Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THI ĐUA, KHEN THƯỞNG 1. Những vấn đề chung về thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm - Khái niệm thi đua: Thi đua xuất hiện một cách khách quan khi có sự hiệp tác của người lao động sản xuất. Sự hợp tác lao động tạo ra sức mạnh tập thể lớn hơn sức mạnh của từng lao động cá nhân cộng lại.
Theo Mác: “Không nói đến thể lực mới do việc phối hợp nhiều sức thành một sức duy nhất mà có đuợc thì chỉ riêng sự tiếp xúc xã hội cũng sinh ra thi đua, sinh ra sự kích thích tinh lực làm tăng năng suất khá cao” hay “Thi đua nảy nở trong quá trình hợp tác lao động, trong hoạt động chung và kế hoạch của con người. Sự tiếp xúc xã hội tạo nên thi đua và sự nâng cao theo lối đặc biệt nghị lực sinh động tăng thêm nghị lực cho riêng từng người” [14; tr. Lúc sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi thi đua tồn tại khách quan trong xã hội, người dạy “Tưởng lầm rằng thi đua là một việc khác với những công việc hàng ngày. Thật ra công việc hàng ngày chính là nền tảng thi đua" [2; tr.
Vậy, Thi đua là một hiện tượng khách quan, là quy luật phát triển tất yếu trong quá trình hợp tác lao động của con người. Ở đâu có hợp tác lao động thì ở đó nảy sinh thi đua. Quá trình xây dựng và phát triển của pháp luật nước ta xuất phát từ tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua yêu nước và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác Thi đua khen thưởng. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: Hễ là người Việt Nam yêu nước thì phải thi đua, thi đua là yêu nước.
Thi đua là một cách yêu nước thiết thực nhất. Những người thi đua là những người yêu nước nhất. Theo Phêđôxêép nhà khoa học Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô cho rằng “Thi đua là sự đọ sức trong lao động và sáng tạo, mang đặc tính của con người 13 Luan van trong xã hội, được sinh ra bởi sự hợp tác lao động và bởi mối quan hệ xã hội của con người trong quá trình sản xuất. Theo Đại từ điển Tiếng Việt thì “Thi đua là việc cùng nhau đưa hết khả năng ra làm nhằm thúc đẩy lẫn nhau đạt được thành tích tốt nhất trong một hoạt động nào đó”.1559] Theo khoản 1, Điều 3 của Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022 “Thi đua là hoạt động có tổ chức do người có thẩm quyền phát động với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể, hộ gia đình” [32].
Thi đua là mọi người tự nguyện cùng nhau đem hết tài năng, sức lực nhằm thúc đẩy lẫn nhau đạt thành tích tốt nhất trong các hoạt động hay công việc chung của cộng đồng xã hội. Có thể nói Thi đua là đòn bẩy mạnh mẽ của tiến bộ kinh tế xã hội, là trường học giáo dục chính trị lao động và đạo đức cho nhân dân lao động. Chức năng chủ yếu của Thi đua xã hội chủ nghĩa là nâng cao hiệu suất trong sản xuất kinh doanh và các hoạt động khác của đời sống xã hội. - Khái niệm khen thưởng: Khen thưởng là công việc đã tồn tại khá lâu trong lịch sử xã hội, gắn liền với thưởng phạt của nhà nước thuộc các chế độ xã hội khác nhau.
Theo Từ điển Tiếng việt của Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2008: Khen là sự nhận xét đánh giá tốt về một con người nào đó; tổ chức nào đó, về cái gì, việc gì đó với ý nghĩa hài lòng. Còn thưởng là tặng cho bằng hiện vật hoặc tiền. Nói cách khác, khen thưởng là hình thức ghi nhận công lao, thành tích của cơ quan có thẩm quyền đối với cá nhân và tập thể. Nó tồn tại song hành với sự tồn tại của Nhà nước, còn Nhà nước là còn khen thưởng.
Khen thưởng vừa có ý nghĩa động viên về tinh thần vừa khích lệ bằng vật chất. Khen thưởng đóng vai trò quan trọng, nó là động lực thúc đẩy xã hội phát triển, là một công cụ hữu ích đối với người quản lý, người đứng đầu tổ chức nhằm khuyến khích, động viên mọi người tích cực hăng hái lập thành tích trong lao động sản xuất và công tác. 14 Luan van Khoản 3, Điều 3, Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022 quy định: “Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể có thành tích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [32]. Từ thực tiễn, có thể hiểu khen thưởng là quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đánh giá thành tích xuất sắc trong công việc của cá nhân, tổ chức dưới hình thức nhất định (tinh thần, vật chất) phù hợp các yêu cầu của một bối cảnh, giai đoạn lịch sử cụ thể.
Điều 4, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng năm 2013 quy định: “Nhà nước thực hiện khen thưởng qua tổng kết thành tích các giai đoạn cách mạng, khen thưởng theo công trạng và thành tích đạt được, khen thưởng quá trình cống hiến và khen thưởng đối ngoại” [31]. Trong pháp luật Việt Nam, cả hai hình thức khen thưởng vật chất và khen thưởng tinh thần đều được quy định, nhưng phổ biến vẫn là hình thức suy tôn bằng các danh hiệu. Một số danh hiệu như: Huy chương, Huân chương; Cờ thi đua của Chính phủ, Cờ thi đua cấp Bộ, ngành; Chiến sĩ thi đua; Anh hùng lao động; Bằng khen, Giấy khen. Để nhận được những danh hiệu trên, đòi hỏi phải theo đúng quy trình, thủ tục do pháp luật quy định.
Nhà nước cần phải có những quy định tiêu chuẩn cụ thể, rõ ràng về khen thưởng đối với công chức để đảm bảo công tác khen thưởng thực sự phát huy tác dụng, để công tác khen thưởng thực sự là công cụ hữu hiệu trong xây dựng và phát triển đội ngũ công chức, phục vụ đắc lực cho quá trình phát triển đất nước. Mối quan hệ giữa thi đua và khen thưởng Thi đua và khen thưởng là hai nội dung có quan hệ chặt chẽ và tác động biện chứng lẫn nhau. Thi đua là động lực thúc đẩy cá nhân, tổ chức hoàn thành tốt các nhiệm vụ, trên cơ sở đó thực hiện việc khen thưởng. Khen thưởng vừa là kết quả, vừa là yếu tố thúc đẩy phong trào thi đua phát triển.
Khen thưởng đúng 15 Luan van người, đúng việc; bảo đảm khách quan, công bằng và thực hiện kịp thời sẽ có tác dụng động viên, cổ vũ cho thi đua. Một là, khen thưởng là đánh giá kết quả của thi đua và là nhân tố thúc đẩy phong trào thi đua phát triển. Ở đâu làm tốt công tác khen thưởng, công tác này được đánh giá khách quan, công minh trên cơ sở phong trào thi đua thì ở đó quần chúng phấn khởi, có được phong trào thi đua mới, tốt hơn và ngược lại. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy “Thi đua là gieo trồng, Khen thưởng là thu hoạch”, việc lấy hình ảnh gieo trồng và thu hoạch tại thời điểm đó là một sự vận dụng vô cùng sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi nói về thi đua yêu nước.
Trên thực tế, trải qua hai cuộc kháng chiến của dân tộc, từ những phong trào thi đua trên tất cả các ngành nghề, lĩnh vực đã xuất hiện bao nhiêu điển hình tiên tiến, những anh hùng trong lao động và sản xuất, hăng hái thi đua lập nhiều thành tích trong chiến đấu, chống giặc ngoại xâm. Thi đua là cơ sở của việc khen thưởng. Thi đua tốt thì có nhiều thành tích để khen thưởng. Bình bầu thi đua đúng, công khai, chặt chẽ giúp cho việc khen thưởng được chính xác, động viên.
Bình bầu thi đua rộng, nể nang thì dẫn đến việc khen thưởng tràn lan, bình bầu thi đua chiếu lệ cho có, nếu không kiểm tra kỹ thì dẫn đến khen sai, khen không đúng sẽ phản tác dụng. Muốn làm tốt công tác khen thưởng thì phải lãnh đạo tốt phong trào thi đua và tổ chức việc bình bầu danh hiệu thi đua nghiêm túc ngay từ cơ sở. Hai là, khen thưởng phải gắn với thực hành phong trào thi đua yêu nước và nhiệm vụ chính trị của đất nước, từng địa phương, từng đơn vị. Khen thưởng phải phản ánh đúng phong trào thi đua.
Nơi nào có phong trào thi đua mạnh mẽ, đều khắp thì khen nhiều, phong trào thi đua xuất sắc thì khen cao, phong trào yếu thì ít khen mà khen nhiều là không đúng. Khen thưởng còn nhằm dẫn dắt phong trào thi đua, là định hướng phát triển xã hội. Việc khen thưởng từ phong trào thi đua thể hiện hướng đi đúng của phong trào cần được tiếp tục duy trì và phát huy. Tuy thi đua và khen thưởng có mối quan hệ khăng khít với nhau, tác động qua lại 16 Luan van nhưng lại độc lập với nhau, không phụ thuộc chặt chẽ với nhau.
Nhờ làm tốt công tác động viên thi đua và khen thưởng đúng và kịp thời mà việc thực hiện các nhiệm vụ sản xuất, chiến đấu, lao động và học tập đều đạt được những kết quả khả quan, giúp chúng ta có đủ người và lực đánh đuổi giặc ngoại xâm và xây dựng đất nước, từng bước tiến lên Chủ nghĩa xã hội. Ba là, thi đua là động lực thúc đẩy cá nhân, cộng đồng hoàn thành nhiệm vụ và là cơ sở cho việc khen thưởng. Ở đâu phong trào thi đua thực sự là động lực thì ở đó xã hội phát triển quần chúng phấn khởi và khen thưởng chuẩn xác, ngược lại ở đâu phong trào thi đua yếu, hoặc không có phong trào thi đua ở đó xã hội trì trệ công tác khen thưởng không chuẩn xác, quần chúng kém phấn khởi, thậm chí có những tiêu cực. Vai trò của công tác thi đua, khen thưởng Thi đua, khen thưởng là hai mặt của một vấn đề.
Khen thưởng là một nội dung không thể thiếu của thi đua, nó đã tác động, thúc đẩy phong trào thi đua yêu nước, phát triển đạt tới những đỉnh cao qua các thời kỳ cách mạng Việt Nam, góp phần giành thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến. Qua các phong trào thi đua, đã xuất hiện những tấm gương tập thể, cá nhân anh hùng, dũng sĩ, chiến sĩ thi đua trong hai cuộc kháng chiến và những tấm gương điển hình tiên tiến. Phong trào thi đua yêu nước giúp gieo trồng nên những điển hình tiên tiến trong lao động sản xuất và các mặt công tác khác.