CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Những nghiên cứu trong nước về tự chủ tài chính 1. Những nghiên cứu về tự chủ và tự chủ đại học Có khá nhiều công trình nghiên cứu trong nước về tự chủ và tự chủ đại học như của tác giả: Nguyễn Anh Thái (2008), Nguyễn Ngọc Vũ (2012), Phùng Xuân Nhạ và các cộng sự (2012), Vũ Thị Thu Phương (2014)… Điểm giống nhau giữa các công trình này là đã khái quát được những lý luận và hệ thống hóa các vấn đề liên quan đến quản lý tài chính và cơ chế chính sách liên quan đến tự chủ và tự chủ đại học. Đồng thời cũng đã phân tích và tìm ra cách thức, các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế tự chủ ở các trường đại học công lập trong đó có các vấn đề nổi cộm như quyền tự chủ trong tuyển sinh, mở ngành, xây dựng chương trình đào tạo, liên kết quốc tế quyết định mức lương và mức thu học phí.
Điểm khác biệt giữa các công trình nằm ở đối tượng nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, cách thức tiếp cận và xử lý các vấn đề nghiên cứu, chẳng hạn như: Nghiên cứu của tiến sỹ Nguyễn Anh Thái [56] đã tập trung phân tích thực trạng quản lý tài chính của một số trường Đại học, với mục tiêu là đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính dành cho các trường Đại học Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Ngọc Vũ [43] thì xem xét một số vấn đề đặt ra đối với việc thí điểm tự chủ tài chính ở các cơ sở giáo dục đại học và từ đó tìm cách đề xuất điểu chỉnh việc tự chủ đại học cho phù hợp Nghiên cứu của tác giả Vũ Thị Thu Phương [86] thì thiên về xem xét các lý luận, thuật ngữ về tự chủ đại học và tiến hành so sánh đánh giá nó với quy định của pháp luật Việt Nam. Qua đó tác giả Vũ Thị Thu Phương đã chỉ ra ba nội dung cơ bản của tự chủ đại học là: Tự chủ về thể chế; Tự chủ tài chính và Tự chủ hành chính. Nghiên cứu của tác giả Phùng Xuân Nhạ và các cộng sự [70, 71], tập trung vào xem xét cứu chính sách học phí trong bối cảnh đổi mới cơ chế tài chính, hướng tới nền giáo dục tự chủ đại học. Theo các tác giả, việc áp mức trần học phí theo quy định tại Nghị định 49/2010/NĐ-CP của Chính phủ tại các trường được giao cơ chế tự chủ về tài chính là chưa hợp lý.
Những nghiên cứu về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập Điểm giống nhau ở các nghiên cứu về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập là: Đều đã xem xét chủ thể nghiên cứu là các đơn vị sự nghiệp công lập, mang tính đặc thù; các công trình đều có giá trị lý luận và hệ thống lại những vấn đề trong quản lý tài chính và tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau từ đó có những đóng góp để giải quyết những vướng mắc nảy sinh trong hoạt động tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp công. Điểm khác biệt giữa các công trình nghiên cứu về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập là việc khai thác các nội dung cụ thể, tương đối hẹp của việc tự chủ tại các đơn vị. Chẳng hạn như : Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đức Toàn [42], hướng vào việc tìm kiếm phương án đổi mới công tác quản lý tài chính, tài sản và đầu tư xây dựng của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Tác giả Đỗ Văn Nhân [20], xem xét mảng quản lý tài chính ở trường Đại học Đà Nẵng Tóm lại, kể từ khi nhà nước có chủ trương tiến hành tự chủ đại học và các đơn vị sự nghiệp công lập, thì đã có khá nhiều công trinh nghiên cứu trong nước xem xét về vấn đề này trên nhiều khía cạnh. Tuy nhiên phần lớn các công trình mới dừng ở mức độ giải thích về mặt khái niệm học thuật của thuật ngữ tự chủ, đánh giá các bất cập trong triển khai một cách định tính và đưa ra các hướng dẫn thực hiện trong thời gian tới.
Theo thời gian các nghiên cứu sau có kế thừa các nghiên cứu trước và cập nhật các tình hình mới trên thực tiễn tại các trường đại học và các đơn vị sự nghiệp công lập; tuy nhiên vẫn không có nhiều điểm mới và các đột phá trong việc lượng hóa các kết quả, các yếu tố, điều kiện ảnh hưởng; trong việc xem xét các đơn vị có tính đặc thù (vừa giáo dục, vừa sự nghiệp…) Đối với tự chủ tài chính ở hệ thống Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cũng đã được quan tâm nghiên cứu từ năm 2008. Cho đến nay, cũng đã có một số luận văn, hay các nghiên cứu công bố tại hội thảo bàn về vấn đề tự chủ tài chính tại một số Học viện trực thuộc, song chưa có công trình nghiên cứu một cách có hệ thống từ lý thuyết đến thực tiễn về tự chủ tài chính, các mức độ tự chủ tài chính và các điều kiện 11 tự chủ tài chính ở hệ thống Học viện, đặc biệt là thiếu những đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng tự chủ tài chính. Những nghiên cứu về điều kiện thực hiện tự chủ tài chính Điểm giống từ các nghiên cứu về các điều kiện thực hiện tự chủ tài chính là hầu hết các nghiên cứu đều nhìn nhận thấy rằng: cơ chế tự chủ tài chính đã tạo điều kiện để thực hiện nhiều cải cách trong việc quản trị nội bộ, mà nổi bật là các điều kiện thực hiện về cơ chế trả lương thu nhập, từ đó thu hút và giữ chân cán bộ, giảng viên giỏi, cũng như có thể đòi hỏi chất lượng làm việc cao hơn của giảng viên - nhân viên. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng chỉ ra các điều kiện tao ra sự hạn chế trong thực hiện tự chủ như: trở ngại, khó khăn trong mở rộng quyền tự chủ trong tuyển sinh, mở ngành, xây dựng chương trình đào tạo, liên kết quốc tế, và đặc biệt là được tự quyết định mức thu học phí, mức đóng góp của người đọc và các mức phụ cấp bài giảng, báo cáo chuyên đề cho các đối tượng đặc biệt.
Điểm khác biệt ở các công trình nghiên cứu nằm ở các nội dung và mô hình đề xuất cụ thể của các tác giả. Và được nghiên cứu sinh tóm tắt như bên dưới đây: Nghiên cứu của tiến sỹ Lương Văn Hải [40] đã trình bày mô hình mối liên hệ các yếu tố với cơ chế hoạt động, quản lý của trường đại học công lập. Mô hình chỉ rõ các nhóm yếu tố đầu vào, thông qua cơ chế của trường đại học công lập và sẽ cho ra các yếu tố đầu ra dưới ảnh hưởng của các yếu tố môi trường vĩ mô. Mô hình cho thấy các phương án kết hợp giữa các yếu tố đầu vào, đầu ra, môi trường vĩ mô thông qua cơ chế hoạt động, quản lý của trường đại học công lập để đạt được các mục tiêu của cơ quan quản lý nhà nước cấp trên.
Vì thế mô hình gợi ý muốn thúc đẩy tự chủ và tự chủ tài chính của các trường đại học thì cần tác động hoặc thay đổi các yếu tố của mô hình; hoặc cần thay đổi cơ chế hoạt động quản lý; hoặc kết hợp thay đổi tất cả. Mặc dù tác giả Lương Văn Hải đã đề cập tới mô hình này, tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu tác giả chú trọng vào việc xem xét tự chủ đại học, chứ không đi vào nhánh nghiên cứu hẹp như đề tài này và trong nghiên cứu của mình, tác giả Lương Văn Hải chưa đề cập tới phương pháp lượng hóa các yếu tố của mô hình mà mới dừng ở mô tả chúng. Vì thế, mô hình không được ứng dụng trực tiếp vào đề tài nghiên cứu của nghiên cứu sinh; nhưng nó đưa ra các gợi ý gián tiếp về các điều kiện thực hiện tự chủ tài chính và mô hình mối liên hệ giữa các điều kiện tự chủ tài chính. Cụ thể là các 12 điều kiện về nhân lực, tuyển sinh, cơ chế, chính sách, cơ sở vật chất và năng lực nghiên cứu khoa học.
Các yếu tố đầu vào Cơ chế hoạt động, Các yếu tố đầu ra quản lý của trường - Số người học ra đại học công lập trường được sử dụng - Nguồn lực tài chính và hiệu quả làm việc - Nguồn nhân lực của họ đem lại lợi ích - Nguồn tuyển sinh cho xã hội - Nhu cầu được học - Danh tiếng của nhà với chất lượng cao trường tạo ra, bao của xã hội Môi trường vĩ mô gồm: (1) Các công - Các vấn đề xã hội - Cơ chế ràng buộc trình, bài; báo, đề tài nảy sinh cần nhà vĩ mô của các cơ nghiên cứu khoa học trường góp sức giải quan nhà nước phục vụ xã hội và nhà quyết nước, (2)Hệ thống các - Công luận xã hội giáo trình, chương - Khả năng tiếp nhận đối với nhà trường. trình giảng dạy, (3) môi trường thông tin - Khả năng giao Đội ngũ các nhà khoa trong và ngoài nước lưu, tiếp Hình nhận, 1.1: xử lý học hàng đầu thông tin, các luồng - Của cải vật chất mà tư duy khoa học, nhà trường tạo ra trình độ khoa học đóng góp cho xã hội công nghệ của nước ngoài Hình 1.1 Mô hình mối liên hệ giữa các yếu tố với cơ chế hoạt động, quản lý của trường đại học công lập Nguồn: Lương Văn Hải (2011) Nghiên cứu của tác giả Vũ Thị Thanh Thủy [88, 89] đã đề xuất 2 mô hình nghiên cứu. Mô hình 1: Quản lý tài chính theo hướng tự chủ tài chính = f(của nhân tố vĩ mô và nhân tố vi mô). Điều kiện về tự chủ trong đào tạo Điều kiện về tự Điều kiện cơ sở chủ trong tuyển vật chất Thực hiện (triển sinh khai) tự chủ tài chính trong các trường đại học Điều kiện về tự chủ trong tuyển Điều kiện tự dụng chủ về mức thu Hình 1.
