Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Phát triển văn hóa nhà trường ở trường trung học cơ sở 1. Khái niệm văn hóa nhà trường trung học cơ sở 1. Văn hóa Một quan niệm từng được UNESCO công nhận: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn và trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [54].
Như vậy, văn hoá là những gì gắn với con người, thuộc con người và đời sống của con người. Quan niệm trên chỉ rõ, (i) văn hóa là một tập hợp có tính hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể do con người tạo lập và lưu truyền qua một quá trình lâu dài; (ii) quá trình hình thành và phát triển văn hóa là quá trình hoạt động thực tiễn của con người; (iii) trong quá trình hoạt động thực tiễn để “sáng tạo và tích lũy” văn hóa, con người có mối liên hệ mật thiết và tác động qua lại với hoàn cảnh, môi trường xã hội và môi trường tự nhiên. Ở Phương Đông văn hóa là cái đẹp, hình thức đẹp đẽ biểu hiện trước hết trong lễ, nhạc, cách lãnh đạo, quản lý,… đặc biệt trong ngôn ngữ, cách ứng xử lịch sự. Nó biểu hiện thành một hệ thống các chuẩn mực, giá trị ứng xử được mọi người chấp nhận và xem là đẹp.
Văn hóa là một hệ thống những biểu trưng (kí hiệu) chi phối cách ứng xử và sự giao tiếp trong một cộng đồng khiến cộng đồng ấy có những nét đặc thù riêng… Hay văn hóa bao gồm hệ thống giá trị để đánh giá một sự việc, một hiện tượng (Đẹp hay xấu, có đạo đức hay vô đạo đức, phải hay trái, đúng hay sai…) theo cộng đồng ấy. Năm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin [54]. Từ các định nghĩa trên, theo ta có thể nói: Văn hóa là sự vận động của các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, các truyền thống, nghi lễ của một cộng đồng. Văn hóa tổ chức Khái niệm văn hóa nhà trường có mối liên hệ chặt chẽ với khái niệm văn hóa tổ chức vì nhà trường cũng là một tổ chức.
Văn hóa tổ chức đã chính thức trở thành một khái niệm trong khoa học tổ chức - quản lý xuất hiện ở Âu Mỹ từ những năm 80 của thế kỉ trước và hiện nay là một khái niệm thịnh hành và được phổ biến rộng rãi. Định nghĩa văn hóa tổ chức được trích dẫn phổ biến trên thế giới là định nghĩa của Edgar H. Schein (2004): “Văn hóa tổ chức là một tập hợp các nguyên tắc được chia sẻ chung giữa những thành viên của một tập thể, được hình thành trong quá trình tập thể ấy giải quyết các vấn đề nhằm thích ứng với môi trường bên ngoài cũng như các vấn đề liên quan đến sự kết nối bên trong. Đó là những nguyên tắc đã tỏ ra có hiệu quả tốt để mọi người đều công nhận giá trị của chúng, và vì vậy, chúng được truyền đạt đến những thành viên mới nhằm giúp họ hình thành cách lĩnh hội, tư duy và cảm nhận khi đối diện với các vấn đề của tập thể”.
Theo tác giả này, văn hóa tổ chức được nhận diện ở 3 cấp độ: (1) Tài sản hữu hình; (2) Giá trị thể hiện và (3) Giá trị tuyên bố [31]. Như vậy, văn hoá tổ chức liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của một tổ chức. Có thể hiểu văn hoá tổ chức là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử của các thành viên trong một tổ chức tạo nên sự khác biệt của tổ chức này với tổ chức khác. Văn hóa nhà trường trung học cơ sở Văn hóa nhà trường là một khái niệm mới xuất hiện trong vài chục năm gần đây, nhưng nội hàm của nó thì đã được đề cập đến từ lâu, trong tình huống của GD và ĐT, nhất là ở thời kì đổi mới.
Về góc độ tổ chức, VHNT được coi như một mẫu thức cơ bản, tạo ra một môi trường quản lý ổn định, giúp cho Nhà trường thích nghi với môi trường bên ngoài, tạo ra sự hoà hợp môi trường bên trong. Một tổ chức có nền văn hóa mạnh sẽ hội tụ được cái tốt, cái đẹp cho xã hội. VHNT sẽ giúp cho Nhà trường thực sự trở thành một trung tâm văn hóa giáo dục, là nơi hội tụ sức mạnh của trí tuệ và lòng nhân ái trong xã hội, góp phần quan trọng tạo nên sản phẩm giáo dục toàn diện. Một số khái niệm VHNT được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam như: Văn hoá nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm.
[55] Hay VHNT là một 13 hệ thống phức hợp các giá trị, các chuẩn mực xung quanh chức năng đào tạo con người của nhà trường, được chấp nhận tự nguyện, được cam kết tôn trọng để theo đó mà các thành viên của nhà trường cùng nhau thực thi các hoạt động dạy và học, nhằm hoàn thành ngày càng tốt sứ mệnh cao cả của mình. […] Văn hoá nhà trường nói chung, văn hóa nhà trường THCS nói riêng có đầy đủ đặc tính của văn hoá tổ chức song nó có những đặc trưng riêng vì nhà trường là một tổ chức sư phạm, có sứ mệnh cao cả là giáo dục thế hệ trẻ. Theo công bố Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 của Bộ Giáo dục và đào tạo, bậc THCS giúp học sinh phát triển các phẩm chất, năng lực đã được hình thành và phát triển ở cấp tiểu học; tự điều chỉnh bản thân theo các chuẩn mực chung của xã hội; biết vận dụng các phương pháp học tập tích cực để hoàn chỉnh tri thức và kỹ năng nền tảng; có những hiểu biết ban đầu về các ngành nghề và có ý thức hướng nghiệp để tiếp tục học lên THPT học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động. Như vậy có thể nói giáo dục THCS vừa giúp học sinh phát triển các phẩm chất năng lực đồng thời có đầy đủ kĩ năng để học tập, sinh hoạt.
Mỗi khi bước vào một nhà trường THCS, người ta thường cảm nhận được bầu không khí đặc trưng của nhà trường đó qua hàng loạt các dấu hiệu, hoặc hiển hiện dễ thấy hoặc ngầm định khó thấy. Mỗi nhà trường đều tự mình biểu lộ ra bên ngoài một hình ảnh nào đó. Hình ảnh này được tạo nên bởi người dạy, người học, người quản lý trong nhà trường; sau đó, nó được chuyển tải và phản ánh bởi đồng nghiệp trong địa phương, bởi phụ huynh và cộng đồng xã hội xung quanh, bởi cơ quan quản lý và người sử dụng sản phẩm giáo dục vốn là những “khách hàng” phản ảnh chất lượng sản phẩm giáo dục của nhà trường một cách rõ nét và khách quan. Văn hoá nhà trường THCS liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của trường THCS đó.
Nó biểu hiện trước hết trong tầm nhìn, sứ mạng, triết lý, mục tiêu, hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử. được xem là tốt đẹp và được mỗi thành viên trong nhà trường tự nguyện chấp nhận và cam kết tôn trọng để cùng nhau thực thi các hoạt động dạy và học. VHNT được xem ở hai cấp độ: vô hình và hữu hình: Các thành tố chủ yếu thường ở dạng tiềm ẩn trong nhận thức và tình cảm của con người (Thầy- trò, phụ huynh, các tổ chức xã hội, nhân dân…), chúng hình thành nên cấp độ vô hình của VHNT, khó nhận ra ngay. Chính hành động của con người (chủ yếu là thầy và trò) trong hoạt động thực tiễn dạy và học đã biến các thành tố trên thành các biểu tượng và tạo nên cấp độ hữu hình của 14 VHNT.
Nói cách khác, biểu hiện văn hoá nhà trường gồm các phần nổi như sau: Cảnh quan sư phạm, các logo khẩu hiệu, hành vi của học sinh, hành vi giao tiếp ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường với nhau, và giữa thành viên với những người liên quan… và phần chìm như niềm tin, thái độ của các thành viên nhà trường. Như vậy để phát triển VHNT ở các trường THCS trước tiên cần làm tốt công tác phát triển VHNT, đặc biệt thực hiện tốt các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử… và luôn tạo ra bầu không khí thật thoải mái của tất cả CBQL, GVNV và học sinh. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, văn hoá nhà trường THCS là một hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, thái độ, truyền thống xung quanh chức năng đào tạo con người và hành vi ứng xử của các thành viên trong nhà trường, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi trường THCS đó. Khái niệm phát triển văn hóa nhà trường ở trường trung học cơ sở Theo quan điểm triết học, phát triển là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật.
Quá trình vận động đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ. Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoắn ốc và hết mỗi chu kì sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn. Trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2003, Nxb Đà Nẵng), phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp [41. Theo Nguyễn Thị Phương Châm (2021), “Phát triển văn hóa với tư cách là một khái niệm khoa học mới phổ biến trong những năm gần đây, dù trước đó cách nhìn nhận văn hóa và phát triển, văn hóa trong phát triển, văn hóa với phát triển đã khá quen thuộc.