Chương 1 MOT SỐ VẤN DE LÝ LUẬN VE QUY BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC VÀ QUY ĐỊNH PHAP LUẬT VIỆT NAM VE QUY BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 111. Một số vấn đề lý luận về quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc. Định nghĩa quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc Có thể nói sự hình thành quỹ BHXH xuất phat từ nhu cầu thực tế của cả NLP va người sử dụng lao đông (NSDLD). Đó là nhu céu thanh lập một quỹ chung do giới chủ và NLD trích ra một khoản tiển từ thu nhập hàng tháng trên cơ sở xác suất mii ro xy ra đối với NLD làm thuê.
Mối quan hệ tương trợ này về sau được sự can thiệp của nha nước để giúp cho việc trợ cấp được thực. hiện một cách thông nhất, số tiên mã các bên đóng góp hình thành một quỹ tiên tệ tập trung trên phạm vi quốc gia. Quỹ nảy được quản lý chất chế bởi nhả nước và thậm chí có thể được hỗ trợ từ ngân sách nha nước khi cân thiết nhằm dm bảo khả năng chỉ trả của quỹ cho NLĐ khí gặp những biển cổ bất lợi én nay, chưa có văn bản pháp lý nào quy định khái niệm quỹ BHXH mẻ nó thưởng được tiếp cân ở hai góc độ chính lé góc độ kinh tế và góc đồ pháp lý Ở góc đô kinh tế, theo nghĩa rộng, quỹ BHXH là tập hợp những phương tiện nhằm thöa mãn những nhu câu phát sinh về BHXH trên cơ sở sự đồng góp của những người tham gia BHXH. Đó là các khoản dự trữ vẻ tai chính và các phương tiện, cơ sỡ vật chất phục vụ cho quỹ BHXH.
Theo nghĩa hep, quỹ BHXH là tập hợp những đóng góp bằng tién của người tham gia BHXH, hình thành một quỹ tiên tê tép trung để chỉ trả cho người được bão hiểm và gia đình ho khi bị giảm hoặc mắt thu nhập do bi gidm, mắt khả năng lao động hoặc mit việc làm. 6 góc độ pháp lý, quý BHXH la tổng hợp những quy định của Nha nước. vẻ đóng góp, sử dung và chỉ tra quỹ BHXH cho NLD vả trong một số trường hợp là thành viên của gia đính họ khi bị giảm hoặc mắt khả năng lao động. Bao hiểm xã hội có hai loại bình là BHXH bất buộc và BHXH tự nguyện, BHXH bất buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức thực hiện và bất buộc áp dụng đối với một số NLĐ và NSDLĐ theo quy định của pháp uất Theo khuyến nghỉ của ILO tại Công ước số 102 ngày 25/6/1952, hệ thông BHXH bao gồm 09 chế độ: chim sóc y , trợ cấp ôm đau, trợ cấp thất nghiệp, tro cấp tuổi giả tro cấp tai nạn lao đông, bệnh nghề nghiệp, trợ cap gia đình, trợ cấp sinh dé, trợ cấp khi tản phé, trợ cấp tiên tuất (trợ cap mắt người.
nuôi dưỡng), Tùy theo điều kiện kinh tế, xã hội mà mỗi nước phải thực hiện ít nhất là 03 chế độ, trong đó, ít nhất phãi có một trong năm chế độ: trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp tuổi giả, trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, trợ cấp khi tản phế và trợ cấp tiên tuất. Hậu hết các quốc gia quy định BHXH bắt buộc gồm 05 chế độ là chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và hưu trí, từ tuất. Loại hình BHXH bất buộc la do Nha nước 18 chức thực hiện va bit buộc áp dung đối với một số NLD và NSDLĐ theo quy định của pháp luật. BHXH tự nguyên la loại hình BHXH ma NLD tự nguyên tham gia, NLD được lựa chon mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng BHXH.
Do đó, quỹ BHXH cũng có hai loai là quỹ BHXH bắt buộc va quỹ BHXH tự nguyên. Có thé hiểu quỹ BHXH bắt buộc ia 5 được tao lập và cht trả cho các chế độ BHXH do Nhà nước tổ chức thực hién và bắt buộc áp dung di với một số NLD và NSDLĐ theo quy dinh của pháp ind. Đặc diém quỹ bão hiém xã lội bắt buộc Quỹ BHXH bắt buộc có những đặc điểm của quỹ BHXH nói chung, đó là “Thứ nhất, nhà nước béo dim sự an toan tải chính của quỹ BHXH tắt ‘budc: Sự an toan, cân đối quỹ BHXH bat buộc là điều kiện quan trọng để duy. trì chế đô BHXH bất buộc.
Để dim bảo được sư cân đổi của quỹ thi cân có sự tính toán hợp lý và công tác quản lý hiệu quả nguồn thu, chi quỹ. Tuy nhiên không phải lúc nao sự tính toán này cũng lả chính sắc và vì nhiễu nguyên. nhân khác nhau, ké cả những yêu tô không thé dự liệu được trước dẫn đến. việc thu không phải lúc nào cũng đũ bù chỉ.
Trong khí đó, BHXH bắt buộc la một chính sách an sinh xã hội quan trọng của mỗi quốc gia, Nha nước có vai trò hoạch định chính sách và bảo trợ cho BHXH bắt buộc, do đó để bao đăm. cho sự an toàn, duy tì quỹ BHXH bat buộc thi phải hỗ trợ một phân cho quỹ BHXH từ ngân sách nha nước Quỹ BHXH bắt buộc thường có quy mô lớn, có ảnh hưởng dén diện rông NLD, đời sống nhân dân. Việc đảm bao duy trì quỹ không chỉ là trách nhiêm của Nha nước ma còn vì Nhà nước là chủ thé đặc biệt, có khả năng đầm bão được sự an toàn của quỹ thông qua viếc ban hành các chỉnh sách thu, chi va bảo trợ cho quỹ. Nha nước với ngân sách của mình có khả năng kip thời nhất ứng phó với những thay đổi, nguy cơ mất an toàn quỹ để dim bảo ‘ip thời đáp ứng nhủ câu chi trả của quỹ.
Thứ hat, quỹ BHXH tắt buộc là quỹ tiên dùng. Quỹ BHXH bất buộc. 1ä một bộ phân cầu thành cia hệ thống phân phối thu nhập quốc dân, làm. nhiệm vụ phân phối lại thu nhập cho NLD.
Nhu cầu bão hiểm sẽ chỉ được. thöa mén thông qua tiêu dùng của cá nhên những người được hưỡng BHXH bat buộc. Do đó Quỹ BHXH bắt buộc vừa là quỹ tích lũy và vừa là quỹ tiêu dùng trên cơ sở tuân theo quy luật công bằng, ở mức đô nhất định theo nguyên tắc tương đương, đẳng thời phải tham gia điều chỉnh cẩn thiết giữa các nhủ cầu và lợi ích Thứ ba, quỹ BHXH bắt buộc vừa mang tính hoản trả, vừa mang tính. không hoàn trả: Quỹ BHXH nói chung phải tuân thủ nguyên tắc có đóng - có thưởng, mức hưởng tương ứng với mức đóng góp.
Quy BHXH được dig dé để chi tra trợ cấp cho NLD khi họ không may gặp các rủi ro dẫn đến mat hay giảm thu nhêp, đó cũng chính lả những người tham gia đóng góp vào quỹ. Do đó quỹ BHXH bắt buộc là một quỹ hoàn tả. Song không phải moi NLD tham gia đóng gop vào quỹ BHXH bắt buộc déu được hưởng trợ cấp BHXH va cũng không phải moi trường hợp những người đồng góp như nhau sẽ được hưởng trợ cấp như nhau từ quỹ BHXH bắt buộc. NLD tham gia đồng góp váo quỹ BHXH bat buộc chỉ được hưởng trợ cấp từ quỹ khi rơi vào những sự kiên ‘bao hiểm, đáp ứng được diéu kiện được hưởng trợ cấp.
Điều đó dẫn đến việc. sẽ có những NLD không bao giờ được hướng trợ cấp từ quỹ BHXH bat buộc nhưng cũng có những người được hưởng một lan hoặc nhiễu lẫn trợ cấp từ quỹ, phụ thuôc vào rồi ro ma họ gặp phải tối thiểu giúp NLD va gia đính ho dn định cuộc song khi gặp những rủi ro, biển cổ bat lợi. Với nguyên tắc lấy số đông bù số ít, dựa trên sự san sẽ rồi rũ của toán xã hội, người tham gia BHXH bất buộc chỉ đóng góp một phân trong thu nhập của minh vào quỹ nhưng khí gặp phải những biển cổ, rũ ro họ lai có thể nhận được sự trợ cấp lớn hon cả số tiến mình đã đóng góp. Đó là do nhiều người cũng đóng góp dé tạo nên nguồn tài chính lớn cho quỹ, đảm bao chỉ trả hỗ trợ số ít NLD lâm vào hoàn cảnh khó khăn ảnh hưởng đến thu nhập “Thứ năm, quỹ BHXH bat buộc là một quỹ tải chính độc lập, tập trùng, nằm ngoài ngân sách nha nước: Quỹ BHXH bất buộc được Nha nước bão trợ, bảo đảm sự an toàn nhưng nguén tai chính của quỹ lại được hình thành từ sự đồng góp của NLD va NSDLĐ là chủ yếu.
Những người tham gia BHXH bắt ‘budc sẽtrích một phan thu nhập hang tháng để tạo lập vả duy trì sự tổn tai của quỹ. Quỹ nay được hạch toán, quản lý độc lập với ngân sách nha nước va tập trung thông nhất trong toàn hệ thống, Ngân sách nhà nước chỉ hỗ trợ cho quỹ trong những trường hợp đặc biệt nguy cấp Voi tính chất "bất buộc” của minh, quỹ BHXH bất buộc còn có đặc điểm riêng Điểm đặc trưng khác biệt của quỹ BHXH bat buộc la sự đóng gop của NLD váo quỹ mang tinh bất buộc, mọi NLĐ, NSDLĐ khi đã sắc lập quan hệ lao động va thuộc đối tượng luật định thi phải tham gia, đồng gúp vao 10 quỹ Mức đóng BHXH bắt buộc thường được pháp luật ấn định cho cả NLD và NSDLD. Các bến tham gia BHXH bắt buộc không có quyền thương lượng, thöa thuận về mức đóng vào quỹ BHXH ma phải đóng theo mite ma pháp luật quy định cho mỗi bên. Vai trò của quỹ bão liễm xã hội bit buộc - Đắi với NB: X:hí gặp phải rũi ro ảnh hưởng đến việc làm, tiền lương, điều kiện vật chất cho đời sống của NLD va gia dinh ho ít nhiễu bi ảnh hưởng.
Tuy thuộc mức độ anh hưởng của nó mà NLĐ có thể tiếp tục duy tri cuộc sông, vượt qua và trở lại với công việc để tạo thu nhập nuôi sống ban thân va gia đính nhưng cũng có những người nếu không co su hỗ trợ thì khó có thé vượt qua, vươn. lên BHXH bắt buộc có chức năng bão đảm thay thé hoặc bù đắp thu nhập từ lao đồng của NLD. Quỹ BHXH bit buộc là nguồn để bão dm thay thé hoặc ‘bi đấp sự thiếu hụt thu nhập của NLD và gia đính họ khi NLD rơi vào rồi ro ‘bj giảm hoặc mắt khả năng thu nhập. Do đó, hậu quả của các rồi ro trong quá trình lao động va trong đời sống của NLD được hạn chế tác động đến việc duy trì cuộc sống, sinh hoạt hàng ngày của NLD va gia đính ho.
Nhờ có quy BHXH bắt buộc, cuộc sống của những thành viên trong gia đính NLD, nhất la trế em, những người tàn tật cũng được dim bao an toản. Bên canh đó, quỹ BHXH bắt buộc còn la cỏ ý nghĩa động viên tỉnh.