CHƯƠNG 1 MỘT SỐ NỘI DUNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THU BHXH BẮT BUỘC VÀ QUẢN LÝ THU BHXH BẮT BUỘC 1. Những vấn đề chung về BHXH và thu BHXH bắt buộc 1. Tổng quan về BHXH, vai trò của BHXH 1. Khái niệm BHXH BHXH là sự tổ chức bảo đảm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không được sử dụng, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác, nhằm góp phần đảm bảo an toàn kinh tế cho người lao động và gia đình họ; đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
Từ các giác độ khác, cũng có thể có những khái niệm khác nhau về BHXH. - Trên góc độ pháp luật người ta có thể hiểu: BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ người lao động, sử dụng tiền đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động, người lao động và được sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước, nhằm trợ cấp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật (hưu) hoặc chết. - Trên góc độ tài chính có thể quan niệm: BHXH là thuật (kỹ thuật) chia sẻ rủi ro và tài chính giữa những người tham gia bảo hiểm theo quy định của pháp luật. - Trên góc độ chính sách xã hội cũng có thể hiểu: BHXH là một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống vật chất cho người lao động khi họ không may gặp phải các “rủi ro xã hội”, nhằm góp phần đảm bảo an toàn xã hội….
Theo Luật BHXH được Quốc hội Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công bố năm 2014 (Luật số 58/2014/QH13) có hiệu lực từ ngày 7 01/01/2016, Bảo hiểm xã hội được hiểu là: " BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH" 1. Vai trò của BHXH a. Vai trò của BHXH đối với người lao động và gia đình của họ - Thứ nhất: BHXH có vai trò ổn định thu nhập cho người lao động và gia đình họ. Khi tham gia BHXH, người lao động phải trích một khoản phí nộp vào quỹ BHXH, khi gặp rủi ro, bất hạnh như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động làm cho chi phí gia đình tăng lên hoặc phải ngừng làm việc tạm thời.
Do vậy thu nhập của gia đình bị giảm, đời sống kinh tế lâm vào tình cảnh khó khăn, túng quẫn. Nhờ có chính sách BHXH mà họ được nhận một khoản tiền trợ cấp đã bù đắp lại phần thu nhập bị mất hoặc bị giảm để đảm bảo ổn định thu nhập, ổn định đời sống. - Thứ hai: Ngoài việc đảm bảo đời sống kinh tế, BHXH tạo được tâm lý an tâm, tin tưởng. Khi đã tham gia BHXH góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho người lao động đem lại cuộc sống bình yên, hạnh phúc cho nhân dân lao động.
Vai trò của BHXH đối với xã hội - Thứ nhất: Tăng cường mối quan hệ giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động, mối quan hệ ràng buộc, chặt chẽ, chia sẽ trách nhiệm, chia sẽ rủi ro chỉ có được trong quan hệ của BHXH. Tuy nhiên mối quan hệ mối quan hệ này thể hiện trên giác độ khác nhau. Người lao động tham gia BHXH với vai trò bảo vệ quyền lợi cho chính mình đồng thời phải có trách nhiệm đối với cộng đồng và xã hội. Người sử dụng lao động tham gia BHXH là để tăng cường tình đoàn kết và cùng chia sẻ rủi ro cho người lao động nhưng đồng thời cũng bảo vệ, ổn định cuộc sống cho các thành viên trong xã hội.
Mối quan hệ này thể hiện tính nhân sinh, nhân văn sâu sắc của BHXH. 8 - Thứ hai: BHXH thể hiện chủ nghĩa nhân đạo cao đẹp, BHXH tạo cho những người bất hạnh có thêm những điều kiện, những lực đẩy cần thiết để khắc phục những biến cố xã hội, hoà nhập vào cộng đồng, kích thích tính tích cực của xã hội trong mỗi con người giúp họ hướng tới những chuẩn mực của chân-thiện-mỹ nhờ đó có thể chống lại tư tưởng “Đèn nhà ai nhà ấy rạng”. BHXH là yếu tố tạo nên sự hoà đồng mọi người, không phân biệt chính kiến, tôn giáo chủng tộc, vị thế xã hội đồng thời giúp mọi người hướng tới một xã hội nhân ái, cuộc sống công bằng, bình yên. - Thứ ba: BHXH thể hiện truyền thống đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau tương thân tương ái của cộng đồng: Sự đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng là nhân tố quan trọng cộng đồng, giúp đỡ những người bất hạnh là nhằm hoàn thiện những giá trị nhân bản của con người, tạo điều kiện cho một xã hội phát triển lành mạnh và bền vững.
- Thứ tư: BHXH góp phần thực hiện bình đẳng xã hội: trên giác độ xã hội, BHXH là một công cụ để nâng cao điều kiện sống cho người lao động. Trên giác độ kinh tế, BHXH là một công cụ phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong cộng đồng. Nhờ sự điều tiết này người lao động được thực hiện bình đẳng không phân biệt các tầng lớp trong xã hội. Vai trò BHXH đối với nền kinh tế - Thứ nhất: Khi chuyển sang cơ chế thị trường, thì sự phân tầng giữa các lớp trong xã hội trơ nên rõ rệt.
Đồng thời tạo ra sự bất bình đẳng về thu nhập giữa các ngành nghề khác nhau trong xã hội. Nhưng rủi ro xãy ra trong cuộc sống không loại trừ một ai, nếu rơi vào những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn thì cuộc sống của họ trở nên bần cùng, túng quẫn. BHXH đã góp phần ổn định đời sống cho họ và gia đình họ. - Thứ hai: Đối với các doanh nghiệp, khi những người lao động không may gặp rủi ro thì đã được chuyển giao cho cơ quan BHXH chi trả.
Nhờ vậy tình hình tài chính của các doanh nghiệp được ổn định hơn. Hệ thống BHXH đã bảo đảm ổn định xã hội tạo tiền đề để phát triển kinh tế thị trường tại địa phương. 9 - Thứ ba: Khi tham gia BHXH cho người lao động sẽ phát huy tinh thần trách nhiệm, gắn bó tận tình của người lao động trong các doanh nghiệp làm cho mối quan hệ thị trường lao động được trở nên lành mạnh hơn, thị trường sức lao động vận động theo hướng tích cực góp phần xây dựng và có kế hoạch phát triển chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường. - Thứ tư: Quỹ BHXH do các bên tham gia đóng góp được tích tụ tập trung rất lớn, phần quỹ nhàn rỗi được đem đầu tư cho nền kinh tế tạo ra sự tăng trưởng, phát triển kinh tế và tạo công ăn việc làm cho người lao động.
- Thứ năm: BHXH vừa tạo động lực cho các thành phần kinh tế phát triển nhưng mặt khác tạo ra sự bình đẳng giữa các tầng lớp dân cư thông qua hệ thống phân phối lại thu nhập góp phần lành mạnh hóa thị trường lao động tại các địa phương. Khái niệm thu BHXH bắt buộc - Dưới góc độ pháp luật BHXH hiện hành, BHXH được chia làm hai (02) loại là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyên. + BHXH bắt buộc là loại hình bảo hiểm mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia BHXH theo qui định của luật pháp. BHXH bắt buộc gồm năm (05) chế độ: Ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; hưu trí và tử tuất.
+ BHXH tự nguyện là loại hình bảo hiểm mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để được hưởng BHXH. BHXH tự nguyện chỉ bao gồm hai (02) chế độ: Hưu trí, tử tuất. - Thu BHXH là việc Nhà nước sử dụng quyền lực chính trị của mình để buộc các đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội theo pháp luật qui định phải đóng BHXH theo mức phí qui định nhằm hình thành quỹ BHXH đảm bảo cho việc chi trả trợ cấp BHXH theo qui định của pháp luật. Quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 1.
Khái niệm quản lý thu BHXH bắt buộc Theo khoa học quản lý, thì quản lý được hiểu rằng đó là quá trình mà chủ thể quản lý thông qua các công cụ quản lý để tác động vào đối tượng quản lý nhằm làm cho các đối tượng quản lý vận hành có hiệu quả theo mục đích đã định trước. Từ khái niệm quản lý nói trên, có thể hiểu rằng: Quản lý thu BHXH là quá trình tác động của các cơ quan BHXH đối với mọi tổ chức cá nhân có tham gia bảo hiểm theo một quy trình nhất định nhằm đạt được mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời và thu đúng pháp luật qui định số tiền BHXH của đối tượng tham gia BHXH vào Quỹ BHXH nhằm đáp ứng cho việc chi trả các chế độ BHXH dựa trên nguyên tắc có đóng, có hưởng. Nội dung quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Xây dựng kế hoạch thu BHXH bắt buộc hằng năm - Tính số thu BHXH bắt buộc: Căn cứ vào số đơn vị, số lao động và quỹ tiền lương, tiền công tham gia BHXH năm trước và dự tính các yếu tố tác động (phát triển mở rộng đơn vị, lao động tham gia mới, tăng mức lương tối thiểu, v.v) để tính số thu cho năm sau.
- Việc lập kế hoạch thu BHXH bắt buộc là quá trình xác định mục tiêu và phương thức để thực hiện hiệu quả mục tiêu: Xác định mục tiêu là số tiền thu BHXH bắt buộc trên cơ sở quỹ tiền lương, tiền công của người lao động, người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc và dự báo phát sinh theo thực tế tại địa phương. Phương thức thực hiện là các văn bản, quy định, hướng dẫn và các biện pháp thu BHXH bắt buộc được triển khai thực hiện. - Quy trình lập kế hoạch thu BHXH bắt buộc: + Đối với BHXH huyện: Căn cứ tình hình thực hiện năm trước, 6 tháng đầu năm và khả năng mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc trên địa bàn, lập kế hoạch thu BHXH bắt buộc năm sau (mẫu K01-TS) và gửi đến BHXH tỉnh trước ngày 15/9 hằng năm.
