Luận án tiến sĩ về đảm bảo tài chính cho bảo hiểm xã hội Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đảm bảo tài chính cho BHXH Việt Nam, phân tích cân đối thu chi quỹ BHXH, dự báo bền vững tài chính dài hạn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hào
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Bảo hiểm xã hội
• Đề tài: Đảm Bảo Tài Chính Cho Bảo Hiểm Xã Hội Việt Nam: Nghiên Cứu Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH CHO BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đảm bảo tài chính cho BHXH
• 1.2. Những nghiên cứu về thu bảo hiểm xã hội
• 1.3. Những nghiên cứu về chi bảo hiểm xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH CHO BẢO HIỂM XÃ HỘI
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH CHO BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NHẰM ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH CHO BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG BỐ CÁC KẾT QUẢ CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tài chính bảo hiểm xã hội Việt Nam

Trong bối cảnh hiện tại, tài chính bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc cải cách và phát triển hệ thống BHXH, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Theo các nghiên cứu, mức độ bao phủ của BHXH trên tổng số lao động xã hội vẫn còn thấp, đặc biệt là trong khu vực phi chính thức. Tình trạng trốn đóng và nợ đóng BHXH vẫn diễn ra phổ biến, dẫn đến sự mất công bằng trong phân phối lợi ích từ quỹ BHXH. Đặc biệt, trong bối cảnh già hóa dân số và biến đổi khí hậu, việc đảm bảo tài chính bền vững cho BHXH trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc đầu tư quỹ BHXH hiện tại chưa đạt hiệu quả cao, cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả sử dụng quỹ, đảm bảo công bằng cho mọi đối tượng tham gia.

1.1. Các vấn đề lý luận về tài chính bảo hiểm xã hội

Các vấn đề lý luận về tài chính bảo hiểm xã hội được xác định qua các khái niệm cơ bản như: đảm bảo thu, đảm bảo chi và duy trì sự cân đối quỹ BHXH. Để có thể đánh giá được mức độ đảm bảo tài chính cho BHXH, cần thiết phải xây dựng các tiêu chí cụ thể như mức độ bao phủ của hệ thống BHXH, mức độ tuân thủ các quy định về BHXH, và mức độ thụ hưởng của người lao động. Từ đó, có thể đưa ra những giải pháp nhằm cải thiện tình hình tài chính của BHXH. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc lựa chọn mô hình BHXH phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam là rất quan trọng. Điều này bao gồm việc xác định vai trò của Nhà nước trong việc quản lý và điều hành quỹ BHXH, cũng như mối quan hệ giữa tài chính BHXH với ngân sách nhà nước và các nguồn tài chính khác.

II. Thực trạng tài chính bảo hiểm xã hội Việt Nam

Thực trạng tài chính của bảo hiểm xã hội Việt Nam cho thấy nhiều điểm đáng lưu ý. Trong giai đoạn gần đây, số lượng người tham gia BHXH đã tăng lên, nhưng tỷ lệ bao phủ vẫn chưa đạt yêu cầu. Tình trạng nợ đóng BHXH từ các doanh nghiệp vẫn diễn ra phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng chi trả của quỹ BHXH. Theo thống kê, tỷ lệ người lao động tham gia BHXH tự nguyện còn rất thấp, cho thấy sự cần thiết phải có các chính sách khuyến khích tham gia. Hơn nữa, việc quản lý quỹ BHXH còn thiếu minh bạch, dẫn đến sự nghi ngờ của người dân về tính hiệu quả của quỹ. Để cải thiện tình hình này, cần có các giải pháp đồng bộ từ việc tăng cường tuyên truyền đến việc cải cách chính sách BHXH.

2.1. Đánh giá thực trạng thu và chi bảo hiểm xã hội

Thực trạng về thu bảo hiểm xã hội cho thấy rằng, mặc dù có sự gia tăng trong số lượng người tham gia, nhưng mức độ tuân thủ vẫn còn thấp. Tình trạng nợ đóng từ phía các doanh nghiệp và tổ chức vẫn là vấn đề nhức nhối. Về chi, các khoản chi cho các chế độ bảo hiểm xã hội như hưu trí, ốm đau, thai sản vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người lao động. Các số liệu cho thấy rằng, nhiều người lao động chưa được hưởng đầy đủ quyền lợi từ quỹ BHXH, dẫn đến sự bất mãn và thiếu niềm tin vào hệ thống. Do đó, cần có các biện pháp cải cách mạnh mẽ để đảm bảo rằng quỹ BHXH có thể hoạt động hiệu quả và công bằng hơn.

III. Giải pháp đảm bảo tài chính cho bảo hiểm xã hội Việt Nam

Để đảm bảo tài chính bền vững cho BHXH, cần phải triển khai một số giải pháp cụ thể. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường vai trò của Nhà nước trong việc quản lý và điều hành quỹ BHXH. Nhà nước cần có các chính sách khuyến khích người lao động tham gia BHXH tự nguyện, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và khu vực phi chính thức. Hơn nữa, việc cải cách chính sách BHXH cần được thực hiện đồng bộ, trong đó có việc điều chỉnh mức đóng, mức hưởng và các điều kiện hưởng các chế độ BHXH. Các mô hình BHXH cần được nghiên cứu và áp dụng một cách linh hoạt để phù hợp với tình hình thực tế của Việt Nam.

3.1. Tăng cường quản lý và cải cách chính sách

Việc tăng cường quản lý tài chính BHXH là rất cần thiết. Các cơ quan quản lý cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả trong việc sử dụng quỹ BHXH. Đồng thời, cải cách chính sách BHXH cần được thực hiện để đảm bảo quyền lợi cho người lao động, bao gồm việc điều chỉnh mức đóng và mức hưởng một cách hợp lý. Cần thiết phải có các chương trình tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia BHXH, từ đó tạo ra sự đồng thuận và tăng cường tính tuân thủ trong việc đóng BHXH.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH CHO BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đảm bảo tài chính cho BHXH Về đảm bảo tài chính cho bảo hiểm xã hội, theo như nghiên cứu sinh được biết, cho đến nay trên thế giới và trong nước, chưa có công trình khoa học, luận án tiến sĩ nào đề cập đến. Chỉ có các công trình khoa học, các luận án tiến sĩ đề cập đến các vấn đề liên quan đến đảm bảo tài chính cho BHXH như: vấn đề thu, chi, cân đối thu, chi quỹ, đầu tư quỹ BHXH, cơ chế tài chính BHXH. Những nghiên cứu về thu bảo hiểm xã hội 1.

Luận án tiến sĩ của Phạm Trường Giang (2010), Hoàn thiện cơ chế thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam. Luận án đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về cơ chế thu BHXH, nghiên cứu sự phối hợp giữa các bộ phận trong hệ thống thu BHXH, từ đó phát hiện ra những tồn tại, bất cập. Trên cơ sở phân tích thực trạng công tác thu BHXH ở Việt Nam, luận án đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam. Như vậy, đối tượng nghiên cứu của luận án là cơ chế thu BHXH.

Phạm vi nghiên cứu của luận án chỉ tập trung nghiên cứu loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộc (không nghiên bảo hiểm tự nguyện). Số liệu nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 2004-2008. Như vậy, những vấn đề tài chính BHXH khu vực phi chính thức (BHXH tự nguyện) và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) chưa được luận án đề cập đến. Đề tài khoa học cấp Bộ doTS Dương xuân Triệu làm chủ nhiệm (2000), Cơ sở khoa học hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội.

Mục đích nghiên cứu của đề tài hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội. Đề xuất các biện pháp quản lý thu BHXH phù hợp với từng loại đối tượng tham gia BHXH. Thông 7 qua việc nghiên cứu kinh nghiệm thu bảo hiểm xã hội của một số nước như Nhật Bản, Indonexia, Mỹ, Singapo và thực trạng công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội của Việt Nam qua các thời kỳ, tác giả đãđưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội như: hoàn thiện các quy định thu BHXH bao gồm mức thu, tiền lương tối thiểu, đăng ký lao động tham gia BHXH; hoàn thiện quy trình thu bảo hiểm xã hội theo từng loại đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội; áp dụng quản lý thu bảo hiểm xã hội bằng công nghệ tin học.Nội dung của đề tài tập trung vào hoạt động tác nghiệp của cơ quan thực hiện chính sách BHXH 1. Những nghiên cứu về chi bảo hiểm xã hội 1.

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Chính(2010), Hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội.Luận án làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến công tác tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội cho người lao động. Phân tích thực trạng hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội cho người lao động ở Việt nam. - Trong hoạt động chi trả bảo hiểm xã hội, luận án đã phân tích và rút ra những vấn đề còn tồn tại như: việc lập kế hoạch chi còn có những sai sót, báo cáo quyết toán chậm, công tác hướng dẫn kiểm tra còn chưa sâu sát, phương tiện vận chuyển và bảo quản tiền mặt còn thiếu, mạng lưới thông tin chưa được phủ khắp các tỉnh, thành, lệ phí chi trả thấp, còn một bộ phận người sử dụng lao động chưa làm tròn trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động… từ đó làm ảnh hưởng đến hoạt động chi trả và quyền lợi của các đối tượng hưởng bảo hiểm xã hội. Trên cơ sở đó, đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam trong thời gian tới.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là công tác tổ chức chi trả BHXH. Phạm vi nghiên cứu của luận án là quỹ BHXH bắt buộc ở Việt Nam. Loại hình BHXH tự nguyện và BHTN không được đề cập đến trong luận án. Tiểu đề án, Hoàn thiện quy chế chi bảo hiểm xã hội (2005) do TS Trần Đức Nghiêu làm chủ nhiệm.

Tiểu đề án đã tổng hợp khá đầy đủ các văn bản pháp luật liên quan đến quy chế chi BHXH, trình bày những nội dung cụ thể về chi trả 8 lương hưu, trợ cấp BHXH hàng tháng, chi trả trợ cấp BHXH 1 lần, chi trả trợ cấp ốm đau, thai sản và nghỉ dưỡng sức, quy trình chi trả lương hưu, trợ cấp BHXH hàng tháng, quy trình chi trả trợ cấp 1 lần. Tiểu đề án cũng nói lên những ưu, nhược điểm của quy trình hiện hành về quản lý chi BHXH. Thông qua đó đưa ra những biện pháp để khắc phục. Tuy nhiêu tiểu đề án cũng chỉ tập trung nghiên cứu quy trình về quản lý chi BHXH, và cũng mới chỉ nghiên cứu BHXH bắt buộc khu vực chính thức, chưa nghiên cứu BHXH tự nguyện, khu vực phi chính thức.

Đề tài khoa học cấp Bộ do TS Dương Xuân Triệu chủ nhiệm (1998), Hoàn thiện phương thức tổ chức chi trả các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho người tham gia bảo hiểm xã hội. Đề tài đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về các chế độ BHXH như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cả trước và sau khi BHXH đi vào hoạt động. Đề tài đã phản ánh được quá trình tổ chức chi trả các chế độ BHXH theo cơ chế cũ cũng như từ khi BHXH Việt Nam ra đời, đã phân tích được những mặt mạnh, mặt yếu, những tồn tại do các văn bản pháp luật về BHXH gây ra. Qua đó đưa ra những kiến nghị làm cơ sở cho việc sửa đổi các văn bản pháp luật hiện hành để đáp ứng các yêu cầu đổi mới cơ chế, chính sách về BHXH.

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (1996), Thực trạng và định hướng hoàn thiện tác nghiệp chi trả chế độ BHXH hiện nay, mã số 96-03-03/ĐT do TS Dương Xuân Triệu làm chủ nhiệm. Đề tài đã khái quát những vấn đề lý luận về BHXH và quỹ BHXH. Phân tích thực trạng hoạt động chi trả BHXH ở Việt Nam giai đoạn 1995-1996 thông qua việc phân tích các mặt như: cơ sở vật chất phục vụ công tác chi trả, quản lý đối tượng chi trả, đồng thời qua việc phân tích các phương thức chi trả BHXH, những ưu, nhược điểm của từng phương thức chi trả. Từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện tác nghiệp chi trả các chế độ BHXH cho người lao động như: hoàn thiện các văn bản quy định có liên quan đến quản lý đối tượng, quản lý tài chính, tạo hành lang pháp lý để cho BHXH các cấp có cơ sở thực hiện; xây dựng hệ thống tổ chức bộ máy chi trả BHXH từ trung ương đến cơ sở, tính toán mức phí chi trả, giữa các 9 vùng, các khu vực cho hợp lý hơn; tăng cường công tác kiểm tra, giám sát tài chính trong khâu nghiệp vụ chuyên môn.

Những nghiên cứu về đầu tư quỹ BHXH 1. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Trọng Thản (2005), Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư từ quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam. Luận án đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận về bản chất của quỹ bảo hiểm xã hội và các mô hình tổ chức quỹ BHXH. Những cơ sở lý thuyết của hoạt động đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội.

Đánh giá toàn diện về quá trình tạo lập và sử dụng quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam cũng như sự định lượng và sử dụng quỹ trong hoạt động đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội. Từ đó xây dựng các quan điểm, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội. Về phạm vi nghiên cứu, luận án cũng tập trung vào nghiên cứu BHXH bắt buộc (vào thời điểm này chính sách BHXH tự nguyện chưa được triển khai). Về không gian luận án nghiên cứu BHXH giai đoạn 1995- 2003.

Những nghiên cứu của luận án một mặt góp phần hoàn thiện những vấn đề lý luận và thực tiễn về đầu tư tài chính bảo hiểm xã hội và hiệu quả đầu tư tài chính BHXH. Luận án cũng đóng góp những ý tưởng khoa học để xây dựng hệ thống các định chế pháp lý liên quan đến hoạt động tài chính của ngành bảo hiểm xã hội. Góp phần trực tiếp vào việc xác định những chiến lược đầu tư tài chính bảo hiểm xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam. Như vậy, luận án mới chỉ nghiên cứu đầu tư quỹ BHXH bắt buộc, các vấn đề tài chính của quỹ BHXH tự nguyện và quỹ BHTN chưa được luận án đề cập đến.

Luận án tiến sĩ của Vũ Thành Hưng (1999), Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động bảo hiểm hưu trí ở Việt Nam. Luận án hệ thống hóa những vấn đề lý luận về BHXH và chế độ bảo hiểm hưu trí, tài chính và các nguồn hình thành, chi trả của chế độ bảo hiểm hưu trí. Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả hoạt động bảo hiểm hưu trí. Luận án cũng đưa ra một số mô hình đánh giá tính bền vững, hiệu quả của quỹ bảo hiểm hưu trí, các nhân tố ảnh hưởng đến tài chính bảo hiểm hưu trí.

Trên cơ sở phân tích thực trạng quỹ bảo hiểm hưu trí của Việt Nam 10 giai đoạn 1995- 1998. Luận án đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư quỹ bảo hiểm hưu trí như: hoàn thiện và nâng cao hiệu quả công tác thu BHXH để đảm bảo thu đúng, thu đủ và thu kịp thời đối với các đơn vị, cá nhân tham gia BHXH; tổ chức có hiệu quả quá trình chi trả lương hưu và các khoản chi trả khác liên quan đến người về hưu đúng quy định và mức về thời gian chi trả; quản lý và đảm bảo sự an toàn và phát triển quỹ bảo hiểm hưu trí; xây dựng và hoàn thiện phương án thu để hình thành quỹ hưu trí đủ trang trải cho mọi chi phí cho chế độ hưu trí; phương thức hình thành quỹ; các yếu tố hình thành và chi dùng quỹ; tăng cường kiểm tra, giám sát quá trình thu- chi, quản lý và sử dụng quỹ bảo hiểm xã hội; tăng cường công tác phân tích, dự bảo tài chính, đặc biệt là thẩm định tài chính đối với các phương án đầu tư của quỹ.