lời mở đầu, kết luận, danh mục bảng biểu, danh mục từ viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo, phần chính của luận văn được kết cấu thành 03 chương sau: Chƣơng 1: Những vấn đề cơ bản về rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu của doanh nghiệp Chƣơng 2: Thực trạng rủi ro và biện pháp quản lý rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu của Công ty cổ phần Thiết bị y tế Việt Nhật Chƣơng 3: Định hƣớng phát triển, giải pháp tăng cƣờng quản lý rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu của Công ty cổ phần Thiết bị y tế Việt Nhật 5 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO TRONG KINH DOANH NHẬP KHẨU CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm và phân loại rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu của doanh nghiệp Theo Khoản 2, Điều 28, luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam có quy định: “Nhập khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài hoặc từ khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Như vậy, nhìn chung nhập khẩu là hoạt động kinh doanh trên phạm vi quốc tế, là quá trình trao đổi hàng hóa từ quốc gia này sang quốc gia khác trên nguyên tắc trao đổi ngang giá. Hoạt động kinh doanh nhập khẩu được hiểu là việc các cá nhân, tổ chức thực hiện các hoạt động trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các quốc gia nhằm mục đích lợi nhuận.
Trong kinh doanh nhập khẩu, mục đích của việc nhập hàng hóa là để tiêu thụ trong nước, xuất khẩu sang nước khác hoặc đầu tư phát triển sản xuất… sản phẩm nhập khẩu có thể là hàng hóa hoặc dịch vụ, sản phẩm hữu hình hay vô hình. Trên thực tế, nhu cầu của con người ngày càng tăng, trong khi đó nguồn lực, năng lực sản xuất hàng hóa của các quốc gia là khác nhau, do đó các doanh nghiệp thực hiện mua bán, trao đổi hàng hóa vượt phạm vi quốc gia nhằm thu được lợi nhuận nhiều hơn nhờ sự chênh lệch chi phí sản xuất, chất lượng giữa hàng hóa trong nước và quốc tế hay lợi nhuận từ việc cung cấp hàng hóa có nhiều nhu cầu nhưng trong nước chưa sản xuất được. Khái niệm rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu Cho đến nay chưa có định nghĩa thống nhất về rủi ro, tùy theo quan niệm mà có nhiều cách hiểu khác nhau về rủi ro, các quan niệm về rủi ro cũng rất phong phú và đa dạng song tựu chung lại có hai cách định nghĩa về rủi ro như sau: 6 Theo trường phái truyền thống rủi ro được hiểu là những điều không may mắn, sự tổn thất, nguy hiểm, những điều không tốt, bất ngờ xảy đến. Theo trường phái hiện đại, rủi ro là khả năng xảy ra sự khác biệt giữa kết quả thực tế và kỳ vọng theo kế hoạch.
Rủi ro là sự bất trắc vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực và có thể đo lường được. Rủi ro có thể gây tổn thất cho con người song cũng có thể đem lại những cơ hội thậm chí là lợi ích. Nếu tích cực nghiên cứu con người có thể dự đoán và sử dụng các biện pháp phòng ngừa, hạn chế rủi ro, thậm chí là tận dụng những tác động tích cực mà rủi ro mang lại. Trong sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, rủi ro tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp đó.
Hoạt động kinh doanh nhập khẩu khá phức tạp so với hoạt động kinh doanh hàng hóa trong nước. Thứ nhất, quá trình kinh doanh, doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ từ nước ngoài phải chịu sự điều chỉnh của nhiều nguồn luật như điều ước quốc tế, luật của các quốc gia liên quan. Thứ hai, các phương thức giao dịch, mua bán rất phong phú, phương thức thanh toán đa dạng, quá trình thanh toán thường phải qua trung gian là một bên thứ ba và thường thanh toán bằng ngoại tệ trong khi tỷ giá liên tục có sự biến động. Chính vì những lý do đó, quá trình kinh doanh nhập khẩu của doanh nghiệp khó tránh khỏi những rủi ro liên quan cả từ bên ngoài lẫn những rủi ro nảy sinh nội tại bên trong doanh nghiệp.
Rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu được hiểu là sự bất trắc có thể đo lường được, nó có thể tạo ra những tổn thất, mất mát, thiệt hại, làm giảm hoặc mất đi cơ hội sinh lời, nó cũng có thể mang lại lợi ích, những cơ hội thuận lợi trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu. Tác giả luận văn sử dụng khái niệm này để thực hiện nghiên cứu đề tài. Phân loại rủi ro và nguyên nhân rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu Khi phân loại rủi ro, tùy từng cách tiếp cận có thể phân thành nhiều loại rủi ro khác nhau như: 7 Căn cứ vào nguồn gốc có rủi ro do các yếu tố chủ quan và rủi ro do các yếu tố khách quan. Căn cứ vào phạm vi có rủi ro bên trong và rủi ro bên ngoài.
Căn cứ môi trường tác động, nguyên nhân gây ra rủi ro có rủi ro từ điều kiện tự nhiên, rủi ro văn hóa, rủi ro kinh tế, rủi ro chính trị, rủi ro pháp luật. Theo hoạt động nội tại doanh nghiệp có rủi ro ký kết và thực hiện hợp đồng, rủi ro quản lý, rủi ro thanh toán, rủi ro vận chuyển hàng hóa. Rủi ro rất đa dạng và có tính chất, tác động khác nhau, đối với các doanh nghiệp kinh doanh nhập khẩu tại Việt Nam hiện nay, những loại rủi ro căn cứ theo môi trường tác động, nguyên nhân gây ra rủi ro và rủi ro từ hoạt động nội tại của doanh nghiệp thường gây tổn thất nhiều nhất. Do vậy, luận văn chủ yếu tập trung phân tích các loại rủi ro gắn với nguyên nhân dẫn đến những loại rủi ro đó.
Rủi ro tự nhiên Là những rủi ro xảy ra do các hiện tượng tự nhiên có khả năng gây ra tổn thất hoặc làm gián đoạn quá trình kinh doanh của doanh nghiệp. Những điều kiện tự nhiên có thể gây tổn thấy như bão, lụt, núi lửa, động đất, sóng thần, dịch bệnh… Rủi ro tự nhiên có thể xảy ra ngắn hạn, có thể kéo dài, gây tác động nghiêm trọng hoặc ít nghiêm trọng. Đối với các hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu do hàng hóa thường phải di chuyển trên chặng đường dài từ nước này sang nước khác, nhiều khi phải vận chuyển qua các nước có đặc điểm khác nhau về mặt địa lý dễ chịu tác động của nhiều hiện tượng tự nhiên trong suốt quá trình vận chuyển, khi thiên tai xảy ra có thể sẽ tác động tiêu cực đến hàng hóa, làm gián đoạn quá trình vận chuyển thậm chí gây mất mát lớn trong quá trình vận chuyển. Rủi ro kinh tế Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế làm tăng sự phụ thuộc giữa các nền kinh tế, sự liên kết lẫn nhau mang lại những lợi ích lớn, đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ lây lan khi một nền kinh biến động xấu.
Rủi ro kinh tế có thể xảy ra do: 8 Kinh tế phát triển không ổn định Khi một hoặc nhiều nền kinh tế trong khu vực xảy ra khủng hoảng sẽ gây tác động xấu đến nền kinh tế các nước khác thông qua tác động đến hoạt động của các doanh nghiệp do bị ảnh hưởng bởi thị trường đối tác. Nền kinh tế càng phụ thuộc nhiều vào bên ngoài, một khi xảy ra khủng hoảng nếu không có các biện pháp chủ động phòng ngừa sẽ bị ảnh hưởng nặng nề. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2007- 2009 xuất phát từ lĩnh vực tài chính Mỹ khi bong bóng nhà đất sụp đổ khiến một trong số ngân hàng đầu tư lớn nhất thế giới phá sản kéo theo hàng loạt doanh nghiệp và thể chế tài chính chủ chốt trên bờ sụp đổ đã đẩy nền kinh tế Mỹ vào tình trạng đói tín dụng, tình trạng đói tín dụng ảnh hưởng đến khu vực sản xuất khiến doanh nghiệp phải thu hẹp sản xuất, sa thải lao động, cắt giảm các hợp đồng, thất nghiệp gia tăng, thu nhập giảm, doanh nghiệp rất khó khăn trong việc xuất khẩu hàng hóa vào thị trường Mỹ. Rủi ro tỷ giá hối đoái Đây là rủi ro gây ra bởi sự không chắc chắn về giá trị của một khoản thu nhập hay chi phí bằng ngoại tệ trong tương lai khi có sự biến động của tỷ giá hối đoái.
Khi tỷ giá biến động cùng chiều với mong đợi sẽ đem lại lợi ích cho doanh nghiệp nhưng trường hợp tỷ giá biến động ngược chiều, sự biến động này có thể đem lại rủi ro rất lớn cho các doanh nghiệp. Rủi ro tỷ giá phát sinh trong 3 hoạt động chủ yếu của doanh nghiệp là hoạt động đầu tư, hoạt động xuất nhập khẩu và hoạt động tín dụng. Xét riêng đối với hoạt động kinh doanh nhập khẩu, rủi ro tỷ giá tác động từ việc thanh toán các hợp đồng nhập khẩu hàng hóa bằng đồng ngoại tệ. Khi tỷ giá tăng, doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều nội tệ hơn để mua lượng ngoại tệ như cũ đã được ghi trong hợp đồng trước đó.
Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp phải mất nhiều chi phí hơn để mua một lượng hàng hóa so với dự kiến ban đầu, khi đó, để trang trải tổn thất, doanh nghiệp phải tìm cách nâng giá bán khiến sản phẩm giảm mức hấp dẫn so với đối thủ cạnh tranh, điều này vừa tác động tới lợi nhuận, vừa tác động tới khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. 9 Rủi ro lãi suất, lạm phát Rủi ro lãi suất là rủi ro xảy ra tổn thất khi có sự thay đổi lãi suất. Các doanh nghiệp kinh doanh hầu như phải sử dụng vốn vay từ bên ngoài do đó lãi suất tiền vay là một bộ phận quan trọng cấu thành trong chi phí của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp lập kế hoạch kinh doanh đã có dự tính về lãi suất tiền vay nhưng quá trình thực hiện nhiều yếu tố tác động làm thay đổi lãi suất ngoài dự đoán.
Thông thường lãi suất biến đổi gắn liền với sự thay đổi của lạm phát, khi lạm phát tăng, lãi suất cũng tăng, những dự kiến theo kế hoạch kinh doanh ban đầu bị đảo lộn. Rủi ro lãi suất tác động ít hay nhiều phụ thuộc vào lượng vốn vay của doanh nghiệp và mức độ thay đổi của lãi suất. Nếu tác động ít làm gia tăng chi phí vốn vay từ đó làm giảm lợi nhuận, trường hợp lượng tiền vay lớn, lãi suất tăng cao trong thời gian dài có thể dẫn đến tình trạng phá sản doanh nghiệp.