phần mở đầu, tài liệu tham khảo và kết luận, luận văn đƣợc kết cấu gồm 4 chƣơng: Chƣơng I: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận, thực tiễn về NSNN và quản lý thu NSNN Chƣơng II: Phƣơng pháp nghiên cứu và thiết kế luận văn Chƣơng III: Thực trạng quản lý thu NSNN trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên Chƣơng IV: Giải pháp tăng cƣờng quản lý thu NSNN trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 4 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu liên quan Quản lý NSNN nói chung, quản lý thu NSNN nói riêng có vai trò rất quan trọng góp phần ổn định, tăng trƣởng kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội. Các chính sách quản lý NSNN không ngừng đƣợc thay đổi và hoàn thiện trong thời gian vừa qua.
Tuy nhiên, hoạt động quản lý NSNN vẫn bộc lộ nhiều tồn tại, hạn chế và trở thành đối tƣợng nghiên cứu của nhiều tác giả trong nƣớc. Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu liên quan đến quản lý NSNN nói chung, quản lý thu NSNN nói riêng nhƣ sau: - Tác giả Nguyễn Xuân Thu (2015), “Phân cấp quản lý ngân sách địa phương ở Việt Nam”, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Kinh tế quốc dân. Để giải quyết những nhiệm vụ đặt ra, luận án đã phân tích các chính sách, chế độ liên quan đến phân cấp quản lý NSNN ở các cấp chính quyền địa phƣơng (CQĐP) nhằm làm rõ những đặc điểm của hệ thống phân cấp quản lý NSĐP Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Dựa trên các phát hiện trong phân tích thực trạng phân cấp quản lý NSĐP, kết hợp với kết quả phân tích định lƣợng về tác động của phân cấp quản lý NSĐP đến quản trị nhà nƣớc của CQĐP và đối chiếu với các nguyên tắc phân cấp quản lý NSNN, luận án đã đƣa ra các khuyến nghị chính sách cho phân cấp quản lý ngân sách ở các cấp CQĐP ở Việt Nam.
Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng nhằm đánh giá tác động của phân cấp quản lý NSĐP đến quản trị nhà nƣớc của CQĐP Việt Nam. Trên cơ sở khung lý thuyết về phân cấp quản lý NSNN, tác giả đã xây dựng mô hình nghiên cứu với các biến nhƣ: mức độ chi ngân sách, mức độ tự chủ ngân sách, chất lƣợng dịch vụ công, chất lƣợng thể chế và hiệu suất bộ máy hành 5 z chính. Bên cạnh đó, tác giả cũng sử dụng các biến về dân số địa phƣơng, năng động của lãnh đạo địa phƣơng, trình độ dân trí, qui mô của khu vực tƣ nhân để kiểm soát các đặc điểm khác nhau giữa các địa phƣơng. Việc phân tích đƣợc thực hiện bằng cách ƣớc lƣợng riêng rẽ từng chỉ số đo lƣờng hiệu quả quản trị nhà nƣớc của CQĐP với từng biến phân cấp quản lý NSĐP theo hai cách: (i) hồi qui dữ liệu bảng tĩnh và (ii) hồi qui dữ liệu bảng động.
Các kết quả chính rút ra từ luận án: Luận án đã góp phần làm rõ tác động của phân cấp quản lý NSNN đến quản trị nhà nƣớc trong trƣờng hợp CQĐP gồm ba cấp: (1) khẳng định các nội dung phân cấp quản lý NSĐP có tác động khác nhau đến từng khía cạnh quản trị nhà nƣớc của CQĐP. Phân cấp NSĐP có tác động tích cực chất lƣợng cung ứng dịch vụ công, minh bạch và hiệu suất của bộ máy hành chính nhƣng lại có tác động tiêu cực đến chi phí không chính thức, tiếp cận và sở hữu đất đai. (2) Kết quả nghiên cứu về tác động của phân cấp chi NSĐP đến cung cấp dịch vụ đào tạo và y tế trong bối cảnh CQĐP gồm ba cấp cũng cho thấy sự ủng hộ đối với lý thuyết phân cấp quản lý NSNN: tăng phân cấp cho chính quyền cấp dƣới trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ công sẽ giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả. (3) Phát hiện kết quả tác động của phân cấp quản lý NSNN đến quản trị nhà nƣớc của CQĐP phụ thuộc vào sự phân cấp quản lý ngân sách theo từng nhiệm vụ chi, khả năng kiểm soát của chính quyền cấp trên đối với chính quyền cấp dƣới và năng lực của chính quyền đƣợc phân cấp.
Về mặt thực tiễn, luận án đã có một số đề xuất mới: (1) Phân cấp cho chính quyền cấp huyện cung cấp các hàng hóa, dịch vụ công mang tính địa phƣơng và không đòi hỏi lợi thế về qui mô;chuyển lại cho chính quyền cấp tỉnh những nhiệm vụ chi mà cấp huyện thực hiện không hiệu quả;phân định chi tiết từng nhiệm vụ chi cho từng cấp CQĐP. (2) Điều chỉnh phƣơng thức chia sẻ nguồn thu thuế giá trị gia tăng (GTGT), thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) giữa NSTƢ và NSĐP; chuyển thuế tài nguyên, thuế bảo vệ môi trƣờng thành khoản thu phân chia giữa các cấp CQĐP;xây dựng một danh mục nguồn thu bắt buộc mà CQĐP phải tuân thủ và một danh mục các nguồn thu mở mà các địa phƣơng có thể tự lựa chọn nguồn thu và 6 z quyết định thuế suất hay mức thu. (3) Xác định lại phạm vi vay nợ của CQĐP và giới hạn nợ của cần đƣợc xây dựng dựa trên khả năng trả nợ. - Tác giả Tô Thiện Hiền (2012): “Nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An Giang giai đoạn 2011 - 2015 và tầm nhìn đến năm 2020”, Luận án tiến sĩ - Đại học Ngân hàng thành phố Hồ Chí Minh.
Tác giả đã khẳng định vai trò của quản lý NSNN trong tiến trình đổi mới nền kinh tế. Các hình thức thu NSNN ở địa phƣơng đã từng bƣớc thay đổi, điều chỉnh để thực hiện nhiệm vụ tập trung nguồn thu cho NSNN, là công cụ điều chỉnh vĩ mô quan trọng của Nhà nƣớc. Tuy nhiên, cũng theo tác giả thì trong quá trình thực hiện quản lý thu NSNN của An Giang vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế và chƣa phù hợp với tình hình thực tế của địa phƣơng và đất nƣớc, cần phải tiếp tục điều chỉnh cho phù hợp. Các tồn tại đƣợc tác giả chỉ ra gồm: việc lập, chấp hành và quyết toán NSĐP còn chậm, chƣa đổi mới, đôi khi chƣa đúng theo quy định của Nhà nƣớc; tình trạng quản lý thu NSNN vẫn còn thất thoát do chƣa bao quát hết các nguồn thu; công tác quyết toán là khâu quan trọng nhƣng chƣa đƣợc quan tâm đúng mức, chƣa làm đủ sổ sách; đội ngũ cán bộ quản lý ngân sách còn hạn chế về chuyên môn, chậm đổi mới.
Phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc tác giả sử dụng xuyên suốt trong đề tài là phƣơng pháp duy vật biện chứng. Dựa vào phƣơng pháp này, các khoản thu, chi NSNN đƣợc xem nhƣ một hệ thống luôn biến đổi, vận động và do đó cần đƣợc quan tâm đổi mới. Đồng thời, tác giả còn sử dụng phƣơng pháp quy nạp, phân tích tổng hợp, thống kê, so sánh dựa trên lý thuyết quản lý nhà nƣớc về kinh tế, kinh tế học, kinh tế ngành. Luận án đã có những đóng góp, cụ thể nhƣ: làm sáng tỏ về mặt lý luận về hiệu quả quản lý NSNN và quản lý NSNN tỉnh An Giang; tổng hợp đƣợc hoạt động quản lý NSNN của một số quốc gia trên thế giới và của một số tỉnh khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho quản lý ngân sách trên địa bàn tỉnh An Giang.
Trên cơ sở phân tích thực trạng các hình thức thu, chi NSNN trong giai đoạn 2006 - 2010, tác giả đã đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện quản lý NSNN tỉnh An Giang đảm bảo tăng trƣởng và phát triển kinh tế bền vững của địa phƣơng với tầm 7 z nhìn đến năm 2020. - Tác giả Lê Công Toàn (2003): “Sử dụng công cụ chính sách tài chính để phát triển nền kinh tế trong quá trình hội nhập”, Luận án tiến sĩ - Đại học Tài chính Kế toán Hà Nội. Trên cơ sở phân tích và khái quát các vấn đề chung nhất về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với việc sử dụng các công cụ chính sách tài chính của Chính phủ nhƣ: công cụ về thuế, công cụ về chi tiêu và công cụ tài trợ cho thâm hụt ngân sách, tác giả đánh giá quá trình hình thành và phát triển của các công cụ chính sách tài chính, phân tích đánh giá một cách khách quan những lợi ích mà các công cụ này mang lại, đồng thời chỉ ra các hạn chế của những chính sách tài chính ở Việt Nam. Từ đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp để sử dụng công cụ chính sách tài chính nhằm phát triển nền kinh tế Việt Nam trong quá trình hội nhập những năm 2000.
- Tác giả Phạm Hồng Đức (2002): “Hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách của các cấp chính quyền địa phương”, Luận án tiến sĩ - Đại học Tài chính Kế toán Hà Nội. Luận án đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về phân cấp ngân sách, tác giả đã phân tích cơ chế phân cấp các cấp chính quyền địa phƣơng ở Việt Nam đến năm 2011. Theo tác giả, cơ chế phân cấp ngân sách của các cấp chính quyền địa phƣơng ở Việt Nam hiện nay còn tồn tại nhiều bất cập cần phải đƣợc nghiên cứu hoàn thiện, do đó việc hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách là hết sức cần thiết. Trong luận án, tác giả đã chỉ ra những thành quả đạt đƣợc và những hạn chế còn tồn đọng để đƣa ra các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách của các cấp chính quyền địa phƣơng Việt Nam.
- Tác giả Nguyễn Hữu Lực (2015): “Quản lý thu ngân sách nhà nước tại huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa”, Luận văn thạc sỹ, Trƣờng Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội. Theo tác giả, thực tiễn quản lý NSNN cấp huyện hiện nay đang đặt ra những yêu cầu, thách thức mới đòi hỏi công tác quản lý NSNN nói chung, quản lý thu NSNN nói riêng tại cấp này cần phải tiếp tục đƣợc đổi mới, ngày càng hoàn thiện, 8 z đi vào chiều sâu nhằm đạt hiệu quả cao hơn nữa. Do đó việc tăng cƣờng công tác quản lý thu NSNN và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực thông qua công cụ ngân sách trở thành vấn đề cấp thiết của cả nƣớc và các cấp chính quyền địa phƣơng. Tác giả chỉ sử dụng nguồn thông tin thứ cấp thu thập đƣợc để phân tích hoạt động quản lý thu NSNN trên địa bàn huyện Yên Định, Thanh Hóa.