Vì vậy, những hoạt động kinh tế của CQSG là nội dung trong chương trình bình định nhằm cướp bóc lương thực phục vụ cho cuộc chiến tranh lâu dài. 10 Lột tả bản chất chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ khi tiến hành chiến tranh xâm lược Việt Nam, năm 1991, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam - Bộ Quốc phòng đã ra mắt cuốn Cuộc chiến tranh xâm lược thực dân mới của đế quốc Mỹ ở Việt Nam [36]. Nội dung cuốn sách đã phân tích những âm mưu, thủ đoạn và hoạt động xâm lược của Mỹ trên chiến trường miền Nam Việt Nam. Trong giai đoạn thực hiện chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”, mặc dù Mỹ rút quân nhưng vẫn tiếp tục hỗ trợ cho CQSG về kinh tế và quân sự nhằm kéo dài cuộc chiến tranh.
Được sự giúp đỡ của Mỹ, chính quyền, QĐSG đã mở những cuộc hành quân “tràn ngập lãnh thổ” nhằm lấn đất, giành dân và tiêu diệt QGP. Đề cập đến hoạt động BĐLC, cuốn sách đã khái quát âm mưu, thủ đoạn, mục tiêu, biện pháp, lực lượng BĐLC của Mỹ và chính quyền, QĐSG… Không cho chúng “tự tung, tự tác” BĐLC, quân và dân miền Nam từng bước đẩy lùi các cuộc lấn chiếm, phá vỡ nhiều địa bàn bình định của chính quyền, QĐSG. Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ và rút ra bài học là một công trình lớn, có tính khái quát cao ở tầm chiến lược, công trình Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước - thắng lợi và bài học [7] của Ban Chỉ đạo tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị (1995) đã khái quát những bước phát triển của cuộc kháng chiến chống Mỹ qua 5 giai đoạn và rút ra những bài học kinh nghiệm. Trong giai đoạn thứ năm (1973 - 4/1975), từ trang 87 đến trang 97, cuốn sách đã khái quát những nét cơ bản về âm mưu, thủ đoạn của Mỹ và chính quyền, QĐSG tiến hành BĐLC; những chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng chống lại kế hoạch BĐLC.
Đây là công trình tham khảo rất có giá trị, làm cơ sở để nghiên cứu sinh vận dụng phương pháp phân kỳ lịch sử trong quá trình triển khai luận án. Tổng kết chiến tranh và rút ra bài học kinh nghiệm là vấn đề quan trọng của một công trình tổng kết lịch sử.