Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu ngân sách nhà nước đóng vai trò quyết định trong việc bảo đảm nguồn lực tài chính công phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và duy trì hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương. Tại quận Ba Đình - trung tâm hành chính, chính trị của Thủ đô Hà Nội, công tác thu ngân sách giai đoạn 2017 – 2019 ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực nhưng cũng bộc lộ những nghịch lý rõ nét về hiệu quả quản trị tài khóa. Điển hình trong năm 2019, trong khi một số chỉ tiêu hoàn thành vượt mức rất cao như thuế sử dụng đất phi nông nghiệp đạt 312,83% và thu phí, lệ phí đạt 232,4% so với dự toán, thì nhiều nguồn thu cốt lõi lại sụt giảm sâu, tiêu biểu là thu từ doanh nghiệp ngoài thành phố chỉ đạt 56,15% và tiền thuê đất chỉ đạt 63,17%. Thực trạng này phản ánh công tác dự báo và bao quát nguồn thu chưa đồng đều, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc công tác quản lý tài khóa trên địa bàn.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng của tác giả Võ Thị Hương tập trung giải quyết bài toán tối ưu hóa quy trình quản lý thu ngân sách nhà nước tại quận Ba Đình. Mục tiêu nghiên cứu hướng tới việc đánh giá toàn diện thực trạng thu nộp, xác định các điểm nghẽn trong quy trình lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và kiểm soát thu trong chu kỳ 3 năm từ 2017 đến 2019. Đồng thời, công trình đề xuất hệ thống giải pháp tài chính đồng bộ có tầm nhìn đến năm 2025 nhằm nâng cao tỷ lệ hoàn thành dự toán, kéo giảm nợ đọng thuế và mở rộng bền vững cơ sở thu ngân sách đô thị. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong bối cảnh các đô thị lớn tại Việt Nam đang đẩy mạnh phân cấp quản lý ngân sách và chuyển đổi số toàn diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên lý thuyết tài chính công hiện đại và lý thuyết phân cấp quản lý tài khóa đô thị theo tinh thần của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015. Nghiên cứu tích hợp mô hình hành vi tuân thủ thuế và lý thuyết quản trị công mới để phân tích mối quan hệ tương tác giữa cơ quan quản lý thu và đối tượng nộp ngân sách. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa xuyên suốt bao gồm: Ngân sách nhà nước, Thu ngân sách nhà nước, Quản lý thu ngân sách nhà nước cấp quận, và Quy trình lập dự toán theo nguyên tắc "hai xuống một lên". Khung lý thuyết khẳng định quản lý thu ngân sách cấp cơ sở không đơn thuần là hoạt động hành chính thu tiền, mà là một quy trình quản trị công khép kín gồm 4 mắt xích cốt lõi: lập dự toán, tổ chức chấp hành dự toán, quyết toán và kiểm soát chống thất thu.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng với nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp phong phú. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống báo cáo quyết toán tài chính của Kho bạc Nhà nước quận Ba Đình, Chi cục Thuế quận Ba Đình và Phòng Tài chính - Kế hoạch quận trong giai đoạn 3 năm từ 2017 đến 2019. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bảng hỏi với cỡ mẫu thực tế gồm 129 phiếu hợp lệ từ cán bộ quản lý thu (trên tổng số 150 phiếu phát ra, đạt tỷ lệ phản hồi hợp lệ 86%) trải rộng trên 14 phường trực thuộc như Cống Vị, Điện Biên, Giảng Võ, Kim Mã, Liễu Giai, Thành Công; cùng 120 phiếu hợp lệ từ các doanh nghiệp và hộ kinh doanh nộp thuế (trên tổng số 150 phiếu phát ra, đạt tỷ lệ 80%).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng địa bàn được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả chủ thể quản lý và đối tượng nộp ngân sách. Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ phát triển và đối chiếu cân đối tài chính ngân sách trên phần mềm Excel. Lý do lựa chọn các phương pháp phân tích này xuất phát từ yêu cầu lượng hóa chính xác mức độ sai lệch giữa dự toán và thực hiện, đồng thời bóc tách đa chiều các nhân tố ảnh hưởng từ cơ chế chính sách, cơ sở vật chất kỹ thuật đến ý thức chấp hành nghĩa vụ của người nộp thuế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực nghiệm của luận văn chỉ ra 3 phát hiện nổi bật về bức tranh thu ngân sách tại quận Ba Đình:

Thứ nhất, tồn tại sự chênh lệch sâu sắc giữa kế hoạch dự toán và số thu thực tế trong năm 2019. Các khoản thu từ đất và khu vực sản xuất kinh doanh có sự phân hóa mạnh mẽ: thuế sử dụng đất phi nông nghiệp vượt 212,83% (đạt mức 312,83% dự toán), thu khác ngân sách đạt 227,44%, nhưng thu tiền cấp quyền sử dụng đất chỉ đạt 78,23%, thu tiền cho thuê đất đạt 63,17%, và thu từ doanh nghiệp ngoài thành phố dừng lại ở mức rất thấp 56,15%.

Thứ hai, công tác quản lý nguồn thu phát sinh còn bộc lộ nhiều kẽ hở dẫn đến nguy cơ thất thu ngân sách, đặc biệt ở mảng cho thuê nhà, hoạt động xây dựng tư nhân và công tác đôn đốc thu hồi nợ đọng tiền sử dụng đất.

Thứ ba, kết quả khảo sát từ 129 cán bộ và 120 đối tượng nộp thuế cho thấy dù hạ tầng công nghệ thông tin đã hỗ trợ kê khai điện tử, quy trình phối hợp liên ngành giữa Thuế, Kho bạc, Tài chính và Ủy ban nhân dân 14 phường vẫn còn tình trạng chồng chéo, làm tăng chi phí tuân thủ thủ tục hành chính.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng chênh lệch bắt nguồn từ việc lập dự toán chưa bám sát biến động kinh tế vĩ mô và diễn biến thị trường bất động sản thực tế. Khi số liệu thu được mô hình hóa qua biểu đồ cột so sánh giữa dự toán và thực thu theo từng sắc thuế, hoặc bảng cân đối tỷ trọng nguồn thu giai đoạn 2017 – 2019, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy sự mất cân đối khi quận phụ thuộc nhiều vào các nguồn thu phát sinh mang tính đột biến từ đất phi nông nghiệp và phí, lệ phí thay vì nuôi dưỡng nguồn thu bền vững từ khối doanh nghiệp.

So sánh với kinh nghiệm quản lý của quận Đống Đa về quy trình đào tạo cán bộ 4 cấp độ (cơ bản, nâng cao, chuyên gia, chuyên đề) và quận Lê Chân (Hải Phòng) về đề án ủy nhiệm thu cho cấp phường, quận Ba Đình còn thiếu cơ chế khuyến khích tài chính và phân quyền cụ thể cho cấp cơ sở. Điều này chứng minh rằng việc nâng cao hiệu quả thu không thể chỉ dựa vào biện pháp hành chính cưỡng chế, mà đòi hỏi hiện đại hóa công nghệ giám sát và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ công chức.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở phân tích thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu ngân sách nhà nước tại quận Ba Đình đến năm 2025:

  1. Chuẩn hóa quy trình lập dự toán thu: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với Chi cục Thuế và 14 phường xây dựng mô hình dự báo nguồn thu khoa học, nâng cao độ chính xác của dự toán hàng năm, phấn đấu giảm biên độ sai lệch dự toán với thực tế xuống dưới mức 10% trong giai đoạn 2021 – 2025.
  2. Đẩy mạnh hiện đại hóa phương thức chấp hành dự toán: Chi cục Thuế quận Ba Đình tăng cường phối hợp với hệ thống Ngân hàng thương mại và Kho bạc Nhà nước, phấn đấu đạt mục tiêu 100% doanh nghiệp và hộ kinh doanh cá thể nộp thuế theo phương thức điện tử không dùng tiền mặt trước năm 2024.
  3. Hoàn thiện công tác quyết toán và đối chiếu số liệu: Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu số dùng chung giữa cơ quan Tài chính, Thuế và Kho bạc nhằm rút ngắn 30% thời gian tổng hợp báo cáo quyết toán năm, bảo đảm phản ánh trung thực 100% các dòng tiền huy động.
  4. Tăng cường thanh tra, kiểm tra và kiểm soát nợ đọng: Thành lập các tổ kiểm tra liên ngành định kỳ rà soát các lĩnh vực có rủi ro cao như kinh doanh bất động sản, nhà cho thuê và xây dựng cơ bản, mục tiêu kéo giảm tỷ lệ nợ đọng thuế hàng năm xuống dưới mức 5% tổng thu ngân sách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tư liệu chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  1. Cán bộ quản lý tại Chi cục Thuế và Phòng Tài chính - Kế hoạch các quận, huyện: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn, số liệu khảo sát từ 129 cán bộ và khung giải pháp tối ưu hóa việc phân cấp quản lý thu ngân sách cấp cơ sở.
  2. Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Công trình là nghiên cứu điển hình về phương pháp khảo sát 2 nhóm đối tượng (cán bộ và 120 người nộp thuế) kết hợp phân tích số liệu tài khóa đô thị 3 năm liên tiếp (2017 – 2019).
  3. Lãnh đạo Ủy ban nhân dân các phường trên địa bàn đô thị: Hỗ trợ nắm bắt bài học kinh nghiệm về ủy nhiệm thu, quản lý thuế xây dựng và thuế sử dụng đất phi nông nghiệp tại 14 phường địa bàn dân cư.
  4. Cơ quan hoạch định chính sách thuộc Sở Tài chính và Cục Thuế thành phố Hà Nội: Cung cấp cơ sở thực chứng để đánh giá mức độ hoàn thành các chỉ tiêu thu năm 2019 (từ 56,15% đến 312,83%), từ đó điều chỉnh cơ chế phân cấp nguồn thu hợp lý hơn.

Câu hỏi thường gặp

Hạn chế lớn nhất trong quản lý thu ngân sách tại quận Ba Đình giai đoạn 2017 – 2019 là gì?

Hạn chế lớn nhất là sự chênh lệch nghiêm trọng giữa dự toán và thực hiện cùng tình trạng thất thu ở một số lĩnh vực. Cụ thể năm 2019, thu từ doanh nghiệp ngoài thành phố chỉ đạt 56,15% và tiền thuê đất chỉ đạt 63,17%, trong khi các khoản thu từ nhà đất cho thuê và thuế xây dựng tư nhân chưa được bao quát triệt để.

Cơ sở dữ liệu và cỡ mẫu khảo sát của nghiên cứu được thiết kế như thế nào?

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu kép: chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2017 – 2019 từ Kho bạc, Thuế, Tài chính quận và dữ liệu sơ cấp từ khảo sát thực tế với 129 phiếu cán bộ tại 14 phường cùng 120 phiếu doanh nghiệp, hộ kinh doanh trên địa bàn quận Ba Đình.

Tại sao có sự chênh lệch lớn ở chỉ tiêu thuế đất phi nông nghiệp đạt tới 312,83% dự toán năm 2019?

Nguyên nhân do khâu lập dự toán chưa tính toán hết tốc độ đô thị hóa, công tác rà soát bộ thuế đất tại 14 phường có sự biến động lớn, cùng với việc đẩy mạnh truy thu số thuế tồn đọng từ các kỳ trước chuyển sang trong năm ngân sách 2019.

Kinh nghiệm từ quận Đống Đa và quận Lê Chân được ứng dụng như thế nào vào đề tài?

Luận văn đã kế thừa mô hình đào tạo nghiệp vụ cán bộ thuế 4 cấp độ của quận Đống Đa và cơ chế phân cấp ủy nhiệm thu gắn với trích tỷ lệ hoa hồng khuyến khích trách nhiệm cho cấp phường của quận Lê Chân (Hải Phòng) áp dụng cho Ba Đình.

Mục tiêu then chốt của các giải pháp quản lý thu ngân sách quận Ba Đình đến năm 2025 là gì?

Mục tiêu cốt lõi là hiện đại hóa công tác quản lý tài chính công, bao phủ 100% kê khai nộp thuế điện tử, kiểm soát nợ đọng thuế dưới mức 5% tổng thu và khắc phục triệt để tình trạng hụt thu ở khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý thu ngân sách nhà nước cấp quận trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
  • Đánh giá chi tiết thực trạng tài khóa quận Ba Đình giai đoạn 2017 – 2019 với sự phân hóa chỉ tiêu thu rõ rệt từ 56,15% đến 312,83%.
  • Khảo sát thực chứng thành công 129 cán bộ quản lý và 120 đối tượng nộp thuế trên địa bàn 14 phường hành chính.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm tái cơ cấu quy trình quản lý thu ngân sách giai đoạn 2021 – 2025.
  • Đóng góp khung tham chiếu khoa học giúp chính quyền địa phương ngăn chặn thất thu và phát triển nguồn thu bền vững.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là làm sáng tỏ khoảng cách giữa lý thuyết phân cấp tài khóa và thực tiễn điều hành ngân sách tại một quận trung tâm Thủ đô. Trong lộ trình thực hiện đến năm 2025, quận Ba Đình cần nhanh chóng số hóa toàn diện quy trình quản lý và hoàn thiện cơ chế ủy nhiệm thu cơ sở. Các nhà quản lý, học viên và chuyên gia tài chính công hãy khai thác ngay luận văn này để ứng dụng vào công tác hoạch định chính sách và nghiên cứu học thuật thực tiễn.