CHƯƠNG 1: NHỮNG VẪN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG CÔNG LẬP 1. Tổng quan về cơ sở giáo dục - đào tạo và trường công lập 1. Khái quát về cơ sở giáo dục - đào tạo và trường công lập 1.1 Khái niệm về cơ sở giáo dục và trường công lập Các cơ sở giáo dục và đào tạo chuyên nghiệp hay thường gọi là các trường học về mặt bản chất cũng là một loại hình doanh nghiệp, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ giáo dục và đào tạo, do vậy cũng có mô hình tổ chức quản lý và hoạt động nhất định. Căn cứ vào quyền sở hữu, các cơ sở giáo dục và đào tạo có thể được chia thành 3 loại hình: các cơ sở đào tạo công lập, thường gọi là các trường công lập; các cơ sở giáo dục và đào tạo tư nhân, hay các trường tư; các cơ sở đào tạo của các tổ chức xã hội, tôn giáo thường gọi là các cơ sở giáo dục và đào tạo cộng đồng.
Tùy theo điều kiện phát triển của nền kinh tế, xã hội, văn hóa và lịch sử mỗi nước, tỷ trọng cũng như vai trò của ba loại hình cơ sở giáo dục và đào tạo này trong hệ thống giáo dục và đào tạo quốc gia là khác nhau. Ở các nước có nền kinh tế xã hội chủ nghĩa trước đây như Nga, Trung Quốc hay Việt Nam và tại nhiều quốc gia châu Âu khác như Anh, Pháp, Đức. các cơ sở giáo dục và đào công lập chiếm tỷ trọng tuyệt đối và có vai trò quyết định đối với nền giáo dục và đào tạo của đất nước. Chính phủ các nước này là ra quyết định thành lập các trường và chính là chủ thể sở hữu.
Quá trình hoạt động của các trường công lập được quản lý và định hướng bởi nhà nước. Ngược lại, ở nhiều nước khác như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Hoa Kỳ., các cơ sở giáo dục và đào tạo tư nhân chiếm tỷ trọng và vai trò lớn hơn và thực sự là những cơ sở giáo dục và đào tạo nổi tiếng với chất lượng hàng đầu thế giới. Các cơ sở giáo dục và đào tạo tư nhân được quản lý bởi chủ sở hữu hoặc đại diện của chủ sở hữu tư nhân và hoạt động giáo dục và đào tạo cũng vì mục đích lợi nhuận. 4 Ở một số nước như Hoa Kỳ, Châu Mỹ La tinh, Philipines, Malaysia.
nhiều cơ sở giáo dục và đào tạo chuyên nghiệp được thành lập và quản lý bởi các tổ chức xã hội và tôn giáo, điển hình là các trường cao đẳng cộng đồng. Loại hình cơ sở giáo dục và đào tạo mang tính cộng đồng luôn có chi phí và các điều kiện đầu vào thấp hơn, do vậy chính là bộ phận bổ sung cho các trường công lập hay tư nhân, vốn có chất lượng cao nhưng chi phí hoặc điều kiện đầu vào rất cao. Con em của những gia đình có thu nhập khiêm tốn và không phải là những học sinh thực sự xuất sắc vẫn có thể được tham gia chương trình giáo dục và đào tạo của quốc gia thông qua các trường cộng đồng. Quyền sở hữu và quản lý hoạt động của các trường cộng đồng thuộc về các tổ chức xã hội hay tôn giáo.
Như vậy, có thể hiểu cơ sở giáo dục và đào tạo công lập, gọi tắt là trường công lập, là các cơ sở đào tạo chuyên nghiệp của hệ thống giáo dục quốc gia, thuộc quyền sở hữu nhà nước, do nhà nước thành lập và thực hiện quản lý vận hành. Khác với các cơ sở đào tạo tư nhân và cộng đồng, các trường công lập thuộc sở hữu nhà nước nên có lợi thế lớn về uy tín, quy mô lớn và tính ổn định cao. Mặc dù nhiều trường công lập ở các nước có chất lượng cao và mức đóng góp học phí của người học cũng cao, hoạt động hiệu quả, song phần lớn các trường công lập ở hầu hết các nước được coi là cơ sở để nhà nước thực hiện những chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo quốc gia, định hướng thay đổi cơ cấu kinh tế và nghề nghiệp. hơn là vì mục đích lợi nhuận.2 Đặc điểm của các cơ sở giáo dục và đào tạo công lập – các trường công lập - Các trường công lập mang tính chất là các đơn vị hành chính sự nghiệp hay các đơn vị công ích, hoạt động không vì lợi nhuận.
Nếu như mục tiêu của các cơ sở giáo dục và đào tạo tư nhân là lợi nhuận thì mục tiêu của các trường công lập được xác định là giáo dục và đào tạo con người cả về kiến thức chuyên môn nghiệp vụ và nhân cách, vì sự phát triển của nguồn nhân lực, đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế, xã hội và định hướng phát triển của nền kinh tế. - Các trường công lập là cơ sở giáo dục và đạo tạo thuộc sở hữu nhà nước, được tài trợ bởi nguồn kinh phí từ NSNN, hoạt động dưới sự quản lý của nhà nước, 5 đặc biệt là đối với hoạt động giáo dục phổ cập kiến thức và đào tạo nghề nghiệp. Dịch vụ mà các trường công lập cung cấp là hàng hóa công cộng thuần túy, đặc biệt đó là tri thức được trang bị cho người học, do vậy chi tiêu cho các trường công lập là chi tiêu công cộng và được liệt kê trong Mục lục NSNN trong khoản mục chi sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Do vậy, nếu hoạt động của các trường công lập thực sự hiệu quả, chương trình đào tạo, chất lượng giáo dục được đảm bảo, tức là chi tiêu NSNN cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo được đánh giá là hiệu quả.
Trái lại, nếu các trường công lập hoạt động không có hiệu quả, chất lượng giáo dục và đào tạo không đảm bảo thì không những chi tiêu NSNN bị sử dụng kém hiệu quả mà còn tác động tiêu cực đến nền giáo dục quốc gia và nền kinh tê, xã hội đất nước. - Hoạt động tài chính trong các trường công lập hoàn toàn phụ thuộc vào cơ chế quản lý tài chính của nhà nước đối với các trường công lập. Nhà nước có thể cho phép các trường công lập khác nhau được tự chủ tài chính ở mức khác nhau và trong trường hợp hoàn toàn được tự chủ, hoạt động tài chính của các trường sẽ được thực hiện theo cơ chế giống như một trường có thu. Ngược lại, nếu không được tự chủ, hoạt động tài chính của trường công lập hoàn toàn giống như một đơn vị hành chính sự nghiệp, mọi hoạt động thu - chi tài chính sẽ được phê duyệt theo các chế độ tài chính và các quy định của Luật NSNN.
- Trường công lập sử dụng chính con người – các thày cô giáo - để giáo dục và đào tạo con người – học sinh sinh viên và người học - cả về văn hóa, kiến thức chuyên môn nghiệp vụ và nhân cách. Kết quả là tạo ra những con người được trang bị đầy đủ tri thức, kỹ năng và được rèn luyện, tu dưỡng phẩm chất đạo đức, hướng tới mục tiêu giáo dục đào tạo con người một cách toàn diện đủ cả đức và tài. - Hoạt động sự nghiệp trong các trường giáo dục đào tạo công lập mang tính kết nối cao giữa gia đình – nhà trường – xã hội. Đây là sự kết nối hết sức cần thiết vì nó mang lại hiệu quả cao hơn trong giáo dục.
Đối với xã hội, trường hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đào tạo là nơi cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cho xã hội. Và chỉ những con người được đào tạo, trang bị kiến thức đầy đủ mới đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển kinh tế xã hội. Vì thế, mục tiêu của giáo dục 6 đào tạo của nhà nước luôn hướng tới nhu cầu của xã hội. Có thể nói sự kết nối giữa gia đình – nhà trường – xã hội là một tất yếu trong hoạt động giáo dục đào tạo.
- Trong hoạt động của trường giáo dục đào tạo công lập, năm học không trùng với năm ngân sách. Đặc điểm này chi phối đến nguồn thu sự nghiệp của trường giáo dục đào tạo công lập. Bởi nguồn thu từ học phí, lệ phí chỉ giới hạn theo số tháng thực học của học sinh, sinh viên.3 Vai trò của đào tạo công lập Các trường công lập đóng vai trò là trụ cột trong hệ thống giáo dục quốc gia và sự phát triển phồn thịnh của đất nước. Được hình thành từ mục tiêu và hoạt động theo định hướng phát triển kinh tế xã hội của Đảng và Nhà nước, các trường công lập luôn được triển khai hoạt động ở tất cả mọi vùng, mọi miền của đất nước, thực hiện các nhiệm vụ giáo dục đào tạo từ phổ cập văn hóa, truyền đạt kiến thức, đến giáo dục nghề nghiệp, phát triển nghiên cứu khoa học và công nghệ trên tất cả các lĩnh vực khác nhau.
Vai trò của các trường công lập thực sự to lớn. Thứ nhất, các trường công lập đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống giáo dục quốc gia, định hướng và dẫn đạo các loại hình cơ sở giáo dục và đào tạo khác, đảm bảo thực hiện thành công định hướng phát triển giáo dục độc lập, tự chủ của mỗi quốc gia và đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của nhà nước. Các trường công lập không chỉ có số lượng và quy mô lớn, với uy tín và tiềm lực tài chính nhà nước, các trường công lập luôn có tính ổn định cao, chương trình và chất lượng đào tạo được đảm bảo bởi nhà nước. Trong quá trình hoạt động, các trường công lập luôn hướng tới lợi ích chung của đất nước và cộng đồng, thực hiện sự hỗ trợ cho các cơ sở giáo dục và đào tạo tư nhân cũng như các cơ sở giáo dục và đào tạo mang tính cộng đồng thông qua các hoạt động liên kết và hợp tác về đào tạo, phát triển chương trình đào tạo và các hoạt động nghiên cứu khoa học.
Các trường công lập ở các nước luôn xứng đáng là lực lượng chủ đạo trong hệ thống giáo dục quốc dân. Các cơ sở giáo dục và đào tạo mang tính cộng đồng ở nhiều nước được phát triển với những điều kiện ưu đãi và mức học phí thấp nhằm mục tiêu giải giải quyết nhu cầu học tập và trang bị kiến thức và tay nghề cho cộng đồng. Song cũng vì vậy, 7 việc duy trì chất lượng giáo dục, nguồn nhân lực và khả năng tài chính để phát triển bền vững là những hạn chế không nhỏ.