CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VE CÔNG TAC QUAN LÝ THU BHXH 1. Một số khái niệm về quản lý thu bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm BHXH Nhu cầu của con người là luôn vận động và phát triển theo chiều hướng ngày càng được nâng lên. Khi xã hội phát triển, con người có xu hướng mong muốn đảm bảo an toàn cho cuộc sông của mình trước những rủi ro.
Có thể nói nhu cầu an toàn của loài người là nhu cầu vĩnh cửu. Xuất phát từ nhu cầu thiết thực này, bảo hiểm ra đời và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài người. Khi chưa có Luật bảo hiểm xã hội, khái niệm về BHXH được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau: Dưới góc độ chính sách: bảo hiểm xã hội là một chính sách xã hội nhằm giải quyết các chế độ xã hội liên quan đến một tầng lớp lao động và bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội và sự ôn định quốc gia. Dưới góc độ quản lý: bảo hiểm xã hội là một công cụ quản lý của Nhà nước để điều chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước; thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội.
Dưới góc độ tài chính: bảo hiểm xã hội là một quỹ tài chính độc lập, tập trung, được hình thành từ sự đóng góp của các bên tham gia và có sự hỗ trợ của Nhà nước. Dưới góc độ thu nhập: bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm, thay thế một phần thu nhập khi người lao động có tham gia BHXH bị mắt hoặc giảm thu nhập. Theo tổ chức lao động thế giới (ILO), bảo hiểm xã hội “là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng dé đối phó với khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm nhiều về thu nhập, gây ra bởi 6m dau, mat khả năng lao động, tuôi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Khái niệm về bảo hiểm xã hội được khái quát một cách cao nhất, đầy đủ nhất khi có Luật BHXH, đó là: “BHXH là sự bảo dam thay thé hoặc bù đắp một phan thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tudi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vao quỹ BHXH mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia.
Khái niệm thu bảo hiểm xã hội Thu BHXH là việc nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng tham gia phải đóng BHXH theo mức phí quy định hoặc cho phép những đối tượng tự nguyện tham gia được chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Trên cơ sở đó hoàn thành một quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích bảo đảm cho việc chỉ trả các chế độ BHXH và hoạt động của tô chức sự nghiệp BHXH đó Thu BHXH thực chất là quá trình phân phối lại một phần thu nhập của các đối tượng tham gia BHXH, phân phối và phân phối lại một phan của cải xã hội dưới dang giá trị, nhằm giải quyết hài hòa các lợi ích kinh tế, góp phần đảm bảo sự công bằng xã hội 1. Khái niệm quản lý thu bảo hiểm xã hội Cũng như các tô chức kinh tế - chính trị - xã hội khác, tô chức BHXH muốn tồn tại và phát triển phải có một tài chính riêng dé chi dùng cho công tác thực hiện chính sách, chế độ. Do đó, thu BHXH là nhân tố có tính chất quyết định đến sự tồn tại và phát triển của BHXHở bat kì một quốc gia nào trên thế giới.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy hiệu quả thu BHXH nói chung và thu BHXH đối với hình thức bắt buộc nói riêng thường đạt được kết quả không cao. Trong nên kinh tế nhiều thành phần như Việt Nam hiện nay, lợi ích của các bên tham gia BHXH là khác nhau. Don vị SDLD thì luôn muốn tối đa hóa lợi nhuận, tối thiểu hóa chi phí. Trong khi đó, NLD thì lại muốn đóng góp ít nhất mà lại được hưởng nhiều nhất.
Qty BHXH là có hạn, dé dam bảo cho mọi hoạt động được bền vững, cơ quan BHXH phải luôn tiến hành cân đối quỹ sao cho hợp lý nhất. Chính những mâu thuẫn về lợi ích trên và có thể đảm bảo lợi ích hợp pháp cũng như trách nhiệm của các bên tham gia cần phải có người trọng tài là Nhà nước. Với chức năng cai trị, Nhà nước sẽ sử dụng quyền lực của mình xây dựng các cơ chế, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu và quản lý thu BHXH. Có nhiều cách hiểu khác nhau về quản lý.
Nhưng xét về mặt bản chat, quan lý chính là sự tác động có kế hoạch, sắp xếp, tô chức, chỉ huy, kiểm tra các chủ thé quan lý, các quá trình xã hội và hoạt động của con người để chúng phát triển phù hợp với quy luật, đạt tới mục đích đề ra của tô chức và đúng với ý chí của nhà nước quản lý với chi phí thấp nhất. Quan lý thu BHXH là sự tác động có tổ chức của chủ thé quản lý dé điều chỉnh các hoạt động thu. Sự tác động đó được thực hiện bằng hệ thống các biện pháp hành chính, kinh tế và pháp luật nhăm đạt được mục tiêu thu đúng đối tượng, thu đủ số lượng và không dé thất thu tiền đóng BHXH, đảm bảo thời gian theo quy định. Nguyên tắc và vai trò của quan lý thu bảo hiểm xã hội 1.
Nguyên tắc của quản lý thu bảo hiểm xã hội Xuất phát từ nguyên tắc BHXH, nguyên tắc của quản lý thu BHXH được thực hiện như sau 1.1 Thu dung, thu du và thu kịp thời Thu đúng là đúng đối tượng, đúng mức đóng và đúng thời gian. Việc thu đúng phụ thuộc vào loại đối tượng lao động, mức tiền lương tiền công làm căn cứ đóng BHXH, tính chất hoạt động, loại hình doanh nghiệp. Thu đủ là thu đủ số người thuộc diện tham gia đóng BHXH bắt buộc và đủ số tiền phải đóng của NLD và NSDLĐ. Thu kịp thời là thu kịp thời về mặt thời gian khi có phát sinh quan hệ lao động, tiền lương tiền công mà những quan hệ này thuộc đối tượng phải tham gia đóng BHXH bắt buộc.
Chế độ chính sách BHXH thường xuyên thay đổi dé phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế-xã hội từng thời kỳ, tại mỗi thời điểm đó cần phải tổ chức thực hiện thu BHXH kip thời, không dé tồn đọng, không bỏ sót lao động tham gia BHXH. Tập trung, thống nhất, công bằng và công khai Cơ chế thu BHXH được quy định thống nhất ở tất cả các cấp, nguồn thu BHXH được quản lý tập trung thống nhất và điều tiết ở cơ quan BHXH cấp Trung ương là BHXH Việt Nam. Các doanh nghiệp khi tham gia BHXH phải công khai minh bạch số lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, mức tiền lương tiền công làm căn cứ đóng BHXH. Các doanh nghiệp này phải chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan BHXH và các cơ quan, ban ngành liên quan.
Tính công bằng còn được thể hiện ở việc thu nộp BHXH không phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế mà đều phải thu nộp theo tỷ lệ phần trăm như nhau.An toàn, hiệu qua Thực hiện quản lý chặt chẽ tiền thu BHXH theo chế độ quản lý tài chính Nhà nước, sử dụng nguồn thu đúng mục đích. Nguồn thu BHXH thường có khối lượng tiền nhàn rỗi tương đối lớn nên cần được quản lý nghiêm ngặt và phải đầu tư dé bao toàn và tăng trưởng quỹ. Vai trò của quản lý thu bảo hiểm xã hội 1.Tạo sự thống nhất trong hoạt động thu bảo hiểm xã hội Hoạt động thu BHXH vốn có tính chất đặc thù khác với các hoạt động khác đó là: đối tượng thu BHXH đa dạng, phức tạp, bao gồm nhiều thành phần kinh tế khác nhau, độ tuôi, thu nhập và vị trí địa lý vùng miền cũng không thống nhất. Do đó, nếu không có sự chỉ đạo thống nhất giữ các cấp quản lý thì hoạt động thu BHXH sẽ không đạt được hiệu quả cao.
Hiện nay, ngành BHXH của nước ta được quản lý theo ngành dọc, hệ thống đại lý bảo hiểm ở các xã cũng khá lớn. Thông qua công tác quản lý, quá trình tổ chức thực hiện chính sách BHXH giữa các cấp khác nhau được thong nhat. Viéc thong nhất giữa những người bị quản lý và người quản lý sẽ làm giảm chi phí, tiền của va công sức cho các cơ quan BHXH. Như vậy, thông qua hoạt động quản lý những nội dung quan trọng của hoạt động thu BHXH được thống nhất về đối tượng thu, biểu mẫu, hồ sơ thu, quy trình thu nộp BHXH.
Đồng thời giúp cho cơ quan BHXH nắm chắc được các nguồn thu, từ các đối tượng khác nhau dé đưa ra các biện pháp nâng cao hiệu quả các nguồn thu đó.Đảm bảo hoạt động thu BHXH ồn định, bên vững, hiệu quả Thu BHXH có vai trò rất quan trọng trong việc cân đối quỹ BHXH. Tính ồn định và bền vững, hiệu quả của hoạt động thu BHXH là một mục tiêu mà bất kì một hệ thống BHXH của quốc gia nào cũng mong muốn đạt được. Bởi vì BHXH là một phan quan trọng của hệ thống ASXH. Khi hoạt động thu BHXH ồn định, bền vững và hiệu quả cũng có nghĩa là hệ thong an sinh xã hội được đảm bảo, tạo tiền đề cho sự phát triển kinh tế.
Tuy nhiên, để đạt được những mục tiêu quan trọng này trong quá trình thu BHXH đòi hỏi phải đảm bảo một số yếu tố nhất định. Với chức năng của mình, công tác quản lý thu BHXH sẽ đảm bảo hoạt động thu BHXH ồn định, bền vững, hiệu quả thông qua: Thứ nhất, công tác quản lý sẽ giúp định hướng công tác thu BHXH một cách đúng đắn, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia trong mỗi thời kì trên cơ sở xác định mục tiêu chung của hoạt động thu BHXH đó là: thu đúng, thu đủ, thu không để thất thoát, từ đó hướng mọi nỗ lực cá nhân, tổ chức vào mục tiêu chung đó. Thứ hai, nhờ việc “chỉ huy” liên tục của người quản lý mà quá trình thu BHXH với rất nhiều yếu tố phức tạp đã được tô chức, điều hòa, phối hợp nhịp nhàng, hướng dẫn hoạt động của các cá nhân trong hệ thống BHXH, giúp tăng cường tính 6n định trong hệ thống nhằm dat được mục tiêu dé ra.