Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI SẢN CÔNG TRONGCÁC CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN CẤP HUYỆN 1. Tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò và phân loại của tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước 1. Khái niệm tài sản công.
Tài sản là phạm trù có nội hàm rộng, phạm vi của luận văn này chỉ đề cập đến “Tài sản công” hay còn gọi là “Công sản” là những tài sản cố định hữu hình; là những tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện làm chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992, Điều 17 quy định: “Đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển, thềm lục địa và vùng trời, phần vốn và tài sản Nhà nước đầu tư vào các xí nghiệp, công trình thuộc các ngành và lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao, quốc phòng, an ninh cùng các tài sản khác mà pháp luật quy định là của Nhà nước đều thuộc sở hữu toàn dân”. Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, Điều 53 quy định: “Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý”. Bộ luật Dân sự năm 2015, Điều 197 quy định: “Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý”.
7 Luật Quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước năm 2008 theo đó thuật ngữ tài sản Nhà nước được sử dụng, khái niệm này được định nghĩa như sau “Tài sản nhà nước là Tài sản hình thành từ ngân sách nhà nước hoặc do pháp luật quy định thuộc sở hữu, quản lý của Nhà nước, bao gồm: trụ sở làm việc, quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất; máy móc, phương tiện vận tải, trang thiết bị làm việc; tài sản từ nguồn viện trợ, tài trợ, đóng góp của tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài nước cho Nhà nước và các tài sản khác do pháp luật quy định”, tuy nhiên tài sản Nhà nước trong thực tiễn có phạm vi rất rộng, đồng thời khái niệm này chưa tách bạch được nhiệm vụ quản lý về tài sản nhà nước và cung cấp dịch vụ công trong quản lý, sử dụng tài sản nhà nước, vì vậy Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 đã thay khái niệm “Tài sản nhà nước” bằng khái niệm “Tài sản công”. Luật quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 khoản 1 Điều 3 về giải thích từ ngữ “Tài sản công là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý, bao gồm: tài sản công phục vụ hoạt động quản lý, cung cấp dịch vụ công, bảo đảm quốc phòng, an ninh tại cơ quan, tổ chức, đơn vị; tài sản kết cấu hạ tầng phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; tài sản được xác lập quyền sở hữu toàn dân; tài sản công tại doanh nghiệp; tiền thuộc ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, dự trữ ngoại hối nhà nước; đất đai và các loại tài nguyên khác.” Như vậy việc đưa ra khái niệm tài sản công cụ thể để nhằm phân biệt với các loại tài sản khác tạo điều kiện thuận lợi cho việc Quản lý, sử dụng tài sản công trong thực tiễn. Theo giáo trình “Quản lý tài sản công” của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2017, trang 15) thìtài sản công là Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùn trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu 8 toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Theo giáo trình “Quản lý tài sản công” của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2017, trang 43), tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước bao gồm: Đất đai (đất trụ sở làm việc), nhà, công trình xây dựng khác gắn liền với đất đai; phương tiện giao thông vận tải; các máy móc, thiết bị, phương tiện làm việc và các tài sản khác.
Đặc điểm của tài sản công Theo giáo trình “Quản lý tài sản công” của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2017, trang 44) Tài sản công trong các cơ quan hành chính phong phú về chủng loại, mỗi tài sản có tính năng, công dụng khác nhau, đều có những đặc điểm cơ bản sau: a. Tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước đều được đầu tư xây dựng, mua sắm bằng tiền của ngân sách nhà nước hoặc có nguồn từ ngân sách nhà nước. Đa số tài sản công dùng trong cơ quan hành chính nhà nước được hình thành từ việc đầu tư xây dựng, mua sắm bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước; trừ một số tài sản đặc biệt như: đất đai, tài sản được xác lập sở hữu Nhà nước sau đó được chuyển giao cho cơ quan hành chính quản lý, sử dụng. Ngoài ra, là các tài sản được hình thành từ nguồn viện trợ không hoàn lại, tài sản do dân đóng góp xây dựng và tài sản được xác lập quyền sở hữu Nhà nước.
Các tài sản này trước khi giao cho các cơ quan hành chính sử dụng, đều phải xác lập quyền sở hữu Nhà nước và giá trị của các tài sản đều được ghi thu cho ngân sách nhà nước, do vậy chúng có nguồn gốc hình thành từ ngân sách nhà nước. Sự hình thành và sử dụng tài sản công tại mỗi cơ quan hành chính nhà nước phải phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị hành chính. 9 Tài sản công trong các cơ quan hành chính là cơ sở vật chất để phục vụ hoạt động của các cơ quan hành chính. Hoạt động của mỗi cơ quan nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước của mình.
Do vậy, sự hình thành và sử dụng tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước tuỳ thuộc vào chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan. Đối với cơ quan hành chính nhà nước, tài sản công chỉ đơn thuần là điều kiện vật chất, là phương tiện để các cơ quan này thực hiện chức năng quản lý kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. Tài sản công trong các cơ quan hành chính lớn nhất là trụ sở làm việc (công sở), các phương tiện phục vụ đi lại trong công tác, các trang thiết bị, máy móc và phương tiện làm việc. Số lượng các tài sản công đó, cần phải có là bao nhiêu tuỳ thuộc vào cơ cấu tổ chức bộ máy và biên chế cán bộ, công chức, viên chức của mỗi cơ quan, đơn vị.
Vốn đầu tư xây dựng và mua sắm tài sản công trong khu vực hành chính không thu hồi được trong quá trình sử dụng tài sản công. Tài sản công thuộc cơ quan hành chính nhà nước có đặc điểm riêng là, vốn đầu tư xây dựng và mua sắm tài sản công đó, không thu hồi được trong quá trình sử dụng chúng. Trong quá trình sử dụng,tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước không tạo ra lợi nhuận và không thu hồi được trong quá trình sử dụng do nó không tạo ra sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ để đưa ra thị trường. Tuy tài sản bị hao mòn nhưng không trích khấu hao, mà chỉ xác định giá trị hao mòn để theo dõi hạch toán trên hệ thống sổ sách kế toán của cơ quan, đơn vị (đối với tài sản cố định hữu hình)vì giá trị của nó không được chuyển dần sang giá trị của sản phẩm vật chất, dịch vụ để hình thành bộ phận giá trị mới cần phải thu hồi.
Vai trò của tài sản công Tài sản côngtrongcác cơ quan hành chính nhà nước là khối tài sản 10 lớn, rất phong phú về chủng loại, số lượng và giữ vai trò rất quan trọng. Đây là điều kiện vật chất đầu tiên và không thể thiếu để các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện nhiệm vụ được Nhà nước giao góp phần nâng cao phúc lợi xã hội cho mọi thành viên trong xã hội. Nó là điều kiện vật chất để mọi công dân tiếp xúc, phản ánh nguyện vọng của mình với cơ quan nhà nước. Phân loại tài sản công Để việc quản lý tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước sát với từng loại tài sản và có hiệu quả, người ta tiếp tục phân loại tài sản ở khu vực này một cách cụ thể hơn.
Dựa trên những tiêu thức khác nhau, tài sản công trong các cơ quan hành chính được áp dụng các cách phân loại sau: a. Phân loại theo đặc điểm, công dụng của tài sản Gồm 03 nhóm chính: Trụ sở làm việc, phương tiện đi lại và máy móc, thiết bị và các tài sản khác * Trụ sở làm việc bao gồm: đất đai, nhà, công trình xây dựng khác trên đất. - Khuôn viên đất là tổng diện tích đất do cơ quan hành chính trực tiếp quản lý, sử dụng được Nhà nước giao; nhận chuyển nhượng hoặc do tiếp quản từ chế độ cũ được xác lập sở hữu Nhà nước theo quy định của pháp luật. - Nhà công sở: là nhà cửa, vật kiến trúc và công trình xây dựng khác gắn liền với đất.
Nhà công sở bao gồm: công sở ở Trung ương và địa phương. Nhà công sở bao gồm các bộ phận: bộ phận làm việc, bộ phận công cộng bộ phận phụ trợ và phục vụ. - Vật kiến trúc gồm: giếng khoan, giếng đào, sân chơi, hệ thống cấp thoát nước. * Phương tiện vận tải gồm: xe ô tô phục vụ công tác và các phương tiện vận tải khác.
11 * Máy móc, trang thiết bị, phương tiện làm việc và các tài sản khác b. Phân loại theo cấp quản lý Căn cứ vào cấp quản lý, tài sản công được chia thành 04 nhóm: Tài sản công do Chính phủ quản lý; tài sản công do UBND cấp tỉnh quản lý; tài sản công do UBND cấp huyện quản lý và tài sản công do UNBD cấp xã quản lý.