Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VỐN ODA CHO GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 1. TỔNG QUAN VỀ VỐN ODA 1. Khái niệm vốn ODA Trước khi đi vào khái niệm, bản chất của ODA, chúng ta sơ lược qua về lịch sử hình thành nguồn vốn hỗ trợ này. Chiến tranh thế giới lần thứ 2 kết thúc, đánh dấu mốc phân cực rõ nét nhất của thế giới hiện đại.
Thế giới chia làm hai phe rõ rệt, một bên là phe theo chủ nghĩa xã hội đứng đầu là Liên Xô và một phe là chủ nghĩa tư bản do Mỹ dẫn đầu. Các bên đều đua nhau để tận dụng lợi thế, lôi kéo đồng minh và tăng cường hỗ trợ vật chất, phát triển kinh tế và quân sự cho các nước đồng minh theo phe mình. Hoa Kỳ sau chiến tranh thế giới thứ 2, tận dụng được địa thế về chính trị và khoa học kỹ thuật lại không bị chiến tranh tàn phá có bước phát triển nhanh chóng sau chiến tranh, trở thành anh cả của phe tư bản chủ nghĩa. Sau chiến tranh năm 1945 ước tính GDP của Mỹ khoảng 210 tỷ USD chiếm khoảng 40% tổng sản phẩm của toàn thế giới lúc đó.
Do đó, để củng cố phe và hệ thống đồng minh của mình trước sự mở rộng và lớn mạnh của phe xã hội chủ nghĩa. Mỹ đã đưa ra chính sách phải thực thi bắt buộc lúc đó là giúp các nước tây âu phục hồi kinh tế sau chiến tranh, vốn là vùng bị ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh. Theo tính toán từ năm 1945 đến 1955 Hoa Kỳ viện trợ cho các nước châu âu khoảng 15 tỷ USD để phục hồi và phát triển kinh tế. Ở phía bên kia Liên Xô cũng sử dụng biện pháp trợ giúp kinh tế để củng cố và gia tăng số lượng các nước gia nhập phe xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế và phát triển địa bàn phe xã hội chủ nghĩa trên toàn thế giời.
Có thể nói số tiền thực viện trợ và kinh tế, văn hóa khoa học kỹ thuật Liên Xô viện trợ cho các nước là vô cùng to lớn không thể đo đong đếm cụ thể bằng tiền với tinh thần quốc tế vô sản cao cả lúc đó. Đến năm 1991 Liên Xô tan rã, Cộng hòa Liên bang Nga thừa hưởng lại toàn bộ lợi ích và nghĩa vụ của Liên Xô đã thống kê không luan an 17 đầy đủ tổng số tiền các nước còn nợ và được Liên Xô viện trợ lên tới 120 tỷ đô la Mỹ quy đổi tại thời điểm đó. Việt Nam là một trong những nước nhận viện trợ nhiều nhất từ Liên Xô trong các nước thuộc phe xã hội chủ nghĩa lúc bấy giờ, và mãi sau này Việt Nam mới thực hiện hết nghĩa vụ với Cộng hòa liên bang Nga. Đến thập niên 60, 70 của thế kỷ trước khi sự đấu tranh của các nước đang phát triển và các nước nghèo lên cao, nhận thức của hai phe có sự chuyển dịch thay đổi thì các nước châu âu thành lập ra Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế - OECD có mục đích là để tìm ra các chính sách phát triển kinh tế cùng phúc lợi của người dân trên phạm vi toàn cầu.
Tổ chức dần mở rộng và phạm vi hoạt động trên toàn thế giới. Tổ chức OECD thành lập một ủy ban gọi là Uỷ ban hỗ trợ phát triển - DAC, ủy ban này có nhiệm vụ kêu gọi, yêu cầu và điều phối viện trợ của các nước âu mỹ cho các nước đang và kém phát triển. Từ đó DAC đưa ra khái niệm ODA là những hỗ trợ về tài chính, vốn và khoa học kỹ thuật cho các nước nghèo các nước đang phát triển để giúp các nước này phát triển kinh tế xã hội và hạ tầng kinh tế với nhiều yếu tố ưu đãi của khoản vay, khoản hỗ trợ. Vốn hỗ trợ phát triển chính thức - hay vốn ODA là tên viết tắt của ba chữ cái đầu trong tiếng Anh: Official Development Assistance.
Trong quá trình hình thành và phát triển vốn ODA có nhiều tổ chức cá nhân đã đưa ra các khái niệm, cách hiểu về ODA khác nhau như: Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) và ủy ban hỗ trợ phát triển (DAC) đưa ra khái niệm: ODA là một giao dịch chính thức (cấp quốc gia) được thiết lập với mục đích chính là thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của các nước đang phát triển. Điều kiện tài chính của giao dịch này có tính chất ưu đãi và thành tố viện trợ không hoàn lại chiếm ít nhất 25% tổng giá trị khoản vay. Chương trình phát triển Liên hiệp quốc (UNDP) đưa ra khái niệm về ODA: Viện trợ phát triển chính thức ODA bao gồm tất cả các khoản viện trợ không hoàn lại và các khoản cho vay đối với các nước đang phát triển, do khu vực chính thức (Chính phủ) thực hiện chủ yếu nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội, cải thiện phúc lợi, an sinh xã hội của quốc gia với các điều kiện ưu đãi luan an 18 về mặt tài chính, nếu đó là khoản vay thì phần không hoàn lại chiếm ít nhất 25% tổng giá trị khoản vay. Ngân hàng Thế giới (WB) thì nêu khái nhiệm về ODA như sau: Vốn hỗ trợ phát triển chính thức ODA là một phần của tài chính phát triển chính thức, được tổ chức quốc tế song phương và đa phương cung cấp cho môt quốc gia thông qua kênh chính thức là Chính phủ, trong đó có yếu tố viện trợ không hoàn lại cộng với cho vay ưu đãi phải chiếm ít nhất 25% trong tổng giá trị khoản vay thì gọi là ODA.
Vốn ODA, vốn vay ưu đãi là nguồn vốn của nhà tài trợ nước ngoài cung cấp cho Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam để hỗ trợ phát triển, bảo đảm phúc lợi và an sinh xã hội, bao gồm các loại, phân theo tỷ lệ tài trợ, ưu đãi về lãi suất như sau: i) Vốn ODA viện trợ không hoàn lại là loại vốn ODA không phải hoàn trả lại cho nhà tài trợ nước ngoài; ii) Vốn vay ODA là loại vốn vay ODA phải hoàn trả lại cho nhà tài trợ nước ngoài với mức ưu đãi về lãi suất, thời gian ân hạn và thời gian trả nợ, đảm bảo yếu tố không hoàn lại đạt ít nhất 35% đối với khoản vay có ràng buộc và 25% đối với khoản vay không có ràng buộc; iii) Vốn vay ưu đãi là loại vốn vay có mức ưu đãi cao hơn so với vốn vay thương mại, nhưng yếu tố không hoàn lại chưa đạt tiêu chuẩn của vốn vay ODA được nêu ở trên. Như vậy với các khái niệm trên về ODA của các tổ chức quốc tế chúng ta có thể hiểu rõ điểm nổi bật của nguồn vốn hỗ trợ chính thức ODA xoay quanh một số nội dung như đã trình bày diễn giải ở trên. Từ đó, tác giả đưa ra khái niệm cơ bản về ODA trên các khía cạnh, nội dung sau đây: “i) Là nguồn vốn hỗ trợ chính thức, ở cấp quốc gia/chính phủ hoặc ủy thác qua một tổ chức quốc tế được thừa nhận rộng rãi để tài trợ, hỗ trợ cho một quốc gia/chính phủ, chính thức ở đây được hiểu là Nhà nước, Chính phủ; ii) Là nguồn vốn hỗ trợ phát triển vì mục đích của việc tài trợ là thông qua một mục tiêu phát triển an sinh xã hội, phúc lợi, kết cấu hạ tầng xã hội cụ thể nào đó nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, công bằng xã hội, kết cấu hạ tầng của quốc gia được nhận tài trợ, hỗ luan an 19 trợ; và iii) Cuối cùng là nguồn vốn hỗ trợ vì hàm lượng hỗ trợ này có thể là “cho không” 100% hoặc có tỷ lệ “cho không” ít nhất là 25% giá trị nếu đem so với nguồn vốn tín dụng huy động thương mại trên trường quốc tế. Tỷ lệ cho không này được tính toán tổng hòa các nhân tố, các biến số của khoản vay, hợp đồng vay cụ thể, thể hiện thông qua ưu đãi về lãi suất, thời gian ân hạn, thời gian trả nợ, số lần trả nợ, chuyển giao công nghệ hay kỹ năng quản lý….
của bên cho vay, bên tài trợ đối với bên nhận tài trợ, ý nghĩa của hỗ trợ nhiều hay ít thể hiện ở tỷ lệ này thấp hay cao”. Đặc điểm vốn ODA Từ khái niệm và phân tích khái niệm về nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức trên chúng ta có thể thấy bản chất ban đầu, nguyên thủy của ODA là hỗ trợ, tài trợ cho các nước đang phát triển, kém phát triển nhằm phát triển kinh tế xã hội của các nước tư bản giàu có, các nước lớn có nền kinh tế xã hội phát triển hoặc các tổ chức quốc tế song phương và đa phương được các nước ủy thác thực hiện. Tuy nhiên, các nước tư bản hay các tổ chức quốc tế đó có tài trợ một cách “vô tư” thuần túy nhất cho quốc gia nhận tài trợ không thì rõ ràng, trong khái niệm, quan điểm của Chính phủ về ODA hiện nay đã cho chúng ta thấy câu trả lời là không hoàn toàn như vậy. Các nhà tài trợ đều nhắm đến việc tác động đến quốc gia nhận tài trợ, viện trợ cả về mặt chính trị và kinh tế.
Vì vậy thường các Chính phủ tiếp nhận viện trợ cũng đưa ra các điều kiện tiên quyết của việc tiếp nhận nguồn vốn này. Như tuyên bố toàn vẹn lãnh thổ, tuyên bố không can thiệp vào chính trị, tuyên bố không can thiệp vào bộ máy quản lý của quốc gia tiếp nhận. Đó như là một điều kiện tiên quyết khi tiếp nhận và sử dụng nguồn vốn này, một nhận thức rõ ràng của Chính phủ khi tiếp nhận nguồn vốn ODA tại mỗi thời điểm của quốc gia. Tuy vậy, hầu hết các quốc gia nhập ODA thì nền kinh tế còn phát triển ở trình độ thấp hoặc đất vừa mới mở cửa, mới tiếp cận kinh tế thị trường, cần rất nhiều vốn, kỹ năng quản trị, công nghệ tiên tiến cho phát triển kinh tế mới bắt đầu hội nhập với quốc tế và phát triển kinh tế.
Các Chính phủ tiếp nhận thường chỉ tập trung vào phát triển hạ luan an 20 tầng kinh tế xã hội, y tế giáo dục và an sinh xã hội mà không có lĩnh vực an ninh quốc phòng. Mọi điều khoản, điều kiện ràng buộc trong khoản vay không đảm bảo tinh thần đều được khước từ, từ chối hoặc đưa ra ngoài hiệp định ký kết.